Козан Санҗин нер зүүҗәдг сурһульд

Сегодня, 12:36 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Ямр чигн дунд сурһулин тууҗ бәәрн селәнә тууҗла бат залһлдата болдг. Сарпан района Кануково селәнә сурһулин тууҗ һучдгч җилмүдт тууҗан эклсмн. Түрүләд эклц сурһуль билә, зуг энүнә тускар бәрмт цаасн хадһлгдсн уга. 1946 җилин ноха сарин 15-ас авн Сал-Оброченск эклц сурһуль гиҗ нерәддг бәәҗ, терүнә һардачнь Сергей Чумаков болсмн. Хөөннь Надежда Нидзиева, Иван Сидоренко, Федор Пазухин, Галина Мустафаева сурһулиг һардҗ йовсмн. Тәвдгч җилмүдин чилгчәр хальмгуд Сиврәс төрскн теегтән хәрҗ ирәд, хәәртә һазран шинәс босххар шунв. 1957 җилд Сал-Оброченск сурһуль дунд бүрдәцд хүврәд, энүг Михаил Щербинин һарддг болв. 1962 җилд болхла Кануковск селәнә сурһуль гиҗ нерәдгдәд, Козан Санҗ һардачин үүлд батлгдсн болдг. Тер цагас авн Санҗ Бовшович бүрдәциг хөрн тавн шаху җилдән һардсмн.
Одахн хөн сарин 7-д күндтә багшин болн һардачин 100 җилин өөнлә ирлцүләд, энүнә нер зүүҗәдг Сарпан района Кануково дунд сурһульд санлын керг-үүлдвр болв. Сарпан района муниципальн бүрдәцин, Б.Б.Городовиковин нертә Хальмг ик сурһулин элчнр, багшнр, сурһульчнр болн Козан Санҗин үрднь терүнд орлцв.
Нернь туурсн, күндтә, тоомсрта, ик дамшлтта багшин болн һардачин нерн мана таңһчд темдгтә гиҗ келх кергтә. Хөрн тавн шаху җилдән Козан Санҗ дунд сурһулиг чадмгар һардад, Хальмг Таңһчин сурһуль-эрдмин халхд ик ач-тусан күргсн күн мөн.
Санҗ Бовшович угатя улсин олн үртә бүлд өсч-боссмн. Шарнут селәнә сурһульд сурад, хөөннь Баһ Дөрвдә дунд сурһулиг төгсәһәд, 1942 җилин хаврар эн төрскн Шарнут селәнә сурһульд экләд багшлв. Тер җилин ноха сард немшнр селәнд дәврәд орҗ ирәд, цугинь эвдҗ-тараһад, сурһулиг уга кесмн. Шарнут селәг хортнас сулдхсна дару селәнә Советин шиидврәр Козан Санҗд күүкдиг цааранднь сурһх даалһвр өггдв. Хальмгудыг киитн Сиврүр нүүлһтл эн сурһульчнртан гүн медрл өгәд көдлсн болдг.
Сиврт Козаевихнә өрк-бүл Алтан крайин Змеиногорск района Барановка селәнд бәәршлв. Тенд бәәрн комендант баахн багшиг селәнә эдл-ахун көдлмшт йовулна. Удл уга эднә селәнәс тәвн дуунад бәәдг эклц сурһульд багш керглгдҗәхинь эн соңсв. Сиврин киитн шүрүн сальк өрәд, Козан Санҗ тер селәнүр йовһар күрнә. Багшар цаг-зуур көдлснә хөөн, тер һазра комендант эн зөв угаһар ирсинь медәд, көдлмшәснь дарунь һарһна. Тегәд Барановка селәндән хәрү ирәд, селәнә эдл-ахун халхар цаарандан көдлсн бәәҗ. Көдлмшән даавртаһар күцәсн төләднь колхозин ахлач энүг Сиврт үлдәхәр седсмн. Зуг хальмгуд хәрү төрскн һазрур һарч йовхла эк-эцкнь көвүһән дахулв.
Тәвдгч җилмүдин чилгчәр төрскн теегтән ирсн мана аавнр-ээҗнр таңһчан шинәс босхад, седклән тәвҗ көдлдг болв. Козан Санҗ Сарпуль болн Аһш балһсдын ик сурһульд сурад, багшин эрдмтә болв.
Санҗ Бовшовичин һардврт бәәсн Кануково селәнә дунд сурһуль дорас өсч йовдг үйнрт гүн медрл өгсн деерән таңһчин болн орн-нутгин олна керг-үүлдврмүдт шунмһаһар орлцдмн. Тодлхас, Советин Союзин цагт дамшлтта багшнр Светлана Киселеван болн Надежда Зарудневан һардврт сурһульчнр урһа модд болн тәрә-темс суулһдг бәәҗ. Эднә сад цуг таңһчд нер һарсн билә. Тер мет Кануково селәнә сурһулин көвүд-күүкд хөрн җилин туршарт Москвад ВДНХ-н һәәхүлмүдт орлцад, медальмүдәр ачлгдснь темдгтә болв.
Терүнәс нань сурһульчнр төрскн һазриннь тууҗ медтхә гиһәд селәнә сурһульд цергә туурмҗин музей секгдсмн. Темдглхд, 2023 җилд дамшлтта багш Никән Иринан һардврт бәәдг сурһулин эн музей Цугәрәсән марһанд орлцад, дииләчнрин тоод орад ончрсмн. Сурһульчнр дәәнә цагт болсн йовдлмудын тускар бәрмт цаас болн талдан тоот цуглулад, әәмшгтә йовдлла харһсн улсин өөрхн элгн-саднла күүндәд хәәврин көдлмш кев. Терүнә ашт «Патриот» нертә буйнч саң цокч авсн фильмд эднә көдлмш орулсмн.
Күндтә гиичнрин тоод ирсн Сарпан РМО-н толһачин дарук Мунана Санл болн района сурһуль-эрдмин әңгин һардачин үүл дааҗадг Тихона Валентина РСФСР-ин болн Хальмг АССР-ин ачта багш, СССР-ин гегән-герлин йилһән сән багш Козан Санҗин ач-тусинь темдгләд, дунд сурһульд үнтә белгүдән нерәдв. Тууҗин номин кандидат, Хальмгин седкүлчнрин Хүүвин гешүн Олег Северцев энүнә эк, багш Анна Широкова Козан Санҗла хамдан көдлснә тускар олнд тодлулв.
– Күндтә багш, һардач, медәт Санҗ Бовшовичлә олн җилдән үүрлҗ йовлав. Хурц ухата, тууҗин олн тоот меддг багшла хамдан бидн хуучн зургуд хәләһәд, кесгтән күүнддг биләвидн. Бидн нег төрлә улс болад, тохминнь тууҗан сергәхд Козан Санҗ нанд нөкд болсмн. Оютн цагтан уңг-тохман медхин төлә шинҗллтин көдлмшән эклләв. Тер саамд эк-эцкм Козан Санҗла харһад сур гиҗ нанд селвглв. 2001 җилд Санҗ Бовшовичлә таньлдлав. Энүнә кесг статьяс «Хальмг үнн» газетд барлгдсн билә. Тиим цецн ухата күүнлә харһсндан хөвдән ханнав, – гиҗ Хальмг ик сурһулин хальмг кел-бичгин болн дорд үзгин шинҗллтин күрәлңгин һардач, филолог номин кандидат Лиҗин Мингиян тодлвран сергәв.
Тер мет Мингиян Алексеевич хальмг амн үгин зөөрин болн талдан соньн дегтрмүд сурһульд белглв.
Тоомсрта һардачин өөрхн улсиннь нерн деерәс Раиса Санджиевна болн Лидия Санджиевна күүкднь үг келв. Эднә темдглсәр, Санҗ Бовшович ик дамшлтта багш болн һардач болсн деерән гертән болхла киимҗтә аваль, хәәртә эцк билә. Зинаида Бюрюновнала хамдан үрдтән чик сурһмҗ болн сурһуль өгәд, җирһлин хаалһднь орулв. Эндр Козан Санҗин ачнр-зеенрнь, җичнрнь талдан балһсдт бәәһәд, энүнә неринь дуудулҗ йовна. Аавиннь нер зүүҗәдг сурһульд эдн бас белгүдән өгүлв. Хойр күүкнь эцкиннь санлынь әрүнәр хадһлҗадг сурһулин һардврт болн сурһульчнрт ик ханлтан өргв.
Козан Санҗла хамдан көдлсн багшнр чигн тодлврмударн хувалцв. Тер өдр Козан Санҗин 100 җилин ончта өөн темдглсн деерән энүнд нерәдсн Баатрин ширә бас секв. Түрүн болҗ ширән ард суудг зөв сурһулян йилһән сәәнәр сурдг, олна бәәдл-җирһлд шунмһаһар орлцдг сурһульчнр Анастасия Саенкод болн Джамиля Магомедовад өггдснь бахмҗта болв.
Өдгә цагт Козан Санҗин нертә Кануково селәнә дунд сурһулиг Манҗин Светлана һардҗана. Энүнә келсәр, дөчн шаху көвүд-күүкдт арвн хойр багш медрл заана. Багшнрин ик зунь эн сурһулиг төгсәсн улс болна. Терүнәс нань Светлана Николаевнан һардврт сурһулин арвтнр орн-нутгин болн таңһчин олн зүсн марһаст орлцҗ, тер мет кесг соньн төсвс күцәдг. – 2027 җилд мана сурһулин зун җилин өөнд нерәдсн өргн керг-үүлдвр болхмн. Манад көдлсн багшнран, сурһулиг төгсәсн улсан дуудад, байран сергмҗтәһәр темдглхәр зуралҗанавидн, гиҗ Манҗин Светлана товчлв.

КАРСАНА Евгения

Видео