«ЗУУРАС ЭРГСН ЗАЛУ МАНАД УГА ЭС БИЛҮ...»

Эн өдрмүдт Шинҗәнәс хөр һару күмн Хальмг Таңһчд зуульчлҗ ирсн бәәнә. Хальмг улс тедниг байрта кевәр угтҗ, Элст балһсна ке сәәхниг үзүлҗ, халуч седкләрн хувалцҗ йовна. Хальмг телеүзл, радио, «Хальмг үннәхн» гиичнрт мендин үгән суңһҗ, зүркнәннь оньган тусхаҗ тосв.

Ирсн гиичнрин негнь – нертә шүлгч Чимән Эрнцә болна. Цаатн яста күн. 1977 җил Өвр Моңһлын багшин деед сурһуль төгскәд, Үрмчд хәрҗ ирәд, Шинҗәнә ардын кевлелин хоран моңһл әңгд нәәрүлгч болҗ эклҗ көдлсмн. Олна болн йиртмҗин бәәдлд нерәдсн түрүн шүлгүдән тер цагтан барлсн болдг.
Удлго Китдин һардачнрин шиидврәр орн-нутгин олн келн-улсин амн үгин зөөрт ик оньг тусхагдснас иштә Шинҗәнд моңһл келтнрин үлгүр, тууль, дуд өргн кевәр эклҗ цуглргдв. Эрнцә ах наста судлачнр Тө. Бадм, Т. Җамца эднлә хамт нертә туульчнрас «Җаңһрин» бөлгүд бичҗ авад, дегтр белдхднь орлцҗ бәәв. Тер цагтан ут турштан 100 һару бөлгүдин хүвлвр бичгдҗ авгдсмн. Теднәс суңһад, далн бөлгнь һурвн ботьта номд барлгдсн бәәнә. (Эн һурвн ботиг тод үзгәс өдгә хальмг бичгт Тоодан Буляш буулһснь ик зөөр болв).
Эн көдлмшән кен йовҗ, Чимән Эрнцә «Җаңһрин» олн зүсн төрт нерәдсн хая биш статья барлҗав. Үлгүрнь, тууль бүрдҗ тогтсн цагтан кедү бөлгтә эс гиҗ Җаңһрин кедү баатрмудин бәәсмбви гисн шинҗлт кесмн. Ашнь болҗ хөөннь тедн салу дегтрт ниитлгдҗ һарв. Товчлад келхлә, баатрлг туулиг олн халхаснь шинҗләд, ке сәәхнинь үзүләд, «харңһу» һазринь цәәлһәд бичсн үнтә бүтәл болҗ һарв.
Олн җилд Чимән Эрнцә «Хан теңгр» сеткүл һардҗав. Терүнд барлгдсн хуучна цецн үг, йөрәл, дуд, тәәлвртә туульс, үлгүр, тууль то-томҗ уга олн. Келнә чинрнь уурхан саң мет байн. Өөрдин амн үгин зөөриг шинжлсн эрдмтн эн сеткүлд барлгдсн тоот угаһар күцәмҗ олҗ чадшго. Хальмг туульсин хүвлвр тедн дотр өргн орм эзлсн бәәнә. Тедниг дүңцүләд хәләхлә, дуту-дунднь, ончта халхнь лавта кевәр үзгднә. Цуг энүг нәрнәр шинҗләд, хальмг умшачнрт күргнә гиснь өдгә номтнрин нег эркн кергнь болҗ тохрв.
Чимән Эрнцән шүлгләнә тускар утднь көөһәд келхлә, газетин бәәрн күршго. Тегәдчн би энүнд терүнә цөөкн шүлгүдин тускар суңһҗ келҗ үзсүв. Найдгч җилмүдт торһд улст нерәдҗ бичсн шүлг хамгин түрүнд мини оньгиг татв:
Торһд ястн,
Торһд ястн!
Үндсни төлә,
Ястни төлә
Нааш шилҗҗ үзлә,
Цааш шилҗҗ үзлә, – гиҗ шүлгч умшачнрла тоолсн тоолврарн хувалцҗана. Ухалсн тоолвринь буру гиҗ цокхд берк, тедү дүңгә үн бәрмтглҗ келҗ бәәнә.
Үүни дәәнд,
Түүни дәәнд орлцҗ,
Кедү чинән һарутв,
Кедү чинән хоосрв?
Олад авсн мана юн билә,
Оршад тогтсн мана аль билә?
Шүлгч миңһн җилә тууҗиг мөрдҗ шүүҗ-шалһҗ бәәнә. Урдк деед үйәс гем хәәҗ биш, хүвлһәтә цагин эрчмиг тәәлҗ, олн меңссн күсл яһад эс күцв гиҗ зүтксн ухань ил. Арһ уга улс биш, «ааһ цусан асхад, атх ясан күүчҗ зөрсн» бат седклтә улс бәәсмлмн. Болв ашнь һашута болв:
Алтн делкә уудм бәәтл,
Альхна чинән һазр
Биднд яһад эс олдна,
Биднд яһад эс күртнә?
Һарх нарнь
Хама билә,
Һалв делкәнь
Альд билә?
Делкәд дүүрән болҗ тогтсн
Сер-сер гисн салькта,
Бүр-бүр гисн хурта
Ар Бумбин орна
Алтн һулмт
Хама бәәнә,
Хама бәәнә?
Кен меднә? Кен зааһад келҗ өгнә? Эн сурврин хәрүг тууҗас биш, эврәннь чееҗәс олх кергтә. Тегәдчн ухаһан гүвдәд, седклән илдкәд:
Элкиг минь татсн
Элнцг минь һулмт,
Өвкинм бүүр
Хама бәәнә? – гиҗ шүлгч бийәсн сурҗ бәәнә. Өлзәтә хөвдән багтад, батта хәрүһинь олҗ чадна. Яһад гихлә, ямаранчн күмн деед үйләнь холвата төрскн һазр-усн угаһар әмдрҗ чадшголм:
Өвк деедс минь
Өргәһән бәрсн
Бүүрнь тенд бәәнә.
Өркән босхад,
Утаһан умлһсн
Һулмтнь тенд бәәнә.
Ясан оршалулгсн
Шорань тенд бәәнә.
Шатасн һулмтнь унтрсн болвчн, шаасн һаснь суһрсн болвчн, довтлсн күлгнь үксн болвчн, үлдәсн мөрнь билрәд уга болх. Тегәдчн өл маңхн уулнь үкр чолун болсн болвчн, одад нүдәрн үзәд, көләрн ишкәд, аһаринь кииләд һарсн өлзә бүтәсн йовдл болх:
Тер надад кергтә,
Теңгрин дор,
Һазрин деер
Тер надад кергтә.
Цаарандкинь күмн болһна зөрг медтхә, тунжрмудин чидл медтхә. Арнзл зеердин салтр менд эс бәәнү? Зуурас эргсн залу манад уга эс билү? Мордцхай, мордцхай!
Тегәдчн Чимән Эрнцә итклтә авальтаһан олн җилин күслән күцәһәд, Элстд ирҗ йовснь эн. Тоолад келхлә, Иҗләс һарад доладгч үй деерән бәәх күн. Өвкнриннь нердиг алдл уга меднә.
Чимән Эрнцәг би Шинҗәнд түрүн болҗ одснас нааран, 1988 җиләс авн меднәв. Селмин ир долалдсн биш, тер бийнь таслгдшго үр-өңг боллавидн. Үзмән һарас ол дәкҗ цәәһинь ууҗ йовлав. Делкәһәр тарсн олн үлгүр-тууль терүнә һарар барлгдсн бәәнә.
2006 җил Көглтин Дава нас бархд, би Үрмчд йовлав. Тер зәңгиг соңсад, таньлмудтан медүлв. Тер асхн Хоңһрин Бада ахта бидн цуглрад, мана нертә шүлгч сәәни орнд төрх болтха гиҗ зальврад, цацл цацсн биләвидн. Намаг хәрхәс урд Бада-ах, Мөңкә-багш «хальмгудт мана седклиг күргтн» гиҗ Көглтин Даван нернд нерәдҗ бичсн бичгән өглә. Эрнцә тер асхн үүдәсн шүлгән һартм бәрүллә. Тер тоотинь хәрҗ ирәд, «Хальмг үннд» барллав.
Эн ирхдән Чимән Эрнцә һар хоосн ирсн уга. Урдин шүтән мет кеерүләд бичсн шүлгән «Хальмг үннә» редакцд белглв. «Тууль Җаңһр» гидг нерәдлһтә тер шүлгинь дора барлҗ бәәнәв.
Тууль «Җаңһр» –
Харц ардин урцас хәңкнҗ һаргсн
Сән сәәхнә күсл.
Хаңһр теңгрин хаянд бүртглгсн
Бурхн Бумбин орн.

Тууль «Җаңһр» –
Малчн сойлыг зурглгсн
Бум җилин болвсн түүк.
Махн келәр уламҗлгдсн
Моңһл күмни чадг.

Тууль «Җаңһр» –
Өөрд келнә билгиг һәәхүлгсн
Урн үгин канд.
Эврә хоорндан булкмдгсн
Баатр эрин андһар.

Тууль «Җаңһр» –
Эрлкг зөргиг тәксн
Киитн зевин герч.
Эк орнан гигсн
Сән эрин магтал.
Хойр-һурвн үг цәәлһәд келсүв, урц – шалаш, чадг – джатака, жизнеописание, канд – вкус, смысл, бүлкмдх – объединяться.
Олн үйин җаңһрчнрт нерәдсн шүлгнь бас туужин чинртә. Хальмгин болн Шинҗәнә нертә җаңһрчнрин нердиг хамт, зааглҗ йилһл уга амлҗ бәәнә, «буру уга, бурхн седклтә аһу бодлгтн таанр биләт». Теднә ухана гүүнд, келнә билгтнь бахтна:
Үкр хар чолунас
Тоосн чииглтл келдг ке келтн,
Келнә дархн таанр билә.
Унтсн күмни чирәһәс
Инәмскл илртл келдг олмһа келтә
Үгин сидтн таанр билә.

Урн келәр тууль товчлҗ,
Бумбин орыг бәәһүлгсн
Урн бәрлһчнр таанр билә.
Уйнһа нәәргәр бахр булаҗ,
Олн үйиг холвсн
Авъяс билгтн таанр билә.
Маңһдур мана күндтә гиичнр Цаһан-Амнд күрәд, өргн Иҗлин урсхл һәәхх саната бәәнә. «Мелмлзн урссн Иҗл һол минь, менд бәәнү?» гиҗ күссн Чимән Эрнцән ухан күцҗ, седкл амр, сансн керг-үүлән бүтәх болтха!
Эрнцә Үзмә хойрм болн Шинҗәнәс золһад ирсн элгн-төрлмидн хөөн хөөнән байрта кевәр харһҗай! Өлзә-хутг оршх болтха!

ЦЕРНӘ Василий