Яшкулин нутгиг туурулҗадг һардач

Сегодня, 14:26 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Нүр үгин ормд: Яшкулин района «Кировский» нертә совхоз 1951 җилд бүрдәгдсн болдг. Экнәрәс авн бәәрн күч-көлсчнр дөрвн зүсн малан асрад, җил ирвәс олз-оруһан икдүлҗ, нүүрләчнрин тоод йовсмн. Өдгә цагт болхла селәнә эдл-ахун эн бүрдәц тохма мал өскдг эдл-аху болҗ, таңһчдан бәәтхә нам Әрәсәд чигн нер һарч йовхнь дару-дарунь соңсгдна.
Эндр эн эдл-аху ут тоодан 50 миңһн шаху гектар аһута һазр эзлҗәнә. 2026 җилин туула сарин эклцәр кесн то-дигәр, энд 15 миңһн шаху хөн, 800 толһа бод мал, 700 мөрн, 300 темән болн 1500 яман асргдҗана, тиигчкәд цуг малнь хальмг тохмта болҗ һарв. Ниднәк төл авлһна көдлмшин ашнь чигн му биш болв. Малын хот белдлһнә кергт һол оньган тусхаҗ, бәәрн тәрәчнр услврин һазрт 4000һар тонн көк өвс хадҗ авад, үвлд белдсмн. Ода деерән эдл-ахуд далн һар күн көдлҗәнә, җалвнь дундлад 50 миңһн арслң тогтана. Эннь эндрк цагин кемҗәһәр, нег үлү селән һазрт, зөвәр сән җалв болҗана гих кергтә.

Олзта-орутаһар көдлҗәнә
1997 җиләс авн һучн шаху җилин туршарт эн эдл-ахуг Хальмг Таңһчин селәнә эдл-ахун ачта көдләч Һәрән Бадм чадмгар һардҗана. Тегәд эдл-ахун эндрк күцәмҗнь туслң мел эн күүнә ач-тус болҗахнь лавта гиҗ иткүлҗ болхмн. Шидр болхла, лу сарин 18-д, дигтә хальмгудын Цаһан Сарин сән өдрлә, Бадм Есинович далн җилин ончта өөнән байрта-бахтаһар темдглхәр белдҗәхиг соңсад, кесгәс нааран Яшкулин нутган туурулҗадг хәәртә үрнәннь тускар бас нег келх седкл үүдснь тер.
Һәрән Бадм 1973 җилд Яшкулин дунд сурһуль төгсәһәд, Хальмг ик сурһулин селәнә эдл-ахун дацңд орҗ сурад, зооинженерин эрдмтә мергҗлт болв. Тиигхд төрскн эдл-ахуд малчнрар көдлҗәсн эк-эцкдән нөкд болхар шиидәд, хошт ирҗ күч-көлснә хаалһан эклсн болдг. Тиигҗәтл района һардвр баахн мергҗлтиг «Цаһан Усн» совхозур һарһад, хойрдгч тойгта фермин залачин үүл даалһҗ. Кергән арднь орҗ күцәһәд, бийән сәәнд үзүлсн Бадм Есиновичиг удл уга хам-хоша бәәдг«Ростовский» совхозд ах зоотехникчин үүлд батлсмн. Минь энд баахн мергҗлт бүрдәмҗтәһәр көдләд, мал өсклһнә халхар гүн медрлтә болҗахан иткүлв.
Даруһас ик дамшлт хоршаһад, олна төлә үлгүр-үзмҗ болҗ йовсн Һәрән Бадмиг йирдгч җилмүдин чилгчәр «Кировский» совхозин һардачд шиидсн бәәҗ. Өдгә цагин неквртә, седвәртә, гүн медрлтә һардач тер дарунь гилтә күч-көлсч коллективиг хамцулад, көдлмшинь диглҗ чадв. Минь тиигхд амр биш, зөвәр үүмәтә цагт чигн «Кировский» совхоз эврә райондан хамгин сән эдл-ахун тоод заагдснь мел эн һардачин ач-тус болҗахиг бәәрн күч-көлсчнрнь медәд, цааранднь улм ик күцәмҗ бәрх седклтәһәр ниитәһәр көдлсн болдг.
-Мана эдл-ахуд селекцин төрмүдт ик оньг өггднә. Тиигәд 2007 җилд мөрдин, 2011 җилд болхла, хар толһата ик сүүлтә хөөдин хальмг тохм үүдәҗ һарһгдсн билә. Сүл нәәмн җилин эргцд махна ямана хальмг тохмин халхар гүн шинҗллһн давулгдҗана. Эн туст хамгин түрүнд Хальмг ик сурһулин һардач, биолог номин доктор Салан Бадмла болн селәнә эдл-ахун доктор Натра Аркадьла, К. А. Тимирязевин нертә Әрәсән шаңһа аграрн ик сурһулин академик Юсупжан Юлдашбаевла, Аһшин махна болн үснә зүүтә эдл-ууш кеҗ һарһлһна болн эд-бод келһнә Иҗлин номин шинҗллһнә күрәлңгин академик Иван Горловла хамдан шинҗллтин халхар кеҗәдг көдлмш күцәмҗтә болҗана, -гиҗ Бадм Есинович эврә үүлдврин тускар цәәлһҗ келв.
Тиигәд 2004 җилд «Кировский» нертә иләр үүлддг акционерн ниицәнә улд тохма мал өскдг эдл-аху бүрдснь чигн хара биш болв. Сүл җилмүдт эднә малнь селәнә эдл-ахун олн зүсн һәәхүлмүдт өөдән ачлвр авчахнь чигн урмдта болна, гиҗ бәәрн малчнр бахтна.
-Мал асрҗадг улс хамгин түрүнд малын хот белдлһнә тускар ухалх зөвтә биший. Тегәд чигн зуни-намрин сармудт манахс унтл-кевтл уга гилтә кеер көдлҗ, хур-чиг уга кемд малдан көк өвсинь, үүрмг хотынь хошмудар зөөҗ орулна. Эн бачм кергиг эдл-ахун һардач чаңһар бүртксн деерән малчнрин төлә чигн сән кец-таал тогтаһад, түләһәр, хотар бас теткнә. Тегәд хамцу көдлмшин ашнь чигн күцәмҗтә болдгнь тер, - гиҗ эдл-ахун ик дамшлтта тооч Яшкула Галина келнә.
Олна көдлмшт орлцдгарн чигн Һәрән Бадм ончрв. Тиигәд 2010 җилд депутатнр керг-төрин авцта һардачиг Яшкулин района муниципальн бүрдәцин Хургин ахлачд суңһсмн. Дааврта, итклтә күн болсар Бадм Есинович Яшкуль поселкиг газар тетклһнә көдлмшиг арднь орҗ күцәснд нег һазра улснь ода күртл ханлтта бәәхән медүлнә. Селәнә эдл-ахун делгрлтд ик тәвцән орулсн Һәрән Бадмд 2008 җилд Әрәсән Федерацин селәнә эдл-ахун ачта көдләчин өөдән нерн зүүлһгдсн билә. 2011 җилд болхла Хальмг Таңһчд әмтиг көдлмшәр тетклһнә кергт шунмһа кевәр орлцсн төләдән Бадм Есинович ирлцңгү шаңһа цергллтин Ханлтын бичгәр мөрәлгдсн мөн.

Аду өский, аду!
Ке мал -адун,
Көлгм бидн -мөрн,
Аду өский, аду –
Аҗрһ, агт, гү! - гиҗ һучдгч җилмүдт хальмг шүлгч Манҗин Нимгр аду өсклһн орута, ке, бахмҗта керг болҗахин тускар бичсн бәәҗ. Минь эн тоотла бүклдән зөвшәрҗ, тошисн сәәхн өңгтә, тоһрун болсн күзүтә хурдн арнзлмуд өскх күслтә «Кировский» ОАО-н һардач Һәрән Бадм сән гисн тохмта мөрд хулдҗ авсн билә. Өдгә цагин некврлә ирлцҗ тосхгдсн хойр бәәрнднь ода хальмг, кушумск, английск, ахалтекинск, карачаевск, арабск тохма мөрд асргдҗахнь йоста кеермҗ болҗана гихмн. Эднә мөрд җил болһн Әрәсәд бүрдәгддг мөрнә урлданд орлцҗ, нүүрлгч ормс эзлнә. Бәәрн зоотехникч Гаҗин Эрднь бас мөрнд дурта күн, эдл-ахун һардач энүнд мөрд асрлһна көдлмш даалһснд цань уга икәр байрлна. Энүнә үгәр, салькнла урлдсн хурдн мөрд нег үлү һәәхмҗтә болна, эмәл-хазартан зокаста арнзлмуд йоста бахмҗ үүдәнә.
- Эк-эцкм намаг бичкндм мана района Хар Толһа селәнә нег хошт малд көдлҗәлә. Эднә өөр өсәд-боссн учрар тавтаһасн авн мөр ундг даслав. Селәнә сурһульд орхларн чигн һурвн дууна һазрт мөр унҗ ирҗәләв. Тиигчкәд мөрән классин хора тус һаза бахнд уйчкад, кичәлдән мел терзәр хәләһәд, энүгән мандг биләв. Хөөннь багшнр намаг нам шоодад ирхлә, мөрән гертән үлдәдг боллав, -гиҗ кезәнә болсн йовдлмудыг сергәҗ Бадм Есинович инәнә.
Үнәртнь келхд, бичкн Бадм һурвдгч классас авн райондан болдг мөрнә урлданд орлцдг бәәҗ. Тегәд чигн баһ цага седклин санань ода күцәд, таңһчд сән тохмта мөрд өскчәдг эдл-ахун нернь олнд темдгтә болҗахнь бас нуувч биш. Эврә цагтан Һәрән Бадм хальмг тохма мөрд өсклһнә халхар хүүвин ахлачин үүл чигн дааҗасмн.
Мөрдин тохминь ясрулхар Бадм Есинович альд эс одв, ямр һазрт эс күрв! Сарпулин, Краснодарск краймудын, Ар үзгин Осетин, Әәдрхнә мүҗин болн Казахстан Республикин адучнрла дамшлтарн хувалцҗ, бат залһлда бәрҗ эн көдлв. Тохма мөрд асрснь олзта-орута болҗахиг медәд, эндр чигн ирлцңгү төриг оньгасн алдҗахш.

Моңһлын малчнриг нүүлһҗ авла
Тохма мал өсклһиг хальмг улсин йоста заң-бәрцлә ирлцүлҗ бүрдәхин төлә Бадм Есинович 2010 җилд Моңһл орад, тенд бәәдг нег цусн, нег махн ахнр-дүүнрлә таньлдад, бооца тогтаһад, малчнрин дөрвн өрк-бүлиг нааран нүүлһҗ авсмн.
Эдн Моңһлын Увс әәмгин Нарн Булг хотна бәәрн улс мөн. Һурвн җил болад, бооцана цаг-болзгнь төгсхлә, һурвн өрк-бүлнь хәрҗ одв. Зуг Окн малч хальмг теегт иҗлдәд, энд ишкә герән босхад, өрк-бүләрн хошт көдлв. Харм төрхд, цөн җил хооран герин эзн цаг зуурдар сәәһән хәәҗ одхлань, Тогтох авальнь өрк-бүлин кергиг залсн болв. Эднә дөрвн үрнь: хойр көвүнь болн хойр күүкнь, Яшкулин интернатд бәәһәд, сурһулян сурсн деерән орс кел дасв. Ода ууһн Адьяхуу көвүнь Хальмг ик сурһульд малын эмчин эрдм дасчана, хойр күүкнә эләднь Алтанхундага Москвад Н. И. Пироговин нертә Әрәсән келн-улсин шинҗллһнә медицинск ик сурһульд сурчана. Эгчиннь үлгүрәр Ариунболор дү күүкнь бас Т. Хахлынован нертә Элстин медицинск колледжд орв. Отхн Амарболд көвүнь ода хошт экдән нөкд болҗасн бийнь бас холас сурһуль сурчана.
-Хальмгт нүүҗ ирәд, дигтә арвн тавн җил болҗана. Эн һазрла, бәәрн әмтнлә йосндан иҗлдәд, сән-сәәхн, эн-тер уга бәәнәвидн. Күүкдм өсәд-босад, сурһуль сурад, амрлһна цагтан цуһар хошт цуглрҗ ирнә. Бадм ах даңгин мадниг дөңнәд, ямр чигн төр учрхла нөкд болхар зүткнә. Иигәрән ирсн дару мал һарһҗ өгәд, шин бәәрнд көлд орхд туслсн билә, -гиҗ Тогтох ахлачин кесн ач-тусинь медҗ ханна.
Эднә хошт асргдҗадг темәдиг герин эзн күүкд күн өдр болһн саана, ноосинь кирһәд, ээрәд ке-сәәхн дулан хувц өлгәд һарһна. Җил болһн Тогтох төркшләд, Моңһлд бәәдг өөрхн элгн-садндан золһҗ одна. Күүкднь болхла нам эндәс нүүҗ һардг санан уга, ууһн Адьяхуун келсәр, Хальмгт гер авад, өркән өндәлһхәр чигн зуралҗадгчн. Тиигәд ах-дү болсн мана келн-улсин хоорндк залһлдан өдр ирвәс батрад йовхднь Һәрән Бадм чигн туслҗана гиҗ лавтаһар келҗ болхмн.
Хойр зуудгч җилмүдин эклцәр таңһчд кеер идшлүләд мал өсклһнә керг делгрҗәсн саамд таңһчин тер цага һардвр «Кировский» тохма мал өскдг эдл-ахуд 10 темә белглсн бәәҗ. Олн җилин эргцд темәдин то кесг холванд өсв. Нурһлҗдан эннь хойр бөктә хальмг тохмта темәд болҗана.
-Хальмг темәд экләд өскхләрн, хол Моңһлас малчнриг дуудҗ авх седкл үүдлә. Юуһинь нуухв, манахс темә яһҗ саахинь, яһҗ кирһхинь, энүнә ноосинь яһҗ эд-бод кехинь сәәнәр медхш, -гиҗ Бадм Есинович эврә шиидврин учринь цәәлһв.
Темәнә ноосиг ээрәд, ке-сәәхн дулан өлгмр хувц уйҗ һарһдг бичкн бүрдәц секх санан чигн бәәҗ. Дәкәд темәнә үсәр кесн хот-хол сенр болчкад, күүнә эрүл-мендин бәәдлд туслна биший. Кеер болхла темәдиг аца зөөлһнә төлә олзлна, иим мал җилин дуусн кеер идшлнә, киитн-халуниг әдләр дааҗ һарна.
Өдгә цагт Һәрән Бадм темәд өскдг Әрәсән арһлачнрин ниицәнә көдлмшиг һардҗана. Таңһчд «Теегт идшлүләд өскдг малын кергиг босхлһна туск» шишлң көтлвр сән йовудтаһар күцәгдҗәнә. Энүнлә ирлцҗ шаңһа хазнас һарһҗ өгдг демин мөңгәр сән тохмта темәд, мөрд, бод мал, хөд хулдҗ авгдҗахнь эн һардачиг байрлулҗана. Эврә кергән сәәнәр меддг, кен-негнләнь ээлтә, тевчңгү седклтә Һәрән Бадмиг таңһчд күндлнә, кеҗ-күцәҗәхинь өөдәнәр үнлнә.

Өнр-өсклң бүлин хөв-кишг
Бийнь олн үртә өрк-бүлд өсәд-боссн Бадм Есинович тедү дүңгә цаһан саната, өр-өвч күн болна, гиҗ өөркснь келнә. Эңкр аваль Светлана Бадминовнала хамдан алтн болсн дөрвн үрән өскәд, җирһлин хаалһднь орулад, кү кев. Ода эдн цугтан гер-малта улс мөн, тааста эрдмәрн сурһуль сурад, гүн медрлтә мергҗлтнр болснь эк-эцк хойртнь ик бахмҗта болна. Арвн һурвн ач-зеетә, нег җичтә аав-ээҗнь болхла эдндән сән сурһмҗ өгч, ода бийнь кен-негнднь арһ-чадсарн дөң-нөкд болҗ байрта-бахта бәәнә. Цөн өдр болад, Бадм Есиновичин ик геринь дүүргҗ, элгн-саднь, ахнр-дүүнрнь, таньл-үзл улснь олар цуглрҗ ирхмн. Эн өдр герин эзн авалян, эңкр эцкән, килмҗтә ааван магтҗ келгдсн олн йөрәлд багтҗ, «Хальмг үннә» нерн деерәс эврә итклтә үр-иньгтән (Эн һардач җил болһн хамдан көдлҗәдг үүрмүдтән хальмг газет олар бичүлнә – Ш.Л.) бас бүлән үгән нерәдҗ, цааранднь чигн күцәмҗтәһәр көдлҗ, ут нас наслҗ, өөрхн улстаһан хамдан эрүл-дорул, сән-сәәхн бәәхиг дурдҗанавидн.
Шагҗин Любовь
Зургудт: Гаряевихнә өнр-өсклң бүл;
селәнә эдл-ахун һәәхүлд
(зүн талас дөрвдгчнь - Һәрән Бадм);
Моңһлас ирсн малчин өрк-бүлтә
Өрк-бүлин альбомас авсн зургуд

Видео