Хальмгудын бахмҗ болсн Бурхн Багшин Алтн сүм

Бурхн Багшин Алтн сүм босхгдад, 20 җил болв. Хөрн җил хооран бар сарин 27-д эн сәәхн өргә хальмг улсин күсл кеҗ йовсн әрүн седклин әвртә бүтәл болҗ Бурхн Багшин Алтн сүм дүңгәҗ боссмн. Эндрк үйин улст эн бурхна сәәхн өргә даңгин энд бәәсн болҗ медгднә. Тиигәд мана җирһлин салһгдшго әңгнь болад хотл балһсна дунд эн хурл дүңгәнә.

Тер евәлтә цагт хурл тосхлһн таңһчин әмтнә әрүн кергнь болсмн. Бурхна өргә тосхлһнд күн болһн орлцсмн. Талдан һазрар бәәх хальмгуд чигн эн кергт тәвцән орулсмн. Таңһчд бәәдг цуг келн-улсин элчнр эн әрүн кергиг дөңнсмн.
Бурхн Багшин Алтн сүмин 20 җилин өөниг таңһчин әмтн ик байртаһар темдглв. Бурхна эн сәәхн өргә Европд хамгин ик хурл болҗ нер һарв. Хальмг улсин зүркни киләсн болсн хурл йисн сарин дотр босхгдсмн. Цуг әмтн бәәсн эв-арһан, медрлән, чидлән хамцулад, миңһәд улсин дөңгәр Дала Ламин Гегән әрүслсн һазрт хурлан тосхч авсмн. Бурхна сәәхн өргә таңһчин хотлд дүңгәҗ, әмтн оларн ирдг хәәртә бәәрн болсмн.
XIV-ч Дала Ламин Гегән Хальмгт һурвдад ирсн кемд хурл тосхх седвәр үүдсмн. 2004 җилин үкр сарин 29-әс авн бар сарин 4 күртл таңһчд баралхҗ ирсн кемдән мана күндтә Багш хурл тосхгдх бәәриг әрүслҗ, шишлң ном умшсн болдг. Тиигәд Бурхн Багшин Алтн сүмин тосхлт эклсмн. Иргчдән босхгдх хурлын ормд чолун тәвгдҗ «Ом мани падме хум» гиҗ тер чолун деер бичгдсн билә. Оюни үүлдврин шин девсң Хальмгт тиигҗ экллә. Эн йовдлын ик чинринь Дала Ламин Гегән онц темдглсмн. Хурлыг тосхлһн бурхн-шаҗна халхар чинртә болсн деерән сойлын халхарн ончта болхмн гиҗ күндтә Багш заасмн. «Хурл тосхад, цуг тадн бийстн чигн седкл-ухаһан батлҗ, бурхнд үнндән иткдг болҗ, ни-эвин бәәдлд бәәхит» – гиҗ иткҗәхән XIV-ч Дала Ламин Гегән тиигхд медүллә.
Хурл тосхлһн цуг улсин әрүн керг болв. Бурхна өргә йисн сарин дотр босхгдв. Хальмг архитектормудын зураһар хальмг тосхачнр болн нань чигн олн эрдмин көдләчнр энд көдлсмн. Өрүн эртәс авн сөөни өрәл күртл көдлмшт завср һарлго, цугнь күцәгдҗәлә. Өөр шидрк балһсдт, Ар Кавказд машиһәр йовх улс ик холас теегт герлтҗәх хурлын тосхлтд зальврҗ йовдг бәәснә туск тодлврмуд олн. Цуг улсин күчн негдәд, 2005 җилин бар сарин 27-д Бурхн Багшин Алтн сүм үүдән сексн болдг. Ик өргмҗин бәәдлд байрин хург болсмн. Хальмг ик хурлыг үүлдврт оруллһна байрт Моңһлын, Бурятин, Туван болн Алтан шаҗна үүлдәчнр ирҗ, йөрәлин үгән нерәдв. Москваһас болн нань чигн балһсдас бас күндтә гиичнр ирҗ эн байрт орлцсмн.
Тер цагас авн эн хурл әмтн оларн ирҗ, мөргүлд ордг, шаҗна йосрхл күцәлһнд болн нань чигн шаҗна үүлдврт орлцҗ, зальврҗ мөргх таалта болв. Җилин дөрвн цагт нааран ирдг улсин то тасрхш. Талдан олн һазрас нааран зуульчлдг улс бас олн болна. Бурхн Багшин номар соньмсдг әмтнд нааран ирҗ, Әрәсән меҗәд бәәдг һазрт соньн олн тоотла таньлдх, өвәрц сойлыг үзх, теегин һазрин кеермҗтә тоотд күрнә гисн байр болна. Ирсн күн болһн седкл дүүрң хәрнә. Теегин цевр аһар киилнә гисн, өврмҗтә олн тоотыг эврәннь һазрт, үзнә гисн эднд ода йир тааста болҗана.
Бурхн Багшин Алтн сүм һазаһасн болв чигн тер дарунь әмтнә оньг авлна. Теегт боссн өргә сәәхн зүүдн болҗ хәләгднә. Тер кевәрн әмтнә уханд тодлгдна. Хурлын эргнд тәвгдсн шаҗна үүлдәчнрин болн ик цолта арвн долан багшин көшәс бурхн-шаҗна номиг тархаҗ йовсн әрүн үүлдәчнрин евәлтә үүлдвриг тодлулна. Хурлын дотрнь шаҗна үүлдврт гүн номин һол учр-утхинь цәәлһҗәдг зургудар кеерүлгдсмн. Шишлң эрдмтә, билгтә төвд зурачнр цуг терүгинь күцәсн болдг. Мөргүлин хорад Бурхн Багшин хамгин ик көшә әмтиг тосч авна. Әрәсән һазр болһнас, делкән нутг болһнас ирдг әмтиг цуг эннь икәр өврүлнә.
Хальмгин хотл балһснд дүңгәҗәдг ик хурл балһсна кеерүл болсн деерән эвин болн хоорндан ниитә бәәлһнә темдг болсмн. Хальмг улсин оюни авъясмудыг сергәҗ батллһна темдг болҗ эн хурл әмтнә оньг авлҗана.
Оюни чинртә ик бәәшң хальмг улсин байн тууҗин, төрскндән итклтә боллһна, залу-зөргин, ик тесврин болн цецн ухана темдг болҗ боссмн. Ямаран чигн күнд цагла, тер дотр хар гөрәр гемшәгдсн һашута арвн һурвн җилин тууврла чигн Бурхн Багшин номан зүркндән хадһлад, юунд чигн даргдлго хальмгуд Иҗл һолын дора көвә һазртан ирсмн. Үннч седклтә, цецн ухата, залу-зөрмг хальмг әмтнә төрскндән цань уга итклтә заңгин темдг болсн хурлнь хара биш Бурхн Багшин Алтн сүм гиҗ нерәдгдсмн.
Җилмүд давад, әмтнә уханд сольвр орад, бурхн-шаҗна хамцулгч болн эвин күчнә темдг болсн бурхна эн өргәд 2025 җилд Элстд болсн нарт- делкән һурвдгч цуглранд һучн тавн орн-нутгас бурхн-шаҗна үүлдәчнр, нертә номтнр болн йосна һардачнр ирҗ, шаҗна иргчин тускар ик күүндвр кев.
Хамгин хәәртә йовдл – Бурхн Багшин әрүн тоот эн җил Бурхн Багшин Алтн сүмд авч ирҗ, залҗ тәвгдәд зун миңһнәс олн күн терүнд зальврҗ мөргв. Ямаран хәәртә болн хөвтә йовдл! Эн болв!

ХӨӨЧИН Галина