Кишг заядг болн зеткрәс гетлдг бу

Улсин оюни җирһлд ик хүврлтс учрад, кезәңк авъясмудыг сергәһәд, хамдан ни бәәҗ, эвин бәәдлиг батллһна, кен ахан күндлҗ, өр-өвч седкләр бәәлһнә заң-авц бичкнәсн авн сурмһҗ болҗ, әмтнә җирһлд батрдг бәәсмн. Сүл цагт хальмг улсин билг-эрдмин тускар, хальмгудын сойлын өвәрц зөөрин тускар таңһчд бәәтхә Әрәсән кесг һазрар болҗадг керг-үүлдврмүдт тасрхан угаһар келгдәд бәәнә.
Хальмг улсин тәвцнь ямаран өвәрц болҗахинь ВДНХ-д Хальмгин павильонд ирсн әмтнә ик зунь мана билг-эрдмәр икәр соньмсснь мартгдхш. Энд хальмг улсин кезәңк нег авъясин тускар күүндвр болснь тодлгдна. Җирһлд туслдг, эрүл-мендиг батлдг, зеткрәс гетлдг олн зүсн бу зүүҗ хальмг әмтн бийән саглдг бәәсмн. Хурлд әрүслсн, гелңгин номд орулсн бу йир күчтә болдгнь лавта. Орн-нутгин хамгин ик һәәхүлд ирсн әмтнд тер авъяс йир соньн болҗ медгдв.
Җирһлд учрдг кесг әәмшгтә тоотас бийән саглулхар, гем-шалтгас бийән гетлхәр кезәнәс авн хальмг улс саглулгч болн харсгч чинртә олн бу зүүдг бәәсмн. Эн төр тегәд кенә чигн оньгиг авлна. Кен чигн күн зовлң угаһар бәәхәр седнә. Тегәд терүнднь туслх тоотар дөң авхар шунна.
Тегәд хальмг улсин җирһлд олн зүсн бу ямаран чинр зүүҗ йовсна туск күүндвр олн келн-улсин оньгиг йосндан авлсн билә. Эндр чигн бидн деедс олн бурхдт бәәхднь, теднә хәәрлгч күчн ик болдгтнь иткнәвидн. Генткн учрдг йовдлмудын нуувчинь медҗ, бийән зеткрәс, мууһас хальчлхар седнәвидн. Яһдг болв чигн мана өвкнр зальврад, номд орулсн бу зүүһәд, кесг зовлңгиг дааҗ һарсмн. Экиннь өгсн бу зүүҗ йовсн цергчнр дәәнә аюлас әмд-менд ирснә туск кесг йовдл бәәнә.
ВДНХ-д ирсн әмтн хальмг орлцачнрин кесгиннь барун һарин баһлцгтнь улан эс гиҗ шар утц үзәд тер дарунь соньмссна тускар урднь газетдән бичләвидн. Ода невчкн цәәлһвр өгхәр бәәнәвидн. Соньмслт үүдәснь - утцн. Юн учрар терүг зүүдгин тускар, әмнд харул болдг нань чигн тоотын тускар медх седклтәһәр бичҗәнәвидн.
Бу болҗах утцна тускар түрүләд келий. Мөргүлд орсна эс гиҗ ном умшсна хөөн тер утциг күүнә барун һартнь бооҗ өгнә. Эн утцн кезәнәс авн әмтнд туслҗ йовдг бу болҗана. Хамг му юмнас саглулад, зеткртә йовдл бичә учртха гиҗ терүг әмтн һартан зүүнә. Дала Ламин Гегәнә мөргүлд орад тиим утц зүүҗ авсн йовдл нег үлү ик евәлтә болна.
Хальмг улсин кезәңк эн авъясин тускар медхд йир соньн. Соньн болсн деерән йир туста. Өвкнрин җирһлин дамшлтас терүнд тодлгдсинь эндрк җирһлд чигн олзлҗ болхмн.
Бу болһн хоорндан бас йилһрнә. Хамг му юмнас, зеткртә йовдлас хальчлдг бу бәәнә. Дәкәд болхла терүг залҗ авсн улст кергнь күцхд туслдг, хаалһинь секдг бу бас бәәнә.
Утцна тускар келгдв. Дәкәд цаца гидг шаврас шавад кесн бу бәәнә. Эд деер эс гиҗ цаасн деер ном бичҗ өгдг бу бас залҗ өггднә.
Мирд болхла, тернь бичкн бурхн, тиигчкәд терүг төмр эс гиҗ модн бичкн яршгин бәәдлтә гер дотр дүрнә. Бу бийдән залҗ авсн әмтн ямаран чигн зеткрәс, тер дотр сумнас чигн әмд-менд һарна гисн иткл хальмгудт бәәсмн. Мирд бурхн болхла күүг ямаран чигн әәмшгәс гетлгҗ авдг күчтә гиҗ хальмгуд иткдг бәәсмн. Мирд гисн үгиг санскритәс орчулхла «үкл уга» гиҗ келгднә. Мирд бурхиг залҗ авхин төлә зун хө өгдг бәәҗ. Тиим бу зуг байн улст бәәснь медгҗәнә. Эд деер эс гиҗ цаасн деер ном бичгдсн бу болхла цуг хальмгудт бәәснь лавта. Иим бу нүдн күрхәс, үлү үзлһнәс, нань чигн му тоотас саглулна гиҗ хальмгуд иткҗәсмн. Зәрмснь тер бу лууһин сумн гиҗ тоолдг, энүг саадгин сумна йозурт боодг бәәҗ. Ишкә герин термд, үүднд тиим бу өлгәд, бийән болн өөрхн улсан зеткрәс болн зовлңгас гетлдг бәәсмн.
Ишкә гер болһнд Дорҗ Җодв бәәсмн. Тернь төвд келәр бичгдсн номта хураңһу бәәсмн. Дорҗ Җодвиг ном умшулҗ залҗ авад, өрк-бүлән хамг му юмнас гетлсндән иткҗ хальмгуд терүгән әрүнәр хадһлдг билә.
Дорҗ Җодвас нань өрк-бүл болһнд кишгин күрд мөн. Терүгинь шишлң мөңг өгәд залҗ авдг бәәсмн. Бәәхтә җирһл делдх бу гиҗ әмтн терүгән хадһлҗ зальврҗ йовсмн.
Бурхн-шаҗна евәл хальмгудын җирһлд йир ик чинр зүүҗ йовхин тускар эн авъяс медүлҗәнә.
ҖИРҺЛИН Кермн