Очра Номтын нерн мөңк

Көтчнрә районд нертә номт, гегәрүләч, олна үүлдәч Очра Номтын 140 җилин өөн темдглхәр белдҗәнә. «Җаңһриг» бичҗ авч, хальмг улсин баатрлг дуулвриг хадһлсарн әмтнә уханд Очра Номт тодлгдсн болдг.
Ончта эн өөнд белдәд, Очра Номтын неринь мөңкрүлх бәәриг тогтахар көтчнрәхн шиидв. Очра Номт олн җилдән Көтчнрт бәәсмн. Хальмгин ачта үрнә нер зүүҗәдг уульнцд Очра Номт бәәсн гер чигн ода күртл бәәнә.
Энүнә нер мөңкрүллһнә седвәр селәнә медәтнр татсмн. Эднә кесгнь Очра Номтыг меддг бәәснь лавта. Урһа модд суулһсна дару ирлцңгү бәәрнд номтын бумб босххар эдн зуралҗана. Эн седвәринь әмтн оларн дөңнәд, экләд мөңг цуглулҗана. Бәәрн әмтн эн бәәрнд сән кец-таал тогталһна субботникүдт орлцҗ, белдврин көдлмш кеҗәнә. Кесгнь тосхлтын материалмуд авч ирнә, наадкснь кергтә болхла көлг һарһҗ өгнә.
Тууҗд орсн номт
Хальмг улсин бахмҗ болн үнлҗ болшго алдр зөөр болҗадг «Җаңһр» баатрлг дуулвриг бичҗ авад, эврә улсин төлә хадһлсн билгтә номт болн цецн ухата олна үүлдәч Очра Номтын 140 җилин өөн эн җилин хулһн сарин 10-д темдглхмн.
Очра Номтын җирһл амр биш бәәсмн. Олн җилин туршарт номт төрскн һазрасн холд йовв. Арвн җилд түүрмд сууснь бас чилшго зовлң болсмн.
Очра Номт Хончнур бичкн селәнд улан ноха җилд һарсн болдг. Тер селән Баһ Дөрвдә нутгин нойн Церн-Давид Тундутовин үвлин хош болдг бәәрнәс хол биш бәәсмн. Тиигәд һарсн җилин нерәр көвүнд Ноха нер өгсн бәәҗ. Угатя күүнә Довукин Очрин бүлд көвүн һарсмн.
Эцкнь нойн Тундутовин мөрч болҗ көдлҗәсмн. Нойна болн эгл мөрчин өрк-бүлмүд байн угатя гисн йилһвр угаһар хоорндан ниитә бәәҗ. Ноха нойна көвүн Данзнла үүрлҗ йовсмн. Тундутовихнә дөңгәр Ноха сурһуль сурад, медрлтә күн болҗ. Баһ Дөрвдә нутгин сурһульд сурснаннь хөөн Ноха Әәдрхнд Хальмг училищ төгсәһәд, 1905 җилд Санкт-Петербургск ик сурһульд орҗ сурсн болдг. Түрүләд Ноха дорд үзгин келнә дацңд сурв. Дарунь юридическ дацңд сурад, дәкн нег эрдм дасч авсмн. Очра Ноха хойр ик сурһуль төгсәсн түрүн хальмг бәәсинь медхд соньн. Әәдрхнә хальмгудын олна саңгин мөңгәр тиим сән сурһульта болв. Тер саңгин мөңгнә ик зунь нойн Тундутовас орҗ ирдг бәәсинь заахмн.
«Җаңһр» –
хальмгудын унтршго заль
Очра Номт Санкт-Петербургск ик сурһульд сурчасн цагтан җирһлин һол кергән күцәснь хөөннь ирҗ медгдв. Оютн Очра Номт 1908 җилд Ик Бухса әәмгин җаңһрч Ээлән Овлаһас «Җаңһрин» арвн бөлг бичҗ авсмн.
Урднь тиигҗ дуулвриг бүклднь бичҗ авсн йовдл учрад уга бәәсмн. Дуулврин зәрм тасрхас, онц бөлгүд бичгдҗ авснь темдгтә.
1910 җилд «Җаңһрин» бөлгүд тод үзгәр барлгдҗ һарсн билә.
Эн кергиг күцәснә хөөн Очра Ноха нерән соляд, Номт гидг нер авна. Йосндан номт болсан эн тиигҗ медүлв.
Хальмг теегәр кесг эргҗ йовад, Очра Номт дуд, тууль-түүкс, тууҗин домгуд бичҗ авв. Тәәлвртә туульс, үлгүрмүд болн хальмг улсин цецн ухан тодлгдсн тоотыг оютн цуцрлтан угаһар бичҗ авч йовсмн. Зәрм өрк-бүлмүдт хадһлгдҗасн һар бичмрмүд чигн эн цуглулҗ авла. Хальмгуд бәәсн селәд эргәд йовснаннь хөөн баһ наста номт дегтр белдҗ һарһв. 1915 җилд барлгдсн дегтрнь «Әәдрхнә хальмгуд болн экономикин өдгә цагин бәәдл» гиҗ нерәдгдсн билә. Хальмгудын амн үгин зөөриг цуглусн деерән номт эднә бәәдл-җирһләр соньмсч, шинҗллт кеснь соньн гих кергтә.
Тер җилин бийднь хальмг келнә багш Нармин Лиҗтә хамдан Очра Номт белдсн «Хальмг үзглл» барас һарсмн.
Хальмг барин эклцд
Очра Номт хальмг барин эклцд бәәснь бас темдгтә. 1917 җилин үкр сарин 15-д Очра Номт Әәдрхнд түрүн хальмг газетмүд барлдг болсмн. «Өөрдин зәңг» гидг газет тод үзгәр барлгдҗ һарчасмн. Әмтн дунд медрл тархахар, олн-зүсн зәңгслә таньлдулхар, политикин төрәр цәәлһвр өгхәр газет бүрдәсн болдг. Очра Номт эн газетин редактор болсн деерән статьяс болн зәңгс бийнь бичдг билә. Газетд бичх әмтиг хәәһәд, материалмуд цуглулад, Номт ик көдлмш кеҗәсмн. Ода тер цагиг тодлхла, харм төрнә. Газетин зуг тавн тойг һарснь һундлта болв. Сүл тойгнь 1918 җилин туула сарин 11-д һарла. Тер өдрин маңһдуртнь Әәдрхнд хазгудын болн Советин йосиг дөңнҗәсн улсин хоорнд ик ноолдан болсмн. Эн зүтклдәнд Советин йос дөңнҗәсн улс деер авсн билә. Хазгудын полкас үлдсн цергчнрлә хамдан Очра Номт Әәдрхнәс һарч йовсмн. Тер полкиг тиигхд полковник Данзн Тундутов толһалҗасн билә.
Хөөннь Хальмг мүҗин ЦМК-д көдлҗәһәд, Очра Номт «Өөрдин зәңг» гидг седкүл барлдг болв. Терүнә дару «Калмобласть» гидг седкүл белдҗ һарһв. Харм төрхд, тер хойр седкүл удан барлгдсн уга. Мөңгн уга болад, һардган уурв. Хальмг барин эклц болсн «Өөрдин зәңг» газетин түрүн тойг барас һарсн өдр - үкр сарин 15-д ода Хальмг барин байр гиҗ темдглгднә.
ЛенинӘ дуудврин күчн
«Ахнр-дүүнр, хальмгуд!» гиҗ эклҗәдг Ленинә дуудвриг кен эс меднә. Хальмгин автономин эклцнь болсн эн ик урмдта дуудврин чинрнь йир ик. Хальмг күч-көлсч олн - әмтнд нерәдсн эн дуудвриг «Известия ВЦИК» гидг газетд 1919 җилин така сарин 24-д барлсмн. «Хальмг улсин бәәдл-җирһлиг дигтә кевәр бүрдәхин төлә, эн керг-үүлдврт хальмгудын тооһас седвәртә үүлдәчнриг орлцулх кергтә, - гиҗ дуудврт келгдҗәсмн. - Улсин Комиссармудин Совет олн дунд темдгтә хальмг үүлдәчнрин, тер тоод Баяновин, Очировин, цаһачудын ханьд йовсн нань чигн үүлдәчнрин нер цеврдүлҗ, урдк геминь тәвх шиидвр авсмн». Тиигәд Ленинә дуудврт Очра Номтын нерн заагдсн билә.
Тер дуудврт орсн йовдл 1920 җилд Очра Номтд туслсн билә. Тиигхд Очра Номт цаһачудыг дахлго, Екатеринодарт (ода - Краснодар) үлдсмн. Терүг тегәд Әәдрхнә ЧК-д авч ирсмн. Москваһур Ленинә нернд болн Хальмг ЦИК-ин ахлач Чапчан Аршин нернд ик мергҗлттә үүлдәч болҗадг Очра Номтын геминь тәвтхә гисн эрлһтә цаас йовулсмн. Тиигәд Очра Номт бәрәнәс сулдхгдсн мөн.
Хөөннь Чапчан Аршин шиидврәр Москвад келн-улсин төрмүдәр үүлддг улсин комиссариатд Хальмг мүҗин элч болҗ Очра Номтыг йовулсн болдг. Өөдән эн үүлд Номт шунҗ көдлсмн.
Даруһас Очра Номт Хальмг мүҗин советск кесг бүрдәцд көдлҗ йовв. Болв цаһачудын ханьд йовсинь мартлго, үлү үзәд, муутхад, бичәд бәәснд 1925 җилд Очра Номтыг көдлмшәснь һарһҗ.
Түүрмин болн засгин
һашута цаг
Билгтә номтын болн олна үүлдәчин җирһлин хаалһ амр болсн уга. Цагтан Очра Номт цаһачудын җисәнд орлцҗ йовсинь Советин йосн мартсн уга, тер геминь тәвсн уга. 1929 җиләс авн экләд Очра Номт дөрвн дәкҗ бәрәнд авгдв. Түрүләд энүг эрвлциг бурушасн үүлдвр күцәнә, гиҗ гемшәсмн. Дарунь болхла Советин йосиг муурулжана гиҗ засгла харһулв. Тасрхан уга бәрәнд авгдх, түүрмд орх, хол һазрт тууврт йовх күүнә зовлңгиг Очра Номт күзүцәһән үзсн болҗана. 1931 җилд тавн җиләр засгла харһулгдад, Новосибирск мүҗд бәрәнд йовулгдла. Бийән чикәр бәрәд, сәәнәр көдләд, һурвн җил болад түүрмәс сулдхгдсмн. Зуг Хальмгт ирх зөв уга бәәсмн.
Дәәнә җилмүдт Очра Номт Кахахстанд юристәр, адвокат болҗ көдлҗ йовсмн. Көдлмшән сәәнәр күцәсн төләдән 1947 җилд «Төрскән харсгч Алдр дәәнә җилмүдт йилһән сәәнәр көдлсн төлә» гидг медаляр ачлгдла.
1950 җил төгсч йовх кемд Семипалатинск мүҗин Кокпектинск улсин зарһд района адвокат болҗ көдлҗәсн цагт хар гөрәр гемшәгдәд, Очра Номтыг дәкнәс бәрәнд авад, арвн җилд түүрмд суулһна. 1956 җилд бәрәнәс сулдҗ ирхләрн далта медәтин эрүл-мендин бәәдл муурв.
Шинәс босхгдсн таңһчдан ирәд, Очра Номт Советское поселкд (ода Көтчнр селән) эгчдән ирҗ бәәв. 1960 җилин така сарин 11-д сәәһән хәәв.
Эндр бидн цецн ухата болн гүн медрлтә Хальмгин нертә гисн үрнә тускар тиигәд ахрар бичвидн. Хальмг улсин хөвтә җирһлин төлә, цуг келн-әмтнә, үлмә уга бәәлһнә төлә насн-җирһлән өгсн Очра Номтын нерн мартгдх зөв уга.
ХӨӨЧИН Галина