Түрүн сүүрт чинртә төрмүд хәләгдв

Урҗ өдр Хальмг Таңһчин залврин сүүр болв. Эн җил түрүн болҗ давулгдсн сүүрт Төрскән харсачин җилд нерәдгдсн керг-үүлдврмүдин, «2030 җил күртл Хальмг Таңһчд нилхд төрлһиг икдүллһн» гидг региональн көтлврин, олн патьрта гермүдт ясвр келһнә болн «Гер-бүүр» гидг төсвин медлд сүл тавн җилин эргцд күцәгдсн көңдлмшин аш дигллһн болн 2025 җилин зуран туск төрмүд хәләгдв. Селвлцәнд Хальмг Таңһчд ах федеральн инспектор Александр Беляев, Хальмг Таңһчин Улсин Хуралын (Парламентин) Ахлач Артем Михайлов, таңһчин Толһачин һардврин һардач Кирилл Попов, таңһчин прокурор Виталий Семенченко, Б.Городовиковин нертә Хальмг ик сурһулин ректор Салан Бадм, райодын толһачнр орлцв.
Сүүриг таңһчин залврин Ахлач Босхмҗин Гилән нүр үгәр секәд һардҗ давулв. Хәләгдҗәх төрмүд эркн чинртә болҗахиг Гилән Герасимовна темдгләд, эн җил Әрәсән Президентин зәрлгәс иштә Төрскән харсачин җил зарлгдв, бидн Алдр Диилврин 80 җилин ончта өөн темдглхвидн, тегәд зуралгдҗах керг-үүлдврмүд хойр дам чинртә болҗана гив. Бас тер мет эн җил хальмг автономин 105 җилин өөн темдглхвидн. Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцсн мана нег һазра улс дундас 23 күн Советсин Союзин Баатрин өөдән цол зүүв, орн-нутгиннь босхмҗд ик тәвцән орулад, үнн-чик седклтәһәр көдлҗ ик күцәмҗ бәрсн төләдән 35 иргн Социалистическ күч-көлснә Баатрин нер зүүв. Эднә нердиг мөңкрүллһнә, дорас өсч йовх баһ үйд теднә тускар медүллһнә кергт ик оньг тусхах кергтә гиҗ таңһчин залврин Ахлач келв.
Төрскән харсачин җилд нерәдгдсн һоллгч 75 керг-үүлдврин зура нәәмн зөрүллтәр батлгдв гиҗ эн төрәр илдкл кесн таңһчин залврин Ахлачин дарукин – таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министрин үүл дааҗадг Өлзәтин Марина темдглв. Тиигәд, җилин эргцд сар болһн Төрскән харсгч Алдр дәәнд, талдан цергә керг-үүлдврмүдт орлцсн нег һазра улсин баатр йовдлмудт, залу-зөрмгт нерәдгдсн харһлтс, марһас, хургуд, һәәхүлмүд болхмн. Лу сарин 22-т Элстд цергә шишлң керг-үүлдврт орлцачнр дунд «Мана цагин баатрмуд» гидг спартакиад болхмн, эн өдр Төрскән харсачин җил мана таңһчд байрин бәәдлд секгдхмн гиҗ зуралгдҗана. Ода мана таңһчд Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцсн 5 күн болн 361 ветеран бәәнә. Байрин керг-үүлдврт дәәнә ветеранмудт Алдр Диилврин өөнин медальмуд бәрүлҗ өггдхмн. Таңһчин селәдт болн балһсдт Төрскән харсачнрин санлын бумблвсиг ясад, эргндк һазртнь сән кец-таал тогтах, Алдр Диилврин 80 җилин өөнд нерәдгдсн самбр углҗ тәвх, сурһуль-эрдмин бүрдәцст Залу-зөрмгин кичәлмүд давулх, баатрмудын ширә секх, нань чигн керг-үүлдврмүд бүрдәгдхмн. Тер мет дәәнә ветеранмудын, цергә керг-үүлдврмүдин орлцачнрин эрүл-менд харлһна, социальн теткврин, бәәцин бәәдл ясруллһна төрмүд хаһлгдхмн. Марина Петровнан келсәр, Әрәсән Президентин шиидврәс иштә дәәнә ветеранмудт Алдр Диилврин өөнд нег дәкҗ өгдг демин мөңг өгхмн, мана таңһчд терүнә кемҗән 5 миңһнәс 10 миңһн арслң күртл икдүлгдхмн, дәәнә цагт һарсн бичкдүдт сар болһн өгдг демин кемҗәг бас икдүлх төр хаһлгдҗана. Райодын муниципальн бүрдәцс Алдр Диилврин өөнд нерәдгдсн керг-үүлдврмүдин зура бас батлҗ авх болн таңһчин зуран төсвд эврә сүв-селвгән орулҗ өгх зөвтә гиҗ Өлзәтин Марина темдглв.
Нилхд төрлһиг икдүллһнә туск таңһчин көтлврин медлд күцәгдҗәх керг-үүлдврмүдин тускар бас өргн күүндвр болв. Сүл кесн то-дигәр мана таңһчд 266,8 миңһн күн бәәнә. Харм төрхд, 2010 җиләс авн баһ наста күүкд улсин то 18 миңһн күүнд баһрв, баһчуд күүкд һарһхиг хооран сана, эдн көдлмшин халхар үүлдх саната болна. Сүл тавн җилин эргцд өрк-бүлд түрүн болн хойрдгч үрн төрҗ һарсн йовдл бас баһрв. 2024 җилд мана таңһчд 2132 нилх төрҗ һарв, эннь 2023 җиллә дүңцүлхлә 11 процентд баһ болна. Көтчнрә, Ик Буурла, Октябрьск райодт сүл тавн җилин эргцд нилхд төрлһнә кемҗән баһрв. Үлгүрнь, 2019 җилд Көтчнрә районд 107 нилх һарсн болхла, нидн зуг 41, Ик Буурла районд 97 болн 37, Октябрьск районд 77 болн 34 күүкн-көвүн һарв. Өрк-бүлмүдт нурһлҗ һурвдгч болн дарук үрн һарна, тегәд мана таңһчд олн үртә эк-эцкнрин то икдҗәхнь темдглгдҗәнә.
Таңһчин залврин Ахлачин дарукин – таңһчин социальн делгрлтин, күч-көлснә болн көдлмшәр тетклһнә министрин үүл дааҗадг Өлзәтин Маринан келсәр, үр һарһх баахн наста күүкд улсин то баһрҗахнь, салсн улсин то икдҗәхнь, гер-бүүр болн бат олз-ору уга болдг учрар нилхд төрлһн баһрҗана. 2023 җилд мана таңһчд «2030 җил күртл Хальмг Таңһчд нилхд төрлһиг икдүллһн» гидг региональн көтлвр батлгдв. Мана таңһчд өрк-бүлмүдиг дөңнлһнә туст немр керг-үүлдврмүд батлгдҗана, тиигәд, олн үртә эк-эцкнрт таңһчин заканас иштә хөрн һар онц зөв бәәнә. Үлгүрнь, олн үртә өрк-бүлмүдин бичкдүд сар болһн халун хотар тетклһнд 1254 арслң, хаалһд 600 арслң авна, сурһулин шин җилин өмн хувц-хунр хулдҗ авлһнд 5 миңһн арслңга дем өггднә, 6 нас күртлнь эмәр теткгднә, гер-бүүрт газ орулхд нег дәкҗ 100 миңһн арслң йилһгднә. Баһ наста өрк-бүлмүд олн үртә болхиг урмдулхин төлә Хальмг ик сурһульд бас демин мөңг өгч дөңнлһнә керг-үүлдврмүд батлгдсна тускар сүүрт келгдв. Тиигәд, һар цаас кесн оютнрт 25 миңһн арслңга дем өгнә, үрнь һархла бас мөрә йилһгднә, 14 нас күртлнь бичкдүдт дөңцл мөңгн өггднә. Тиим авъясиг тархаһад, дунд шишлң сурһулин бүрдәцст бас оютнриг дөңнх кергтә гиҗ келгдв.
Таңһчин ЖКХ-н болн энергетикин министрин үүл дааҗадг Сасыка Андрей 2024 җилд кедү герт ясвр кегдснә болн эн җил эн туст ямаран көдлмш кегдхин тускар зәңглв. 2044 җил күртл батлгдсн таңһчин көтлврин медлд ут тоодан 895 олн патьрта гер ясгдх зөвтә. Сүл арвн җилд мана таңһчд 243 гер ясгдв, тер тоод 211 герт орань шинрүлгдв, 32 герт 81 лифт шинрүлгдв. Нидн мана таңһчд олн патьрта 14 герт ясвр кегдв, эн кергт 151299, 69 миңһн арслң олзлгдв. Эн җил 89 герт ясвр кегдхмн гиҗ зуралгдсмн, болв ода деерән теднә оран бәәдл шинҗллһнә керг-үүлдврмүд күцәгдҗәнә. Ода деерән 40 герин техническ бәәдл шинҗлгдв, наадк 49 герин ора моһа сар күртл бас шинҗләд дуусхмн. «Гер-бүүр» гидг келн-улсин төсвин йовудт кедү гер-бүүр тосхгдсна тускар таңһчин тосхлтын, көлгн-күчнә болн хаалһин эдл-ахун министрин үүл дааҗадг Ченкалин Евгений тооцаһан өгв. Дааврта һардачин зәңглсәр, сүл тавн җилин эргцд таңһчд 706 миңһн дөрвлҗн метр гер-бүүр эдлврт орулгдв. 2023 җилд 142 миңһн дөрвлҗн метр, 2024 җилд 130 миңһн дөрвлҗн метр гер-бүүр тосхгдснь таңһчд тосхлтын халх сән делгрлт авчахиг герчлҗәнә.
Таңһчин залврин Ахлач Босхмҗин Гилән сүүриг товчлад, район, ведомств болһн Төрскән харсачин җилд нерәдгдсн керг-үүлдврмүд зуралх, баһчудт төрскнч сурһмҗ өглһнд ик оньг тусхах, 25-29 наста күүкд улс дунд үр һарһсн йовдл баһрҗахас иштә нилхд төрлһиг урмдуллһна туст социальн дөң күрглһнә көдлмшиг шунмһадулх неквр тәвв. Хәләгдсн төрмүдәр сүүрт орлцачнр сүв-селвгән орулҗ, ухан-тоолврарн хувалцад, өргн күүндвр тогтав. Сүүрт хәләгдсн төрмүдәр залврин гешүд ирлцңгү шиидвр батлв.
ДООҖАН Наталья