Тууврин һашута җилмүд тодлад

20-12-2025, 14:24 | ---

Өдгә цагт кезәнә цоксн, шарлад, нам зәрм ормарн шуурч одсн хуучн зургудыг, нег үлү энүнд тодлгдсн таньл-үзл улсиг хәләхд даңгин соньн, өврмҗтә чигн болдг. Зәрмдән мел иим хуучн зургудар дамҗад, кен-негнәннь җирһлд учрсн темдгтә йовдлмудыг чигн сергәҗ, энүнәс давад кезәнә зәңг-зә угаһар геедрсн әмтиг олҗ авснь басл ик чинр зүүнә. Нег һазра мана улсин өрк-бүлин альбомст тиим хуучн зургуд бас хадһлгдҗахнь лавта, нег үлү баһ наста эзнь болхла зургт тодлгдсн әмтнә нер-усинь медхш, зәрминь болхла нам таньхш эсий?Зуг мел хуучн зургуд хәләһәд, кен-негнәннь җирһл тедү дүңгә адрута болсинь меднәч…Тегәд ирлцңгү зургуд барлад, зәрм тоотыг тодрхалх санатаһар мана газетин редакцд бичгүдән илгәҗ, эн туст дөң-нөкд болхинь сурдгнь чигн ховр биш. Шидр болхла мана тал орҗ ирсн умшач Санҗ Петров эврә эк-эцкин кезәңк зургуд авч ирәд, баһ цагтан күнд-күчр хамг тоотыг дааҗ һарад, дәәнә һалд орад, дарунь цааҗла харһад Сиврт хоолцаһан зовлң үзснә йовдлмудыг нег үлү мана баһчудт дәкн нег тодлулх седклән медүлв. Бийнь эн Көтчнрт өсәд-боссн күн мөн, ода ачта амрлһндан һарсн медәт Элстд бәәдгчн. Отхн үрн болад, эк-эцкән гертән бәәлһәд, сәәһән хәәтлнь арднь орҗ хәләсн болдг.
Хол 1937 җилд цоксн (дора барлгдсн) хуучн эн зургт зогсчасн күклтә күүкн Санҗин эк, Төвкә Ходжигоровна, болҗ һарв. Көтчнрә района Сарпа селәнә хошуда күүкн Төрскән харсгч Алдр дәәнә, тууврин һашута цагиг дааҗ һарад, хөөннь төрскн һазртан хәрҗ ирәд, социализмин болн оңдаруллһна кемиг үзсн мөн. Юуһинь келхв, тер цагт бәәсн мана аавнр-ээҗнр долан үйдән зовлң үзәд, муулян эдлсн улс болҗана. Төвкә Ходжигоровна бас даархинь чигн үзәд, харһнхинь чигн дааһад, әмән һартан бәрҗ йосндан түрсн мөн.
Зөвәр баахн настаднь эк-эцкнь күүкән цаһаннуура көвүнд мордулсн бәәҗ, удан боллго нег-негән дахлдад дөрвн үрнь һарв. Келхд, эн зургт Санҗ көвүнь ээҗиннь, Төвкән хадм экин, өвдг деернь сууна, зүн таласнь болхла Төвкән дү күүкн Делгр зогсчадг болна. Тиигәд баахн өрк-бүл эн-тер уга бәәҗәтл, генткн Төрскән харсгч Алдр дән эклнә. Орн-нутгин межә һатлад, хортн дәәнә түрүн өдрмүдәс авн мана балһсд-селәдиг зогслго бомбдад күүчв. Баахн берин авалинь фронтд дуудҗ авхла, Төвкә Ходжигоровна көгшн хадм эктәһән болн һар деерән бичкн үрдтәһән һанцарн үлдҗ, зовлң эдлв.
Тиигҗәтл хальмг улсиг хар гөрәр цааҗла харһулад, тачкнсн шүрүн киитнд агчмин зуур цуглулад, мал зөөдг вагодт ачад, хол Сиврүр нүүлһсн һашута цаг учрв. Төрскән хортнас зөргтәһәр харсад, баатр йовдлмуд һарһҗ йовсн чигн хальмгудт му нер өгәд, гертнь үлдсн күүкд улсиг, көгщдиг болн бичкдүдиг өрүн өрлә дулан орнаснь босхад, тер дарунь гилтә хол хаалһд йовулсинь ода яһҗ цәәлһҗ болх гинәт? Тегәд кесг өдртән хот-хол уга, дулан хувцн уга нүцкәр гилтә эврә гермүдәсн көөгдсн көгшн-баһ уга киитнд даарад, царцад күндәр гемнәд хаалһин туршт өңгрәд бәәв. Эднә цогциг болхла харулчнр темдг уга һазрт буулһҗ хаяд, цаснд гилтә булад йовсн догшн йовдл ода күртл кен-негнәннь зүрк шарклулна эсий!. . Һундл төрхд, зәрминь һартаснь көтләд, нилхинь теврәд һарсн Төвкә берин дөрвн үрнь ут хаалһин күнд-күчр бәәдлиг дааҗ чадлго әмн-шир уга болад бас сәәһән хәәҗ, удл уга дәәнд йовсн авальнь Төрскнәннь төлә әмән өгснә туск һашута зәңг ирснь алтн болсн үрдән геесн экин седклиг улм икәр зовав. Тиигәд хөрн дөрвтәдән күүнә һазрт ор һанцарн үлдәд, хар чееҗләрн ноолдҗ яһҗ эн җе болсн гиһит!. . Басл бат авцта күн болад, күндиг бий деерән дааһад, бәәдл-җирһлдән дала му үзсн бийнь өмәрән зөрх чидл олҗ Красноярск крайин Ужур селәнд цаарандан көдләд бәәв. Баһ насндан дала зовлң үзсн бийнь эн өр хатурсн уга, тер кевәрн әмтнлә эвинь олҗ, нег үлү нег һазра хошуда улст дөң-нөкд болад, күүнә һазрт тусан күргсиг үнлх кергтә гиҗ сангдна. Утулң модн гермүдт хамдан бәәсн таньл-үзл улстан хувцн дотран буудя бултулад авч ирәд, хуучн хамг юмар хувц уяд, арһарн кен-негинь дөңнҗ йовснь бас мартгддго болна.
Зуг цаг негәр бәәдго гидг, зовлң байр хойр хамдан йовдмн гиҗ көгшд келдгнь чигн мел үнн эсий? Түүшлҗ Төвкә Ходжигоровнан җирһлд бас сарул-сәәхн тоот учрад, дәәнәс ирсн сән седклтә Александр Гагаевич Петровла (зургт) харһад, седклән медлцәд, өрк-бүлән өндәлһсн болна. «1947 җилд мини эцк-Улан әәрмин зөргтә дәәч шинкн Буйнакск балһснд бәәршлсн цергә госпиталяс Сиврүр ирсн билә. Баһ наста улс таньлдад, нег-негндән дуран өгәд ханьцад, Алтан крайин Горняк селәнд бәәһәд көдлсмн. Хоюрн эврә насндан зөвәр ик зовлң үзсн бийнь түрүн өдрәс авн үгән олҗ, ниитәһәр бәәҗ, мадниг, һарлдсн күүкдән, өрчдән шахч килмҗтәһәр өскв», - гиҗ Санҗ Александрович эк-эцкән бүләнәр тодлҗ магтад бәәв.
Төвкә Ходжигоровна хальмг күүкд улсин заң-авцта, эврә уңг-тохман сәәнәр меддг, хошуд арвна күүкн болсарн чигн даңгин бахтдг бәәҗ. Әмд-менд бәәсн цагтан эврә һазр-усна, хальмг улсин кесг арвна тускар дегтр белдсн бас хошуда нертә медәт Боктан Шаняд нөкд болҗ йовсмн. Тегәд эн хойр көгшә эврә арвна тууҗд зөвтәһәр онц орм эзлҗ, дорас өсч йовдг үйнрт гүн медрл, сән сурһмҗ өгснь лавта юмн.
- Мана өрк-бүлд бас нег ончта йовдл учрсн билә. Мини ах Владимир эврә цагтан Красноярск крайд церглсн болдг, минь эн һазрт тууврт мана эк бәәсмн. Тегәд ахм Ачинск балһснд, Ужур, Назарово селәдт күрч, эн ормсиг эврә нүдәрн үзәд, бәәрн орсмудла таньлдад, баһ цаган энд давулсн эк-эцкәсн эднд менд келүлснь өврмҗтә болв. Кесг җил давад, көвүнь эн һазрин йиртмҗиг һәәхәд, өр-җөөлн, цаһан седклтә сиврин улс түрҗ-зовҗ йовсн хальмгудт дөңгән күргәд әминь аврсн төләд зүркни ханлтан өргснь нег үлү мана экиг икәр үүмүлсн билә. Тегәд бар сарин 28-д болх тууврин һашута өдр угтҗ, ирлцңгү йовдлмудыг тодлвртан сергәснь орта болх гиҗ санад, тана редакцд ирсм тер, -гиҗ Санҗ Петров маднла харһсн учран цәәлһҗ келв.
Александр Гагаевич Төвкә Ходжигоровна хойр йириндән һольшг, сән седклтә улс бәәсмн, кен-негнднь сүв-селвгән өгч, нүдн-амн болхар зүткдг төләднь нег һазра улснь медәтнриг тевчҗ күндлдг билә. Ода ачнр-жичнрнь, эдниг таньҗ-медҗ йовсн көтчнрәхн чигн санлынь әрүнәр хадһлҗ бахтна. Эврә җирһлдән махмуд менрм ик әәмшг, зеткр үзсн бийнь эн көгшд кен-негинь хәәрлҗ сана зовҗ йовсмн. Цецн ухата, итклтә, үнн-чик седклтә эн медәтнр олнд оньдин үлгүр-үзмҗ болҗ, нернь мөңкрхнь лавта гиҗ сангдна.

«Хальмг үннә» то-диг:
1943 җилин бар сарин 28-д СССР-ин СНК-н тогтавр һарад, Хальмг АССР-т, Ростовск мүҗин Хальмгин районд бәәсн хальмгудыг Алтан болн Красноярск краймудт, Омск болн Новосибирск мүҗст, Казахстанур болн Киргизь тал күчәр нүүлһҗ һарһсмн. 1943 җилин бар сарин 28-29-д хальмгудыг эврә төрскн һазраснь тууҗ һарһсна керг-үүлдвр «Улусмуд» гиҗ нерәдгдсн болдг. Энтн 1943 җилин үкр-бар сармудт күцәгдсн НКВД-н болн НКГБ-н хамцу керг-үүлдвр болсн мөн. Эн кергин түрүн девсңгин йовудт 93 миңһн һар күн (эннь 26 миңһн шаху өрк-бүл болҗана) нүүлһгдсн бәәҗ. Ут хаалһин туршт һурвн миңһн һар хальмг күн сәәһән хәәсн эс гиҗ зәңг-зә угаһар геедрсн болна. Минь эн кемд чигн Хальмг АССР уга кегдв. СССР-ин МВД-н то-дигәр болхла, 1947 җилд ут тоодан туугдсн 91 миңһн шаху хальмг тоод авгдсн болна, киитн Сиврүр нүүлһгдснәс авн 16 миңһн һар күн өңгрсн болҗ һарв. Энтн ямр ик зовлң гинәт!
Хальмгудыг цааҗла харһулад, зөв угаһар эврә төрскн нутгаснь көөҗ һарһсна хөөн энүнә һазрин ик зууһинь болн хотл Элстиг РСФСР-ин Әәдрхнә мүҗин медлд орулсн болна. Эн кемд нам Элст балһснд «Степной» гисн урдк неринь хәрү өгсн бәәҗ. Хальмгин наадк һазрнь болхла Сарпулин,Сталинградск, Грозненск болн Ростовск мүҗсин медлд орсмн. Хальмг улсиг урвачнр гиһәд, хар гөрәр муутхад,тер цага орн-нутгин һардвр тиим догшн тогтавр батлҗ авсинь ода яһҗ цәәлһҗ болх?
Эн кемд Төрскән харсгч Алдр дәәнд ааһ-цусан асхад, залу-зөрмгәр эврә Төрскән харсч йовсн хальмг теегин хәәртә үрд баатр йовдлмуд һарһҗ, хальмг улсин нер туурулсн болна. Кесг салдс-офицермүд цергә ач-тус күргснә төләдән орден-медальмүдәр ачлгдснь, хөрн һар күн Советин Союзин Баатрин өөдән нер зүүснь чигн басл бахмҗта йовдл мөн. Келхд, Тең һол деер хооран цухрлго хортнла залу-зөрмгәр дәәлдсн Делгә Эрднь баатр йовдл үзүлсн төләдән хальмгудас түрүн болҗ 1942 җилд эн ик цол зүүсн болдг.
Күүнә һазрмудар тарагдсн хальмгуд тууврин кемд муудан орҗ, муулян эдлҗ яһҗ зовсна тускар ода юуһинь келхв! Хәрнь, 1956 җилин моһа сарин 19-д батлсн тогтаврла ирлцәд, эднд төрскн теегтән нүүҗ ирх зөвшәл өгсн болна,энүнә хөөн арвн сара хонг болад түрүләд Сарпулин крайин ханьд орҗадг Хальмг автономн мүҗ зарлгдсн билә. Дарунь 1958 җилин така сард дәәнә өмнк меҗәһән хадһлҗ Хальмг АССР хәрү тогтагдснь ик гидг байр болла.
Тер һашута цагас нааран дигтә найн шаху җил давҗана, ода мана таңһч өсәд-өргҗәд, цуг халхарн өргнәр делгрәд йовна. Зуг эн хату үүл мана аавнр-ээҗнрин тодлврт ода күртл хадһлгдҗ, дәрк минь,үрни үрнд тиим күчр йовдл бичә үзгдтхә, шалтг, зовлң гидг юмс холаһур йовтха,гиҗ эдн өдр болһн зальврҗ,бурхдтан мөргдгнь басл орта гиҗ сангдна.
Шагҗин Любовь
Өрк-бүлин альбомас
авсн зургуд
Тууврин һашута җилмүд тодлад
Тууврин һашута җилмүд тодлад

Видео