Тачин Анҗан өөнд нерәдсн марһан болв

Шүлгч болн бичәч Тачин Анҗан нерн Хальмг Таңһчд болн түүнә меҗә һатц темдгтә. Эн өдрмүдт бидн алдр бичәчин 105 җилин өөниг өргнәр темдглҗәнәвидн. Эн ончта йовдлд тер мет Хальмг ик сурһульд болсн номин хург нерәдгдв. «Тачин Анҗа: келн-улсин утх-зокъялын болн седкүлчнрин кергин делгрлтд орулсн тәвц» гисн төрәр номтнр, бичәчнр, багшнр тоолврарн хувалцв. Эн хургиг хальмг кел-бичгин болн дорд үзгин шинҗллһнә күрәлң бүрдәв. Эднд Тачин Анҗан өрк-бүлнь дөң болв гиҗ онц заах кергтә. Хургт бичәчин күүкднь Җушхинә (Тачин) Кермн болн Тачин Җирһл орлцҗ тодлврарн хувалцв. Тер мет Хальмг ик сурһулин оютнр болн кесг райодын сурһульчнр Тачин Анҗан үүдәвринь умшҗ марһанд орлцв.
Номин хургин эклцәр Хальмг ик сурһулин һардачин дарук Нәдвдә Мингиян бичәчин тускар тодлврарн хувалцҗ, түүнә әәмгт өсч-боссан келҗ шүлгинь умшҗ өгв. Дарунь Тачин Анҗан үүдәлтин тускар номин илдклиг хальмг кел-бичгин болн дорд үзгин шинҗллһнә күрәлңгин һардач Лиҗин Мингиян кев. 1930 җилмүдт баһ наста Тачин Анҗа экләд эврәннь шүлгүдән барлҗ йовла. Дәкәд дән ирв, Көглтин Давала хамдан эдн Хол Дорд үзгт церглҗәлә. Дәәнә хөөн тууврт цуг хальмгуд мет эдн тусв. Хәрү Хальмг Таңһчдан ирснә хөөн 1960-ч җилмүдт Тачин Анҗан үүдәврмүд шинәс һардг болв. Төв сәәхн келнь, бичәчин билгнь умшачнрин седклинь авлҗала.
Эврә Төрскн һазртан, Манҗихнә әәмгтән бичәч ик дурта бәәсмн, түүнә тускар кезә чигн шүлгүдтән, түүкстән бичҗәсмн. Келнә чилшго зөөрән Анҗа Эрдниевич олн улсин амн үгин уурхан саңгас авчасмн. Моңһл орн-нутг бичәчд бас өөрхн бәәсмн, түүнд бас кесг үүдәврән нерәдҗәсмн, яһад гихлә тер мана өвкнрин орн-нутгла һал баһ дүүвр наснь залһлдата бәәсмн.
- Тачин Анҗа мини багш бәәсмн, ик медрлтә, хальмг олн улсин, түүнә төрскн Манҗихнә әәмгин амн үгин зөөринь, авъясинь, таңһчин, өөрд улсин тууҗинь сәәнәр медҗәлә, тегәд түүнә үүдәврмүднь ик соньн, тууҗлгч чинртә болна, – гиҗ олнд темдгтә хальмг бичәч болн шүлгч Нуура Владимир тодлвран келв. – Тачин Анҗан, Көглтин Даван, Дорҗин Басңгин, Калян Санҗин үүдәврмүд умшч, теднә келнә зөөринь дасч бичәчин дамшлт хоршалав, – гиҗ Владимир Дорджиевич цааранднь цәәлһв.
Эврәннь үүрмүдтән Тачин Анҗа ик итклтә бәәсмн, теднлә олн җилин туршарт үүрлҗ йовсмн. Әәдрхнә Кировин нертә багшин күрәлңд Көглтин Давала хоюрн тууҗин багшин эрдм дасчала, Анҗа Эрдниевич йилһән сәәнәр сурчала, Сталинә нертә стипендь авчасмн, комсомолын бүрдәцин һардачнь бәәсмн, гиҗ Нуура Владимир ах үүриннь тускар тодлв.
Цааранднь шүлгч Григорий Кукарека үг авв. Хальмг бичәчнрин тускар улм икәр сурһульчнрт келҗ өгчәх кергтә, дегтр ямаран ик чинр зүүдгинь теднд медүлхмн. Эн хургт орлцачнр цугтан Манҗихнә әәмгт одсн болхла улм ик туста харһлт эн болх бәәсмн. Тенд Тачин Худг, Тачин Царң гидг нертә һазр бәәнә, тер нерәдлһн түүнә үүдәврмүдт бас орсмн гиҗ Григорий Григорьевич келсн үгдән темдглв.
Дарунь Ик Буурла сурһулин хальмг келнә багш Мергнә Татьяна билгтә бичәчин үүдәлтин тускар тодрхаһар келҗ, кесг төрәр бичсн «Нег үйин көвүд», «Эцкин сүл бичг» романмуднь, «Салдсин эк» гидг түүкнь дәәнә, түүнә хөөтк, таңһчин босхлһна цагин тускар келҗ өгчәнә, ах классин сурһульчнр Тачин Анҗан үүдәврмүдәр дамҗулад кесг тоотыг төрскн әәмгин, Ик Буурла һазрин тускар медҗ авна гиҗ багш темдглв. Дарунь түүнә сурһульчнр Тачин Анҗан шүлгүд яһҗ умшдгинь ахр видеофильм медүлв.
Цааранднь Хальмг ик сурһулин профессор, филолог номин доктор Йиснә Тамара бас бичәчин өөнин, түүнә үүдәлтин тускар тодрхаһар келв. Хальмг олн улсин бәәдл-җирһлиг эврәннь үүдәврмүдтән бичәч өргнәр болн дигтәһәр медүлҗәнә. Тууврин күнд цагиг чигн бичәч төвәр үзүлв. «Бидн мөлкәд чигн Хальмг Таңһчдан күрхвидн», – гиҗ Анҗа Эрдниевич келҗәсмн.
Бичәч өр-өвч седклтә күн бәәсмн, баһчудыг күнд цагла дөңнҗ йовсмн. Экнь эрт сәәһән хәәснә хөөн бичкн Анҗа ээҗәсн сурһмҗ авчасмн. Ээҗнь билгтә көгҗмч, хальмг домбр цокдг бәәсмн, түүнә һардврт Анҗа би биилдгиг дассн чигн болх. «Дөрвд улсин тавшуриг» шулун-шудрмг Анҗа йилһән сәәнәр биилдмн гиҗ Тамара Саранговна илдклдән темдглв.
Тер мет Келн-улсин театрт «Салдсин эк» түүкәр дамҗад наад яһҗ тәвснә тускар режиссер Пурсәкә Санҗ болн наад бичәч Бадан Герл келҗ өгв.
Эн хургт Тачин Анҗан күүкнь –Хальмг ик сурһулин доцент Җушхинә (Тачин) Кермн эцкиннь тускар тодлв.
Түүнә хөөн сурһульчнрин болн оютнрин марһан болв. Эдн Тачин Анҗан шүлгүдиг хальмг болн орс келәр чееҗәр умшв. 8-9-ч классмудын сурһульчнр хальмг келән сәәнәр меддгән үзүләд, Элстин 10-ч тойгта сурһулин элч Басңга Мария дииләчнь болв. Хойрдгч ормд Яшкулин олн салврта гимназин 8-ч классин сурһульч Годган Бата һарв. Һурвдгч призернь Цаһан Амна гимназин 9-ч классин сурһульч Санҗин Виктория болв.
10-11 классмудын сурһульчнр марһанд бас шунмһаһар орлцҗ, төрскн келнә медрлән үзүлв. Аштнь эдн дунд дииләчнь Сарпан сурһулин элч Очра Байр шүлгиг онц кевәр умшҗ дииләчин өөдән нер зүүв. Хойрдгч үзмҗд Садовое селәнә сурһулин Абешә Санана күрв. Һурвдгч ормла багшнр Элстин 3-ч тойгта сурһулин элч Гатипова Софьяг йөрәв.
Хальмг ик сурһулин оютнр дунд дииләчин нериг һазадын регион медлһнә әңгин оютн Долтан Булһн зүүв. Хойрдгч ормд «Филологий» әңгин элч Җаапан Алтн һарв, һурвдгч ормиг һазадын регион медлһнә әңгин оютн Каминә Анастасия эзлв.
Орс келәр чигн сурһульчнр Тачин Анҗан шүлгүд умшв. Эдн дунд 8-9 классмудын багд диилвриг Ик Буурла сурһулин 8-ч классин сурһульч Бобзикә Байрта бәрв. Тер мет 10-11-ч классмудын сурһульчнр дунд Көтчнрә района Чкаловский селәнә сурһулин 11-ч классин сурһульч Ивана Церн негдгч орм эзлв, Хальмг ик сурһулин оютнр дунд седкүлчин эрдм дасчадг оютн Анастасия Агибалова нүүрт һарв.
Тиим кевәр Хальмг ик сурһулин хальмг кел-бичгин болн дорд үзгин шинҗллһнә күрәлң хальмг бичәчнрин зөөринь хадһллһна, теднә үүдәвринь тархалһна, хальмг кел хадһллһна халхар ик көдлмш кеҗәнә гиҗ онц темдглх кергтә.
ҖААХАН Бадм