Хальмг келнә чинринь өөдлүлхмн

Давсн басң өдрлә Элстд, залврин сүүрин Герт хальмг кел хадһллһна төрмүдт нерәдсн хург болв. Сүүриг Хальмг Таңһчин залврин Ахлач Босхмҗин Гилән һардҗ давулв. - Хальмг келнә багшнрин кадрмуд белдлһнә, тедниг дөңнлһнә төрмүдт һол оньган өгх зөвтәвидн. Төрскн кел дөңнлһнә керг-үүлдврин зура чигн белдх кергтә. 2026 җил Әрәсән улсин ниицлтин җил болҗана, мана орн-нутгин ханьд хойр зун шаху келн-улс ни-негн бәәнә, болв теднә келинь, өвкнрин авъясинь, тууҗинь хадһллһн болн делгрүллһн тер хамцлтыг улм икәр батрулх зөвтә, - гиҗ таңһчин залврин Ахлач темдглв.
Хальмг кел делгрүллһнә зура батлҗ ямаран күслд күрхәр бәәхән йилһҗ авх зөвтәвидн гиҗ залврин Ахлачин негдгч дарук Цернә Эрднь заав. Эн һоллгч төрт нерәдсн хургиг җилд хойр эс гиҗ һурв дәкҗ кеҗ күцәгдсн төрмүдиг йилһҗ шин зура тәвәд бәәх кергтә. Тиим бүртклһнә таалд керг бүтх гиҗ Эрднь Николаевич келв.
- Бидн хальмг улс болсн деерән хальмг авъясар бәәх зөвтәвидн, медәтнриг күндлдгиг мартх зөв угавидн, өвкнрин талдан чигн авъясар һардвр кехлә туста болх. Мана таңһчин Һол заканла ирлцәтәһәр үүлдврән күцәх зөвтәвидн. Хальмг Таңһчд орс болн хальмг келн шаңһа келн болҗана гиҗ мана Һол Бичгт заагдҗана, теднә әдл зөвиг теткх кергтә гиҗ таңһчин Шаҗн лам гевш Тензин Чойдак темдглв.
Хальмг келнә багшнриг белдлһнә төр ода йир хурц, таңһчин кесг сурһульмудт тиим мергҗлтнр уга. Тер төрәр Хальмг ик сурһулин хальмг келнә болн дорд үзгин шинҗллтин күрәлңгин һардач Лиҗин Мингиян үг келв. Ода энд зуг хальмг кел дасхдг әңг уга, оютнрин ик зунь китд кел дасхар бәәнә, тегәд эднә төлә хальмг болн китд келнә әңг секгдсмн. Тер мет моңһл болн солңһсин кел хальмг келнлә дегц даслһна әңг бәәнә. Ода багшнриг белдлһнә көтлврәр энд оютнр сурна.
Бакалавриат төгсәсн хальмг келнә багшнр цааранднь магистратурт орна, эднәс зуг 10-15 күн сурһульд эс гиҗ бичкдүдин садт күч-көлснә хаалһан эклнә, эн җил зуг 7 күн тиим шиидвр авв. Мингиян Алексеевичин келсәр, тер төриг хаһлх зуг нег эв-арһ бәәнә. Райодын һардврин эс гиҗ сурһульмудын шишлң даалһврар хальмг келнә багш болх саната баһчудт неквр тәвҗ, кедү җилдән көдлхинь бооцанд зааҗ сурһульд йовулх кергтә. Ода тиим даалһврар зуг нег күн сурчана. Тиим дамшлт Бурятьд болн Тувад олзлгдҗана, теднә залврмуд эн төриг хаһллһнд дөң болҗана.
Цуг сурһульмудт хальмг келнә багшнрин сул ормд баһ наста мергҗлтнр эзлх зөвтә гиҗ селвлцәнд ашлвр кегдв, терүнә төлә сурһульмудт, багшин колледжд, Хальмг ик сурһульд эк-эцкнрлә, арвтнрла харһлт давулҗ, хальмг келнә багшин, бичкдүдин садын хальмг кел дасхдг сурһмҗлачин тоомсринь өөдлүлҗ, теднә җалвинь өөдлүлх кергтә, тер шиидвриг таңһчин залвр дөңнәд бәәх гиҗ Босхмҗин Гилән заав. Район болһнд нег бичкдүдин садт болв чигн келн-улсин баг бәәх зөвтә гиҗ бас онц неквр тәвгдв.
Тер мет хальмг келнә даслурин тускар хургт тодрха күүндвр болв. 2026 җилд 1-9 классин дегтрмүд барлгдх, тер мет көдлмшч девтрмүд бас теднә тоод орх. «Үйнр» гидг даслур хальмг келнә багшнрт таасгдҗана, тернь һоллгчнь болҗ үлдх. Болв талдан чигн даслурмуд белдгдҗәнә. Тер тоод РАН-а Хальмг номин Төвин көдләчнр шин даслур үүдәлһнд Ик Буурла болн Элстин 17-ч тойгта сурһулин хальмг келнә багшнрла хамдан орлцҗ белдҗәнә. Болв тер дегтр шаңһа некврлә ирлцҗәхш.
Тер мет өдгә цагин эв-арһс угаһар хальмг кел дасхҗ болшго. Бичкдүд ода наадна таалд кел дасхдан дурта, тер эв-арһиг кесг багшнр болн сурһмҗлачнр өргнәр олзлна. Тооһин эв-арһ тер таалыг холванд өргҗүллһнд, төрскн келән багшин һардврт түргәр болн дигтә-даратаһар даслһнд ик нилчән күргәд бәәхнь лавта. 2026 җилин һаха сарин 1 шин күртл хальмг келнә электронн толь болн интерактивн талдан чигн эв-арһ өргәр олзлгдад бәәх гиҗ залврин Ахлачин дарук Этән Алексей заав. Эн керг делгрүлхин төлә таңһчин Толһачин медлд хальмг келнә төрәр олна хүүв бүрдәгдх.
- Тер мет таңһчин залврин медлд шин үгмүдин чинринь медүллһнә төрәр үүлддг бүрдәх кергтә, терүнә улд шин үгмүд келнд батлгдад олнд медүлгдәд бәәх,- гиҗ Хальмг ик сурһулин профессор Мушан Владимир хургин йовудт келв. – Баһчуд келән медхәр седнә, хальмг улс болҗахан медҗәнә, зуг тер санаһинь батрулхин төлә ирлцәтә таал тогтах кергтә. Ода тиим цаг ирв. Зуг тиим кевәр бидн төрскн келән босхҗ чадхвидн. Терүнә төлә грантын үүлдвриг чигн өргҗүлх кергтә, тиигхлә олна седвәриг, номтнрин болн олна бүрдәцсин көдлмшиг урмдулҗ болҗана. Кел өргҗүллһнә, терүг улм өргнәр олзллһна ик чинртә кергт сурһуль -эрдмин болн номин, сойлын, селәнә эдл-ахун министерствиг орлцулх кергтә, - гиҗ Владимир Наранович темдглв.
- Хальмг кел сәәнәр дасхдг сурһульмудын дамшлтыг улм өргнәр тархаҗ, төрскн кел гүүнәр дасхдг сурһульмудын тоог икдүлх кергтә, ода бүкл таңһчд зуг дөрвхн бүрдәц үүлдҗәнә, - гиҗ Хальмг Таңһчин ачта иргн, хальмг улсин бичәч Нуура Владимир тоолвран келв. - Бичкдүдт болн бөдүн улст хальмг келәр театрмудт улм икәр наад тәвх кергтә, хальмг бичәчнрин дегтрмүд, тольмуд болн нань чигн даслурмуд барлхин төлә дегтр барлдг бүрдәц болн өдгә цагин типографь кергтә, - гиҗ Владмир Дорджиевич келв.
- Хальмгаһар бичдг баһ наста бичәчнр уга, тедниг өскхин тускар ода ухалх кергтә. Хальмг кел босххин төлә цуг улс орлцх зөвтә. Тиим ик чинртә төриг хаһлхин төлә таңһчин залвр онц Келн-улсин төсв батлхла туста болх. Хальмг күн болҗанав гисн санаһан эндрк өдрин әдл биш бәәдл-таалла ирлцүлҗ үүлдх зөвтәвидн, тернь туста болх. Сурһульчнрин төлә хальмг бичәчнрин үүлдәврмүд барлх кергтә, теднә учр-утхинь гиигрүлҗ, амр кевәр сурһульчнр келән дастха гиһәд урн үгин сән үлгүр теднд заах кергтә, – гиҗ олна үүлдәч Цернә Василий темдглв. Хальмг хөтл балһснд хальмг ФМ-радио бүрдәх кергтә. Олн әмтн маши зална, тенд хальмг келәр үүлддг радио сонсхла бас сән болх гиҗ Бембин Евгений келв.
Тиим амр биш күүндвр хальмг келнә төрәр болв. Күнд-күчр төриг дарунь хаһлхд амр биш, болв ик үүлдврән таңһчин һардврин болн залврин дөңгәр эклхлә, тернь баһ-саһар болв чигн хаһлгдхнь лавта. Амр биш хаалһин эклцд бәәнәвидн, болв цуг мана олн улсин дөңгәр керг бүтх гиҗ батар ицҗ болхмн. Нег үлү таңһчин залвр эн туст шунлтта үүлдврән эклхәр белн бәәнә. Әрәсән Президент Владимир Путин келн-улсин ниицлтиг дөңнлһнә, келн-улсин политикин төриг регионмудын һардврт даалһлһна кемд төрскн келән босххин төлә цуг таал бәәнә гиҗ ашлҗ болхмн.
Әрәсән келн-улс хамцу бәәхлә, сойлан, келән, тууҗан өргәд йовхла, мана орн-нутгин күчнь өсәд бәәхнь лавта. Тегәд Әрәсән ханьд төрскн келән, өвкнриннь авъясан делгрүлҗ талдан келн-улсла ах-дү хәрлцәһән батрулад бәәхлә мана хамцу күчн-чидл өсх. Әрәсән кесг зун җилин тууҗ терүг иткүлҗәнә. Кезә чигн Әрәсә орс болн талдан келн-улсин нилчәр күчән икдүлҗ йовна, тер хамцлт цааранднь батрад бәәхлә, мана орн-нутгин нилч делкәд өсәд бәәхнь лавта.
ТҮРВӘН Һуна