Олн-әмтнд туслҗ йовсмн

Урд цагт мана өвкнр ик медрл болн сурһуль уга бәәсн төләдән гемнхлә ламнрт одад, бийән үзүлдг бәәҗ. Тиигхд хальмг теегт кесг хувргуд эмчнр мет сүв-селвгән өгәд, әмтнд тусан күргдг билә.
1900 җилд Улан Хоолын әәмгт Эвгш селәнд Атхан Утан өрк-бүлд Цаһан ууһн көвүн һарв. Ардан эн һурвн дү дахулв. Дола таднь эк-эцкиннь шиидврәр Цаһаниг Болан Толһа хурлд өгнә. Тиим кевәр Атхан Цаһан хурлын манҗ болна. Шулун-шудрмг көвүн дарунь шишлң медрл бийдән шингәҗ, ирлцңгү хурлын авъясмудыг дасч авсмн. Өсәд-босад хуучн дегтрмүдт барлгдсн маань дасч, гүн номин халхар олн тоот меддг болв.
Хурлын лам болад, Цаһана тускар олн-әмтн соңсад, энүн тал ик-бичкн уга, хам-хоша хотнд бәәдг әмтн чигн олар ирдг болҗ. Зуг хөрдгч зун җилин һучдгч җилмүдт шар шаҗн делгрәд уга бәәсн цагт йосна һардачнр ламнрин үүлдвриг дөңнсн уга. 1936 җилин моһа сард Сталинградын крайин НКВД-н шиидврәр Атхан Цаһан тавн җилд түүрмд суулһгдв. Тәвн шаху җил давад, энүнә нерн цеврлгдәд, күүкнь Очра Евдокия ирлцңгү бәрмт цаас авсмн.
Олн җилмүдин туршарт Атхан Цаһан нег һазра улстан дөң-тусан күргҗ, кесг гемәс эмндг бәәҗ. Тер мет хальмг теегт урһдг урһмл болн ноһан болһна эмнлһнә чинринь сәәнәр меддг билә. Тер мет ирх цагин тоотыг урдаснь үздмн, зуг тер цагт энүнә тускар олнд медүлдг арһ уга бәәсмн.
Цаһан Утаевич (Нгаванг Чопел) Төвдин эмч Түгмд Гавҗла (Дорҗин Очрла) өөрхн үүрлдг билә. Эдн хамдан Бурятин Иволгинск дацңд даңгин одад, тендәс шар шаҗна лит, ирлцңгү дегтрмүд авч ирәд, эгл улст белглдмн.
Улан Хоолд Атхан Цаһана бичкн герт цаһан мөңгн болн күрл Бурхн Багшин, Ноһан болн Цаһан Дәркин бичкн көшәс, маань барлата дегтрмүд болн талдан кесг әрүн тоот хадһлгддг бәәҗ. Хөөннь 2002 җилин ноха сарин 25-д Атхан Цаһана нертә хурл секгдәд, деер келгдсн цуг тоот тиигәрән илгәгдв.
Күн үкхлә, нернь үкдго гиҗ келгддг мөн. Атхан Цаһан 1981 җилд сәәһән хәәсмн. Олна төлә энүнә кесн керг ода чигн мартгдхш. Өөрхн элгн-садн, нег һазра улс нертә ламин болн зурхачин туск санлынь әрүнәр хадһлҗ йовна. Энүнә күүкн Очра Евдокиян келсәр, хальмгуд хол Сиврүр туугдсн җилмүдт эцкнь тенд бас нег һазра улсан дөңнәд, кергтә болхла маань умшад, Зулла болн Цаһан Сарла ирлцңгү йосрхл давуллһнд нөкд болдг бәәҗ. Тиигәрән авч йовсн кесг бурхдан болн маанин дегтрмүдән хадһлад, хәрү гертән авч ирсмн.
Өдгә цагт шар шаҗн делгрәд, күн болһн олн бурхдтан мөргәд зальврдг арһта болна. Эндр Элстд нарт-делкән хург эклҗәхнь йир темдгтә. Эцкм әмд-менд бәәсн болхла чинртә эн керг-үүлдврт эрк биш орлцх билә, – гиҗ Очра Евдокия тоолврарн хувалцв.
КАРСАНА Евгения