Нюрнбергд болсн зарһин тускар

Эн җилин үкр сар тууҗд учрсн нег чинртә йовдлыг тодлулв. 80 җил хооран Нюрнбергд дә татсн нацистнриг засглсн нарт-делкән дәәнә зарһ болсмн. Делкән тууҗд түрүн болҗ бүкл нутгин толһачнр цааҗла тиигхд харһулгдв. Делкәд дәәнә һал асаҗ, кесг орн-нутгудыг дорацулсн, цуг әмтнәс деерлксн уха-санаг эврә әмтндән зүүлһсн, саяд улсин әмнд күрсн, аврлт уга йосна һардачнр - нацистск Германя толһачнр нарт-делкән засгла харһулгдсмн.

Мана орн-нутгт эн йовдлд нерәдсн керг-үүлдврмүд, номтнрин харһлтс болсмн. Хальмг Таңһчд чигн эн йовдл мартгдсн уга. А. Амр-Санана нертә Келн- улсин дегтрин саңд болсн керг-үүлдврт баһчуд олар цуглрҗ ирв. «Нюрнберг саглулҗана: тууҗ болн өдгә цаг» гиҗ нерәдгдсн тууҗин эн чинртә йовдлыг тодлулсн харһлт болв.
1945 җилин үкр сарин 20-д тууҗд түрүн болҗ нарт-делкән зарһ болсмн. Нацистск Германя һардврин деермч үүлдвриг хамгин әәмшгтә үүл татлһн гиҗ нарт-делкән зарһд гемшәсмн. СССР-ин, США-н, Великобританя прокурормудын белдсн бәрмт цаасд дөрвн әңгәс тогтсмн.
Нарт-делкән дәәнә эн зарһ 316 өдр болсмн. Урдаснь белдгдсн болн зарһин йовудт олна оньгт тусхагдсн 40 боть бәәнә. Энүнә ул деер Нюрнбергск зарһин туск 8 боть белдгдсмн. Терүнәс 5 боть Келн-улсин дегтрин саңд бәәнә. Цуг эн тоотын тускар нүр үгдән дегтрин саңгин көдләч Нарна Зоя цуглрсн улст келҗ өгв.
Дегтрин саңд цуглрсн баһчудт Нюрнбергск зарһин туск дегтрмүд үзүлгдв. «Нюрнбергск зарһ нацизмәс авн терроризм күртл» гидг дегтр умшачнрин оньгиг авлв.
Эн зарһ өдгә цага җирһлд ямаран чинр зүүҗәхин тускар тууҗин номин доктор Константин Максимов илдкл кев. Тууҗд орсн зарһин чинринь үнлхләрн нацистнр дәәлдҗ авсн һазртан, тер дотр Хальмгт ямаран ик әәмшгтә үүл татсинь Константин Николаевич тодлулв. Эн төрәр номт шишлң дегтр белдҗәнә. Харһлтын йовудт номт ховр нег зург үзүлв. Тер зургт хальмг хөд немшнрин самолетд ачҗахнь тодлгдҗ. Немш-фашистнр дәәнд белдхләрн, дәәлҗ авсн һазрин малыг, хот-хоолыг яһҗ олзлхин тускар диглҗ авсн бәәҗ. Сталинградыг дәәлҗ авхар зүткҗәсн Паулюсин әәрмин төлә мана хөд авч йовгдҗасн болна.
Дәәнә җилмүдт хортна церг Хальмгин һазрур дәврҗ орҗ ирхд бәәрн әмтиг тедн ямаран кевәр зовасна туск тоот ода күртл шинҗлгдҗ бәәхин тускар РФ-н Мөшклһнә комитетин Хальмг Таңһчар үүлддг Мөшклһнә заллтын олнла залһлда бәрдг инспектор Бадмин Ирина келҗ өгв.
Цугәрәсән медиасурһулин төсвин кемҗәнд кегдҗәдг көдлмшин тускар Очра Номтын нертә дунд сурһулин багш Утигенә Элина келҗ өгснь әмтнд соньн болв. Элина Петровна эн сурһулин дәәч туурмҗин музейиг һардна, сурһульчнртаһан Цугәрәсән төсвд орлцҗана. Сурһульчнрнь белдсн зурциг эдн үзүлв.
«Соц-Тех» РГУ-н Хальмг әңгин оютнр Манҗин Айлана, Айса Кузеченкова, «Глобус» клубин шунмһа орлцачнр Гецила Байрта, Лиҗин Айлана, Алексей Ненькин, Дмитрий Башинский, Олег Евенко керг-үүлдврин туск тоолврарн хувалцад, эн тууҗд орсн зарһин туск медрлинь гүүдүлсн төләднь Константин Максимовд ик ханлтан өргв.

ХӨӨЧИН Галина