Холас ирсн бичг

Эн зунар ниигмәнә сүлҗәнд нег өвәрц йовдлын тускар умшчкад, ю- күүһинь медсн деерән эврә умшачнртан чигн эн туст цәәлһвр өгх седкл үүдв. Таңһчд үүлддг хәәврин багмуд һазр малтад, энд-тендәһүр кезәңк юмс,тер тоод олыг соньмсулх хуучн цага кергсл олҗ авснь дару-дарунь соңсгдна биший. Эн туст нег үлү Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт зәңг-зә угаһар геедрсн советск салдсмудын цогцс олдгдҗахнь темдгтә йовдл болҗана. Зуг ирлцңгү керг-үүлдврин ашт кезәңк юмс илдкгдҗәхнь тууҗин халхар бас ик чинр зүүҗәхнь лавта.

Бас иим нег йовдл Целинн района Баһ Чонст учрснь кен-негинь өврүлсн чигн болх гиҗ сангдна. Тиигәд эн селәнә «Очн» бичкдүдин садт ясвр кеҗәсн кемд хол 1969 җилд эн гер тосхсн улсин нер-усн бичгдсн цаасна тасрха һазрт булгдсн шил дотр олдгдҗ. Эннь тер цага бәәрн тосхачнр Доштаев, Бархаев, Эрдниев болҗ һарв.
Эн соньн олврин тускар маднд келҗ өгсн Көкән Саглрин үгәр, деер келгдсн улсин дунд эн эврә наһц аав Доштана Эрнҗәнә Борисин (хальмг нернь-Борлг мөн) (зургт) нер-усинь үзчкәд,икәр үүмсән медүлв. Эннь нам кезәңк цагас келүлсн менд болҗ үнлгдҗ. Наһц аавнь сәәһән хәәһәд,дигтә хөрн нәәмн җил болҗ,зуг энүнә сән седклнь,цецн ухань кезәд чигн мартгддго болна.
- Аавинм җирһлд түрәд-зовх, харһнад-муудан орх чигн саам учрв. Эн 1929 җилд Баһ Чонса бәәрнд һарсмн. Бичкнднь эк-эцкнь өңгрхлә, Хөөч ахнь энүг бий талан авад асрв. Удл уга керсү ухата көвүн бәәрн хурлд манҗ болҗ церглв, зуг һучдгч җилмүдт эргндән шаҗна улсиг чаңһар засглад,түүрмд суулһад, хурлмудыг болхла тарасн болдг. Тиигхлә Борлг йирин сурһульд орҗ. Тиигҗәтл Төрскән харсгч Алдр дән эклв.Хөөч Ольда хойр ахнь дәәнд дуудгдв,зуг һундл төрхәс, эдн ода күртл дәәнә цагт зәңг-зә угаһар геедрсн улсин тоод заагдна. Хөөннь 1943 җилин бар сарин хуучар цуг хальмгудыг хар гөрәр цааҗлад, зөв угаһар киитн Сиврүр туусн болна.
Өөрхн элгн-садн уга өнчрәд үлдсн арвн дөрвтә арвт Доштана Борис тиигхд яһҗ зовсн болх гинәт! Харһнад үкшгон төлә бөдүн улсла хамдан заһс аңнх,урһа модд көрәдәд белдх, күнд бахниг хоорнднь залһад киитн мөсн һолд усчхах кергтә бәәсмн. Болв аавм муурсан-цуцрсан төрүц медүлдмн биш. Насни турштан мел сәәнинь тодлад,түрәд-зовҗ йовсн кемднь өдмгин тасрха өгәд, бүлән үгән келсн улст даңгин ханмҗта бәәдмн, - гиҗ Саглр Дмитриевна тодлвртан авлгдв.
Көдлмшч, шулун-шудрмг уйн наста Борис олн дундас йилһрәд бәәснь чигн лавта. Күүнә һазрт болхла хамгин түрүнд иим улсиг үнлдг мөн,тегәд итклтә, зөрсндән күрх седклтә баахн көвүг бәәрн колхозин һардвр механизатормудын сурһульд йовулдг болна. Тиигәд удл уга «төмр мөрнь» энүнә төлә йирин трактор бәәтхә шин җирһлин темдг болад, седкл туссн эрдминь йилһв. Олн җилмүдт үнн-чик кевәр көдлсн Борис Эрендженовичиг кесг дәкҗ Күндллһнә һашгудар, Ханлтын бичгүдәр ачлсн болдг. Нүүрләч болад эн эмнг һазрмудыг эд-бод кесн төләдән медаляр бас мөрәлгдсн билә.
Сиврт наһц аавнь Сәнцаг Манджиевнала харһад, өркән өндәлһҗ. Наһц ээжән чигн Көкән Саглр мел бүләнәр тодлна. Тегәд ээҗ-аав хойрнь насни турштан ээм-ээмән түшлдҗ, хоорндан итклтә үр- иньгүд болҗ, ачнр- зеенртән үлгүр-үзмҗ болад ниитәһәр бәәв. Өнр-өсклң өрк-бүлд нег-негән дахлдад гишң алтн болсн долан үрнь һарв. Хәәртә эк-эцкин гер эднә төлә бат шивә болҗ,җирһлин чик хаалһан олхд туслв.
Тәвдгч җилмүдин дундурар хальмг улсин нерн цеврлгдәд, эврә нутг талан нүүҗ һарх зөв өггдв. Тегәд арвн һурвн җилдән киитн Сиврт төрскн теегән санад эңсәд бәәсн хальмгуд хәрҗ ирцхәв.Тавн хурһнь алтн Доштана Борис дамшлтта механизатор болсн деерән тосхачин эрдм дасч авв. Эврә һазр-усндан тосхсн дунд сурһулин,эмнлһнә,әмтн бәәдг гермүд,бичкдүдин сад чигн эндр күртл селәнә уульнцсиг кеерүлҗ дүңгәҗәнә. Энүнәс нань Борис Эрендженович модн кегдлмүд кеҗ һарһад, кен-негинь байрлулҗ йовснь бахмҗта. Ода чигн нег һазра улсин гермүдт энүнә кесн ке-сәәхн ширәс,модн тәвцс әрүнәр хадһлгдҗана.
Наһц аавмдн нег-негән дөңнҗ, сән седклән, дуран медүлсн ик өрк-бүлин бат ул тосхснь хамгин ик чинртә болна, - гиҗ мана умшач бахтна. - Цецн ухата, кен-негнләнь ээлтә наһц аав тал әмтн селвг авхар ирдмн. Күн болһна зөвтнь орҗ, арһ- чадсарн нөкд болхар зүткдг төләдән эн олн дунд тоомср олсн мөн.
Нег үлү көгшәг сүл хаалһднь үдшәҗәсн өдр селәнә улс ик-баһ уга цугтан цуглрад, Борис Эрендженовичлә учрсн кесг йовдлмуд тодлсн кемд өөрхн улсинь нег тууҗ икәр үүмүлсн болна. Медәтә нег багшин келсәр, өлн сиврин цагт наһц аавнь тиигхд насни дигт күрәд уга арвт бийнь чигн бас харһнҗ йовсн кемд медәтд, энүнә ахнр-дүүнрт болн белвсн гемтә экднь хот-хол, үкрә үс авч ирдг бәәҗ. Бидн зуг тана наһц аавин нилчәр тер цага күнд-күчр цагиг дааҗ һарад, әмд-менд үлдсмдн тер, гиҗ багш келснь цуглрсн улсин седкл үүмүлҗ.
Эн кемд шил дотр олдгдсн цаасна тасрхан чинрнь лавтаһар медгдәд бәәв гиҗ сангдна. Эннь бичкдүдин садын гериг тосхсн улсин тускар медүлсн зәңгллһн бәәтхә зуг күмни әмтнә төлә өрк-бүл, өр-өвч седкл, кен-негндән килмҗән тусхаҗ бәәлһн хамгин үнтә зөөр болҗахиг герчлҗәсн болҗ медгдв. Эн хамг тоот бичкдүдин садын гер мет мөңкинд бәәҗ, үйәс үйд, эцкәс көвүнднь, аавас ачнр-зеенртнь күргҗ, үлдсн үнтә кишг болхнь маһд уга юмн, гиҗ сангдна

Шагҗин Любовь