Цаһан Сар – хаврин темдг

Ики кезәнәс нааран мана өвкнрин авъясмудас чинрән гееһәд уга байрнь – Цаһан Сар мөн. Җилмүд җисәһәрн давад, җирһлиг зовлң дарад йовсн бийнь эн өдр мартгдхш. Тернь учрта. Әмтә, киитә хамгнь үвләс һарад, дулан, ээвртә хаврур әмд-менд орҗахан җүрһлин байрта кем гиҗ темдглдг бәәсмн. Эн байриг ик-баһ уга, өнр-өнчн уга цуһар күләҗ байртаһар тосдмн. Цаһан Сарин туск домг бәәнә. Эн домгт иигҗ келгднә:
Ноһан Дәркин туск домг
Кезәнә бәәҗ. Нег ик хөрн тавн толһата хотхр хар маңһс әмт хораһад бәәҗ. Тер цагт Ноһан Дәркин гегән гиһәд, гегәнднь Манлам, герлднь үүл бәрм сәәхн күүкн (лон) әмтиг маңһсин даҗрлһнас гетлгхәр шииднә. Тегәд маңһсин ирх цагинь медәд, Ноһан Дәрк одад, зөрц бәргдәд, хатнь болна. Җил болад көвүн һарна. Ноһан Дәрк көвүһән зөрц уулюлад, маңһсин әмн альд бәәхинь медҗ авна. Маңһс иигҗ келнә: «Аавинчн әмн нарн суух үзгин көл дор нәрхн улан толһан сүүд, ик гүн нүкнд модн хәәрцг бәәнә, дотр терүн төмр хәәрцг бәәнә, дотрнь мөңгн хәәрцг, тер мөңгн хәәрцг дотр һурвн һууҗмул бәәнә. Тер һурвн һууҗмул – мини әмн». Келәд өгчкәд, маңһс иигҗ харана: «Үзхиннь нүдн сохртха, соңсхиннь чикн дүләртхә», гичкәд, цааран хәләһәд унтна. Маңһсиг тавлад унтсинь медәд, Ноһан Дәрк ә угаһар һарад, маңһсин заасн һазр тал ирнә. Толһан сүүд бәәсн нүк малтад, хәәрцгинь олҗ авад, һурвн һууҗмул үзнә, болв тер һууҗмулмуд нисәд йовҗ одна. Тиигхләнь Ноһан Дәрк делкәд төмр хур орулад, эврәннь барун альхн деер нан татхла, һурвн һууҗмул альхн деернь ирҗ сууна. Тер һурвн һууҗмулын хойринь алҗ оркна, нег һууҗмултаһан маңһсин герин үүднд ирхлә, маңһс зовад кевтнә. Герт орҗ ирәд, Ноһан Дәрк үлдсн нег һуужмулан бас алчкна, түүнә хөөн маңһс үкч одна. Тер саамла герүр нег бор хулд шовун нисч ирнә, Ноһан Дәрк тер хулд бәрҗ авад, барун зүн хойр җивртнь цаасн бичг бичәд йовулчкна. Тер бичгтән иигҗ бичнә: «Нанд цаһан – бор мөрим эмәлтә–хазартаһинь, зертә–зевтәһинь илгәтн». Бор хулд Ноһан Дәркин һазрт ирхләнь, әмтн бәрҗ авад умшна. Умшчкад, эмәлтә–хазарта мөринь илгәнә. Ноһан Дәркин гегән мөрән ирхлә, маңһсин толһаг һанзһлад, көвүһән теврәд, цаһан бор мөрән унад, орн–нутган темцәд һарна. Зууран байн далад ирнә. Цааранднь һарад йовҗ йовтл, өмнәснь Окн Теңгр тосад күрәд ирнә. Ирәд, мендләд келнә: «Ардан та, Ноһан Дәркин гегән, ю үлдәввт? – гиҗ сурна. «Юм үлдәсн угав», - гиҗ тернь зәрлг болна. «Уга, бичә нуутн, би медә бәәнәв», - гиҗ Окн Теңгр келәд, Ноһан Дәркиг дахулад, көвүг бәрҗ авхар седхләнь, көвүн босад ноолдна. Көвүн Окн Теңгриг диилн гиһәд ирхләнь, Ноһан Дәрк келнә: «Көвүнә хойр дал хоорнд нүкн бәәдмн, тернь әмнь болдмн». Окн Теңгр тер нүкәрнь хурһан орулад, көвүнә улан хоолынь таслад авад оркна. Маңһсин көвүн үкчәһәд, иигҗ келнә: «А, чавас, генн баһдан генн болҗ, аля баһдан алдад, арвн сарта болсн болхнь аавиннь атаһинь авх биләв, - гиҗ келәд әмнь һарна. Тиигснә хөөн Ноһан Дәркин гегән Окн Теңгр хойр дә дәәләд, дәәсән дарад, орн-нутгурн өрүн өрлә, альхни эрән үзгдх кемлә, сарин нег шинлә орҗ ирәд, орн-нутгиннь улсла цугталань һар авад мендлнә. Ноһан Дәркин гегән Окн Теңгр хойрин ирсн өдр сарин му, җилин му, өдрин му өдр бәәҗ. Тәгәд тедн дәәһән дәәләд, дәәсән дарад ирсн төләднь тер сариг Цаһан Сар гиҗ олн әмтн нерәдәд, тер өдрәс авн Цаһан Сарин нег шин өдр байр кеҗ цаһалдг, хальмг олн-әмтн «Үвләс, менд һарвта?» – гиҗ һаран өгч цаһалдг болсмн. Терүнә хөөн Окн Теңгрт олн-әмтнә дәәч Окн Теңгр гиҗ нер өгсмн. Цаһанла олн-әмтн нег - негән йөрәдмн.
Идән – чигән элвг болҗ,
Эзм бидн мөңк болҗ,
Җил болһн
Җил өөн хаһцҗ,
Эсрң эн өдртән
Эн Цаһаһан кеҗ,
Окн Теңгрин аршанд
Олн-әмтн күртҗ
Амр, анхун бәәҗ
Амулң эдлх болтха!
Хальмг улс Цаһан өдрлә өрүн эрт босад, хот-хоолан бел кеһәд, цәәһән нерәд, йирн йисн дәкҗ самрад, хотасн болн цәәһәрн дееҗ өргнә, зулдан герл орулна. Герин эзн залу күн герин үүд барун көләрн алхад, деегшән цацл цацна. Цацл өдгә цагт нурһлҗдан һалд, деегшән, үүднд цацад йөрәнә. Кезәнә болхла, цацлын долан авъяс гиһәд бәәҗ: Һалын Окн Теңгрт, Олн Бурхдт, Делкән эзн Цаһан Аавд, Заян Очрт – зүн талагшан цацдг, Чиңһс Богд хаанд гиһәд – хавхгин деерк хотхрт кедмн, архгта чигәнүр цацдмн. Цацсн цагтан иигҗ келнә: «Хамг хар архг, дунд уга дүүрң, өлсснәннь гесинь дүүргҗ, ундасснаннь ундынь хәрүлҗ, өдрт һурв өвдгәр дөңнүлҗ нерүлҗәхитн сурҗ зальврҗанавидн. Цөг, хәәрхн!». Алтн босхт нерәдҗ цацна, цацсн цагт иигҗ келнә: «Орхиг орулҗ, һархиг бооҗ, хар санатаһинь цааран хәләлһҗ, сән санатаһинь нааран хәләлһҗ, эмәлтә мөр үүднәс хөөһүллго, зурһан зүүлин хамг әмтнә амулңд багтахитн сурҗ зальврҗанавидн. Цөг, хәәрхн!» - гиҗ үүдн тал цацдмн. Эн долан цацлиг әркәр кедмн. Мана өвкнр әркиг хот гиһәд, чик кевәр эдлҗ йовсмн, тегәд чигн әркән нерәд, цацлан цацад, дееҗ өргҗ йовсмн.
Зулан болн дееҗән өргәд, цацлан цацсна хөөн күүкдән йөрәһәд, белг деерәснь улан цаһан мөңг тәвәд йөрәдг.
Көгшн эк-эцкән, авһнран, наһцхнран, өөр-шидр бәәсн көгшдиг дуудад тооцхадмн. Ирсн улст боорцг, цә, шикр-балта өгнә. Эн өдр идх-уух хот-хол, үсн-тосн элвг болх зөвтә.

Хальмг улсин авъясмуд
Барун һариннь ханцан буулһҗ, тавн хурһарн ханцнаннь зах бәрҗ, цаһалҗах күүнләһән ханцан харһулҗ, нег-негнәннь улан чирә хәләҗ: «Үвләс өрк-бүләрн мал-аһрустаһан гем-шалтг уга, түрү-зүдү уга һарвта? – гиҗ сурдмн. Тиигчкәд цәәһән ууһад, йөрәл келцхәнә. Түрүләд насарн ах күн йөрәдмн.
Үвлин җиңтә сармудын
Өрнь җөөлн болтха,
«Өглһин эзн» - теегин
Өңгнь көкәр бәәтхә!
Цасн цаглаһан хәәлҗ
Цандг, тогталар мелмәтхә,
Цухл уга малчнр
Цаһан идәһәрн билгтхә!
Цуг олн-әмтн сән – сәәхн бәәҗ
Нег – негндән дөң болҗ
Оньдин дөрвн цагт
Амулң эдлҗ йовтха!
Хальмгуд кен ахан күндлҗ, тәмк нерҗ, цаһан идә бәрүлҗ, ут ду дуулҗ сөң бәрүлҗ өгдмн.
Цаһан Сарин нәәрт олн зүсн марһа бүрдәдг бәәсмн.

Бииһин болн...
«Ик герә», «Бичкн герә белг» гиһәд келкәтә боорцгуд бел кеһәд тәвчкх кергтә. Биилхин өмн нег ахлач биилтн гиһәд бииһин нер келнә (мальҗур, чичрдг, ишкмдг). Биилҗәх улст шаваш келдмн.
Марһана белг «Ик герә белг» гиҗ келкәтә боорцгуд хамгин сәәнәр биилсн күүнд өгдмн.

... боорцгин Марһас
Цаһанла өрк-бүл болһн боорцг кедгиг цуһар меднә. Тер боорцгуд олн зүсн чинртә болн нертә. Ода неҗәд боорцг һарһад үзүлнәвидн, тадн неринь болн чинринь келтн.
«Һалун» эс гиҗ «Шовун» боорцг хавр болх цаг өөрдәд ирхлә, шовун хәрү нисч ирнә. Дулан ирҗәх зәңг авч ирнә. «Хавтха» эс гиҗ «Целвг» - эннь нарна бәәдл һарһад кесн боорцг. «Җола» - йир ут, бат юмн. Тегәд күүнә җирһл ут, бат, кишгтә болтха гиһәд «җола» боорцг кенә. «Китнь» мөрнә эргүлчксн ик гесн. Мөрнә дотрин нег әмтәхн гисн хот. Мөрнә өөкн, хорһн ямаран чигн киитнд көрдго. «Хуц» - энүг ик чинртә, үнтә мал гиҗ хальмгуд тоолдмн. Хөн малын өслт сән болтхла гиһәд «хуц» гидг боорцг кедмн. «Темән» - йир өврмҗтә, ик цогцта мал болдг. 12 аһрусн неҗәд мөчтә, онц темдгтә – тегәд чигн цаһана боорцгт орна. Тоһшнь – эргүләд кечксн хашан бәәдлтә. Хаша дүүрң малта болтха гиһәд хаша дуралһад «тоһш» кенә. «Шор белг» - эн боорцгиг җидин үзүр дуралһна. Кемрҗән дәәсн ирхлә, терүг дарх зер-зев маднд олдх гисн йорта. «Таслмр» - һуйрас бичкнәр таслад, хавтхалад, мөңгнә бәәдл һарһад кенә. Ямаран чигн сән кергиг йөрәһәд, улан-цаһан мөңг тәвәд, дала-нала болтха гиһәд «таслмр» боорцг мөңг дуралһад кенә. «Хорха» боорцг таслмрас невчк бичкн болна. Дорас өсч йовдг күүкд, малын төл өсч, дала болҗ, һазрин хорха мет то-тоомҗ уга болтха гисн тоолвртаһар кегднә.
Цаһана боорцг дееҗин, белгин, эдлврин гиҗ хувагдна.

Өмскүл өмсклһн
Хальмг улс Цаһанла нег-негндән белг өгдмн. Залу күүнд захта – ханцта хувц, күүкд күүнд хувцна эд белглдг. Залу күүнә зүн ээм деернь тәвдг, күүкд күүнә барун ээм деернь тәвдг. Өмскүлин нег захтнь улан–цаһан мөңг боодг. Өмскүл сәәнәр саҗдмн. Өмскүл өмссн күн йөрәл тәвдмн. Йирин өмскүл нәр-хүрм болсн цагт өгдмн. Болв өдгә цагт Цаһан Сарла бас өмскүл нерәднә, йөрәл келнә.

Шиирин тускар
Малын шиир чанад, зеенртән белддг. Цаһан өдр зе күн наhцхурн зе бәрхәр белгтәһән ирдг. Тер саамд иим йөрәл келдг:
Зееһән бәрхәр ирсн зеенр
Өсч-өргҗәд
Көлтн дөрәд күрч
Һартн һанзһд күрч
Эн кенәв? – гихлә
Эк-эцкиннь нер дуудулҗ,
Кезән кергт иигҗ
Наһцхдан ирҗ зееһән бәрҗ,
Орчлңгин җирһлд багтҗ,
Оньдин дөрвн цагт амулң эдлҗ
йовтн!
Хальмг улс дөрвн зүсн малын тускар цугинь медх зөвтә. Тер төләд, кезәнә баһчуд хурсн цагтан нәр – наадндан нег-негндән тәәлвртә туульс келдг, малын туск сурврмуд өгч, сул цаган давулдг бәәсмн.
Кезәнә хальмгуд яһҗ цаһалдгин тускар номт Небольсин иигҗ бичсмн: «Баһ күн медәтд тал өөрдәд, үлгүрнь, көвүнь эцкүрн өөрдәд, барун өвдгәрн сөгдәд, махлаһан авл уга, эркә хумха хойр хурһан маңнадан күргәд, йөрәлән келнә, дәкәд барун ээмән эцкүрн хаҗилһхләнь, эцкнь терүгинь һарарн көндәһәд, көвүһән йөрәһәд босхна». Цааранднь, номт иигҗ бичҗ: «Теегин хальмгудт хоорндан таньл эс болхла, һаран өгч мендлдг авъяс уга, болв Цаһан Сарла таньдго болв чигн, нег-негән йөрәһәд, хойр һаран өгәд, «менд» гиҗ келнә». Цаһан Сарла дәкәд нег соньн юмн бәәнә.

Хадм эцк бертәһән
яһҗ цаһалдмн?
Хадм эцк йирдән бердән һаран күргдго юмн. Бер хадм эцкдән нүцкн һар көлән үзүлдго бәәҗ. Өдгә цагт эн йосн геедрҗ йовна.
Цаһан Сарла бер һариннь хойр ханциг татад, дотрнь хойр һаран бултулад, хадм эцкүрн өөрднә. «Аав, цаһалхмн», - гинә. Хадм эцкнь бердән һаран суңһҗ өгнә. Бер хадмин һариг эврәннь хойр һарин хоорнд тохаднь күргҗ арһул бәрәд, тер һартнь һурв дәкҗ мөргнә. Ямаран сәәхн авъяс! Цуһар хоорндан цаһалад, цәәһән уухар суухлань, аавнь йөрәл тәвдмн:

Ирсн Цаһан өлзәтә болҗ,
Җил болһн байртаһар Цаһаһан тосч,
То-бүтн, толһа-менд бәәҗ,
Үвләс эрүл – дорул һарч,
Хавран сергмҗтәһәр тосч,
Улан зандн цәәһән ууҗ,
Нег – негнәннь чирә үзлцҗ,
Нег – негндән түшг – дөң болҗ,
Маңна-тиньгр, чееҗ у,
Седкл таварн
Цуһар гем – шалтг уга бәәцхәй!

Эн байриг Окн Теңгр бурхнла залһлдата төләднь, Окн Теңгр олн- әмтнә төлә ик зовлңта үүлдвр күцәсн төләднь, Цаһан Сарин нег шин өдр – Окн Теңгр бурхна өдр гиҗ тоолна. Тегәд ямаран йөрәл тәвдг болв чигн, Окн Теңгр бурхна нер – цол орулҗ келх кергтә. Цаһана өмн 30 асхар, эгл улс хурлд одад ик номд орҗ зальврдг бәәҗ. Тернь «Дүлә дүүлһнә ном» гиҗ келгднә. Эннь зовлң эдлҗ йовх Окн Теңгрт болн Ноһан Дәркд нөкд болҗах темдг мөн. Эн номд күүкд күн орлцдго бәәҗ. Эн асхн герин эзн күүкд күн гертән боорцг шарад, тер боорцгтан өндгнә уург оруллго күңшү үнр һарһад, өрк-бүләрн бурхдт дөң болҗахан медүлнә.
Олн-әмтн цуһарн ни-негн, гем-шалтг уга йовтха гиҗ санад хальмг улс «зурһан зүүлин хамг әмтн амулң эдлтхә» гиҗ зальврна. Тегәд цуһарн нег-негндән дөң-түшг болҗ, сән-сәәхн йовцхай!

Барт белдснь
Манҗин Намру