Ик нас зүүсн ачта көгшә

Эндр Хар Һазра района Комсомольский селәнд бәәдг ээҗ Лиҗ-Һәрән Булҗа 95 җилин өөнән темдглҗәнә. Өрүн эртәс авн ачта ээҗиг күүкднь, ачнр-зеенрнь болн җич-зеенчнрнь авсн наснлань йөрәҗ, бүлән үгән нерәдв. Бичкнәсн авн дәәнә болн тууврин күчр зовлң дааҗ һарсн медәт насн-җирһлиннь туршарт үнн кевәр көдләд, тавн үрән өскәд, отг-әәмгтән күндтә болн тоомсрта күн болв. Булҗа Басанговна Хальмг Таңһчин болн Хар Һазра района күндтә иргнә өөдән нер зүүнә.
Булҗа Басанговна бийнь Уланхольск района (ода Лаганя район) Шоха селәнд 1930 җилд һарсмн. Дән эклхд арвн негтә күүкн экән дахад, Кизләр-Әәдрхн хоорндк төмр хаалһ тосхлһнд көдлсмн. Фронтын төлә ик чинр зүүдг төмр хаалһ тосхлһнд көгшд, күүкд улс болн бичкдүд чигн орлцад, зөрмг йовдл һарһсмн. «Мана селәнә улсла хамдан бидн Улан Хол күртл йовһар йовад, тосхлтын күнд көдлмш кедг биләвидн. Кеер шавр гермүд дарунь тосхв, темән, мөрн тергәр төмр хаалһин тосхлтд кергтә тоот зөөдг бәәсмн, тиигәд тер тосхлт эклсмн. Ик-бичкн уга арһ-чидлән агсад көдлв. Бидн һазриг малтад, шавриг мишгт эс гиҗ суулһд кеһәд зөөһәд, төмр хаалһ тосххин төлә белддг биләвидн. Сөөднь эс гиҗ үдин завсрт бичкдүд мөрд кеер хәрүлдг билә. Немшнрин самолетмуд нисч ирәд, деерәс бомб хайдг бәәсмн. Тер бийнь бидн цуһар төмр хаалһиг ахр цагин болзгт тосххин төлә әмән әрвллго көдлдг биләвидн. Диилврин өдриг өөрдхин төлә көгшд, күүкд улс болн бичкдүд чигн йоста зөрмг йовдл һарһсмн», - гиҗ медәт тер һашута цагиг тодлҗ келнә.
1943 җилин чилгчәр цуг хальмг улсиг хар гөрәр цааҗла харһулад, хол Сиврин һазрур туув. Булҗа күүкн эктәһән Новосибирск мүҗин Сунзуновск районд тусв. Һундл төрхд экнь тууврин зовлңгиг дааҗ чадлго күүнә һазрт өңгрв. Өнчрәд үлдсн насни дигт күрәд уга Булҗа мод көрәдлһнд көдләд, бийән теҗәхин төлә күнд көдлмш кеҗ йовсмн. Хөөннь дәәнд йовсн ахнь Широклагд тусад, тендәс әмд ирәд дү күүкән Сиврт олҗ авсмн. Көдлмшән даавртаһар болн үнн кевәр кедг төләдән хальмг улс дарунь күндллһ олв, бәәрн улсла үүрләд, теднә дөңгәр күүнә һазрт иҗлдв. Баһ насн гидг тер, күнд көдлмшт кедү муурдг бийнь баһчуд харһад, хамдан цаган давулдг бәәсмн. 1953 җилд Булҗа Лиҗ-Һәрән Саңһҗла таньлдад, өрк-бүлән өндәлһв. Хальмг улсин нер цеврләд, төрскн һазрурн хәрх зөв өгхлә, баахн өрк-бүл Әәдрхнә мүҗин Зензели станцд нүүҗ ирв. Хөөннь эдн һурвн җилдән Улан Хол селәнд бәәв, 1959 җилд болхла Комсомольский селәнүр нүүв. Тер цагас авн эдн энд бәәнә.
Төрскн һазртан ирсн Лиҗ-Һәрән Саңһҗ болн Булҗа үнн-чик седклтәһәр көдләд, тавн үрән өскәд, цугтаднь чик сурһмҗ өгв. Булҗа Басанговна олн җилин туршарт Хар Һазра района У.Душана нертә эмнлһнд эмнлһнә хорас ахулҗ көдлв. Баһ цагтан Булҗа Басанговна сад-һаруд тәрҗ, олн зүсн цецгүд суулһдг бәәсмн, тегәд эднә герин өөр хаврин-зуни цагт ке-сәәхн болдмн.
Лиҗ-Һәрән өрк-бүлиг Хар Һазра района Комсомольский селәнд цуһар сәәнәр меднә, Булҗа Басанговна тоомсрта, ачта, күндтә күн болна. Зинаида, Андрей, Людмила, Нина болн Баатр үрднь эк-эцкәсн үлгүр авч төрскнч седклтә, әмтнлә тевчңгү, көдлмшч болн билгтә улс болҗ өсв. Экән дураһад күүкднь, ачнр-зеенрнь билгтә улс болна, тегәд ямр нег сән өдрин байр болхла, эднә герт ик-бичкн уга ду дуулҗ нәәрлнә. Эн намрар отхн Баатр көвүнь «Хальмг Таңһчин улсин җаңһрч» гидг өөдән нер зүүснь олн элгн-саднднь ик бахмҗ үүдәв. Йирн наста ээҗ Булҗа Басанговна көвүнәннь концертд орлцҗ хальмг ду дуулсиг олн-әмтн байртаһар тосв.
- Хадм экиннь нилчәр хальмг улсин амн үгин байн зөөрлә таньлдҗ. Әмтнлә ээлтә, ниитә болтн, өөрхн улстан дөң күргҗ, цаһан седклтә болтн, бәәсәрн бәәтн гиҗ мадниг сурһдг билә. Эк-эцкин сурһмҗиг бидн тодлҗ авад, эндр эврәннь күүкдтән болн ачнр-зеенртән медсән заанавидн. Экм хальмг улсин авъяс, заңшал сәәнәр меднә, тегәд ямр нег йовдл учрхла, мана олн элгн-садн, нег һазра улс соньмсад сүв-селвг сурна. Мана эк өрүн болһн зулан өргәд, дееҗ тәвәд, цуг делкәд дән-даҗг бичә учртха, цуһар ниитә бәәтхә гиҗ ном умшҗ зальврна. Эндр бидн мана эңкр экиг болн ээҗиг йирн тавн насна өөнләнь йөрәҗәнәвидн. Олн җилдән маднд нүдн-амн болҗ, җирһлиннь байн дамшлтарн хувалцҗ, олн ачнр-зеенриннь кишгт багтҗ йовтха гиҗ дурдҗанавидн. Зун нас наслтха, - гиҗ отхн Баатр көвүнь келнә.

ДООҖАН Наталья
ЗУРГТ: Лиҗ-Һәрән Булҗад
«Хальмг Таңһчин күндтә иргн» нер зүүлһсн кем