Тольятти балһснд – хальмг сойлын Өдрмүд

2025 җилин үкр сарин 14–д Тольятти балһснд «Хальмг тег. Иргчдән итклтәһәр» гидг нертә тууҗин болн сойлын ик чинртә керг-үүлдвр болв. Тайшин Петр орсин шаҗнд орсн цагас авн оюни чинртә эн керг-үүлдвр өөнин җил болҗадг болн хальмг теегт нүүдл улсин түрүн чонҗ секгдснә 300 җилин өөнлә ирлцүлҗ эн керг-үүлдвр күцәгдв.
Оюни чинртә эн керг-үүлдвриг Элстин болн Хальмгин епархий Хальмг Таңһчин сойлын болн зуульчллһна министерствлә хамдан күцәв. Манҗин Аркадин нертә Хальмг госфилармонь болн Элст балһсна һардвр эн керг-үүлдврт орлцсинь темдглхмн.
Тольяттинск епархий, Тольятти балһсна һардвр, Тольяттинск музей эн чинртә харһлт бүрдәлһнд дөң-тусан күргв.
Тууҗин йовудт кезәнә Тольятти балһсн босхгдсн бәәрн орсин шаҗнд орсн хальмгуд бүүрлсн һазр бәәсмн. Тегәд минь эн балһснд эн керг-үүлдвр күцәгдв. 300 җил хооран хальмг нойн Аюка хаана ачнь Тайшин Петр орс шаҗна номд түрүн болҗ орсн болдг. Эн йовдлд нерәдҗ Элстин болн Хальмгин епархийин 30 җилин өөнлә ирлцүлҗ, Тольятти балһснд хальмг сойлын Өдрмүд болв.
Хальмгас тиигәрән одсн делегацин ханьд Манҗин Аркадин нертә госфилармоня коллектив йовв. Тольяттид эдниг тосч авад, балһсна ке-сәәхн тоотла таньлдулв. Элстәс ирсн гиичнр Комсомольск районд бәәдг Свято-Тихоновск чонжд одв. Тенд Сарпулин хальмг полкиг 1812 җилд толһалҗ йовсн подполковник Павел Диомидийд босхгдсн бумбд цецгүд тәвҗ, күндллһән медүлв.
Тольяттинск музейд «Хальмг тег» гидг зургудын һәәхүл әмтнә оньгт тусхагдв. Хальмг Таңһчин билг-эрдмин ачта үүлдәч Татьяна Милованован цокч зургуд иигәрән ирсн улсиг хальмг келн-улсин тууҗла, бәәцлә, сойлла таньлдулҗана. Давсн җилд эн һәәхүл Санкт-Петербургд географическ Орс ниицәнә өөнин Өдрмүдт үзүлгдсн билә.
Тольятти балһсна тууҗ хальмгудла залһлдата. Иигәрән түрүн ирҗ бүүрлсн хальмгудын туск материалмуд балһсна музейд бәәнә. Хальмгудыг орс шаҗна номд орулсн цагт тедниг бүүрлх бәәрн Иҗлин дунд көвән шидр йилһҗ өггдсн бәәҗ. Иҗл деер зогсчасн Сарпуль балһсн тиигҗ үүдсн болдг. Тольятти балһснд хальмг сойлын Өдрмүд бүрдәлһн тууҗин кесг халхиг сергәҗ, өдгә цагин бәәдлд улсин хоорндк залһлдаг батллһнд туслхмн.
Ода эн керг-үүлдврин тускар невчк тодрхаһар бичхмн. Христос төрснә чонҗд ик мөргүл болҗ керг-үүлдвр эклв. Элстин болн Хальмгин архиепископ Юстиниан болн Тольяттинск болн Жигулёвск епископ Нестор мөргүлиг һардҗ давулв. Мөргүлин йовудт нойн Тайшин Петр болн нойна аһ Анна Тайшина нер тодлҗ, цугтан зальврв. Дәкәд болхла тууҗин тер цагт йосна халхар һардачар йовсн Василий Татищевин болн Андрей Змеевин нерд чигн тодлҗ күндлгдв.
Тольяттинск музейд «Хальмг тег» гидг зургудын һәәхүл секгдснд олн күн ирв. Хальмг Таңһчин билг-эрдмин ачта үүлдәч Татьяна Милованован зургуд цуглрсн әмтнә оньгиг авлв. Һәәхүлиг дахулҗ номтнр хальмг хувцна туск лекцс умшв. Самарск номин-шинҗллтин ик сурһулин гүн номин тиңкмин профессор, гүн номин доктор Любовь Четыреван соңсхвр тууҗин цагиг сергәв. Татьяна Милованован һардҗадг театрин артистнр хальмг улсин хувциг үзүлснь ик соньмслт үүдәв.
Төрскән харсгч 1812 җилә дәәнд ончрсн Сарпулин хальмг полкин тускар күүндвр болсмн. Күндтә гиичнр архиепископ Юстиниан, епископ Нестор, Тольяттин сойлын департаментин һардач Татьяна Кудряшова, шаҗна болн улсин хоорндк залһлдана әңгин һардач Олег Панков, Тольяттинск музейин һардач Наталья Ланкова, Хальмг госфилармоня һардач Очкан Анна болн нань чигн һардачнр, сойлын, шаҗна болн олна үүлдәчнр эн керг-үүлдврт орлцв.
Архиепископ Юстиниан түрүн нүүдл чонҗд бәәсн бурхна әрүн дүр шинәс зурҗ кевлгдсинь цуглрсн улст үзүлв. Хальмг теегт түрүн болҗ ирсн орс чонж Христосин Төрлһнә чонҗин нер зүүдг бәәсмн. Шинәс зургдсн бурхна дүриг архиепископ Юстиниан Тольяттинск музейд белглв.
Тууҗин зөөриг хадһллһнд болн улсин хоорндк иньгллтиг батллһнд тәвцән орулҗадг төләднь епархин өөнин медалиг епискон Несторт, Тольяттин сойлын департаментин һардач Татьяна Кудрявцевад, Тольяттинск музейин һардач Наталья Ланковад архиепископ Юстиниан бәрүлҗ өгв.
Хальмг Таңһчин улсин артистк Очкан Анна дуулсн хальмг дуд, дууч болн көгҗмч Поштара Мазн дуулсн «Җаңһр» дуулврин зәрм бөлгүд эн һазрт һурвн зун җил хооран бәәсн хальмгудын санлыг тевчҗ, эндрк үйнрин йоста тевчлһн болв.
Элст балһсна Хазна чонҗин сурһульд сурдг Антон Котинов хазгудын дууна айсмуд татад, цуглрсн улст сергмҗ үүдәв.
Улсин хоорндк иньгллтин эн керг-үүлдврт орлцсн гиичнр болн йосна халхин, шаҗна һардачнр, сойлын үүлдәчнр хальмг сойлын Өдрмүдин йовудт олн келн-улсин залһлдан делгрҗәхиг темдглв. Эн җилин намрар болсн керг-үүлдвр Самарск мүҗин болн Хальмг Таңһчин сойлын болн оюни залһлдаг батллһнд эрк биш туслх гисн тоолвран цуг орлцачнр медүлв.
ХӨӨЧИН Галина