Арһта залу гидг эн!

«Шарнут, Шарнут, мини селән…»
Төрскнч сурһмҗта, эврә һазр- усндан цань уга дурта йоста хальмг баһчудын тускар соңсхла, нег үлү бахтад,әрүн,цаһан седклднь даңгин ханнач. Сарпан района Шарнут селәнд бәәдг «Дорджиев КФХ-н толһач,онц арһлач» нертә эврә эдл-ахун һардач Дорҗин Евгений минь иим күн болҗахинь кесгәс нааран медҗ,эврә умшачнран энүнлә таньлдулх сана чигн зүүҗ йовлав.
Буйнч седклтә Евгений Анатольевич хойр җил хооран төрскн сурһульднь эсвин багш уга болад,бәәрн сурһульчнрин эк-эцкнр зөвәр үүмәтә бәәхинь медәд, хам- хоша районд олн җилдән көдлҗәсн дамшлтта багшла эврән бийнь үгцәд, тавн җилә бооца тогтаһад, нег сай(!) арслң дем һарһҗ өгсн бәәҗ.Энүнәс нань эврә мөңгәрн бәәдг геринь чигн хулдҗ авсинь соңсчкад, алң болсн деерән басл арһта,келсн үгдән күрдг йоста хальмг залу,гиҗ нег үлү эн бахмҗта йовдлын тускар олнд медүлх седкл үүдв гиҗ келх кергтә.
Үнәртнь болхла, мана орн-нутгт «Земск багш» гисн көтлвр экләд күцәгдснәс авн кедү селәдин сурһульмудт чинртә гисн төр хаһлгдад, иим багшнрин көдлмшинь урмдулҗ, шаңһа дем һарһҗ өггдҗәнә эсий! Бәәрн улсин келсәр болхла, Шарнута дунд сурһульд ирлцңгү багш эс ирсинь тоод авад, Дорҗин Евгений эврән бийнь эн нәрн төр хаһлх санатаһар буйнч эн керг күцәсн болдг гиҗ сангдна. Ода арһлачин нилчәр эднә селәнд нүүҗ ирсн эсвин багш седкл санамр, эн-тер уга эврә гертән бәәхнь басл бахмҗта йовдл эс болҗану? Мана таңһчд нань талдан һазрар бас тиим йовдл учрсн болхд маһдлҗанав,тегәд эннь нег халхарнь тедү мет өврмҗтә, үзмҗтә тоот болҗ медгдв.
- Манад көдлҗәсн эсвин багш хойр җил хооран өрк-бүлин учрар талдан һазрур нүүҗ һархла, зөвәр җаңһрта бәәдл тогтсн билә.Нег үлү сурһульчнрин эк-эцкнр зовлңшҗ,иргчдән күүкднь шүүвр яһҗ өгхмб, гиҗ үүмәд бәәв. Эн амр биш төрин тускар медсн Евгений Анатольевич эврәкстән арһ-чадсарн нөкд болхар шиидәд, ирлцңгү бооца батлад, эсвин багшиг талдан районас нааран нүүлһҗ авснь тер.Ода эн туст дигтә-дарата бәәдл тогтв,бидн болхла нег һазра арһлачдан ик ханлтта бәәнәвидн. Үнәртнь келхд, бәәрн сурһулин туст учрсн ямр чигн төрмүдт эн оньдин орлцҗ,тусан күргдгинь чигн темдглх кергтә, - гиҗ Шарнута дунд сурһулин һардач Хоҗан Эльвира бахтна.

Хамгин сән гисн фермер
Эндр Евгений Анатольевич Сарпан райондан бәәтхә бүкл таңһчд чигн олзта-орутаһар көдлҗәдг хамгин сән гисн фермер болҗана.Энүнә күцәмҗин тускар даңгин зәңг һарна,таңһчд болсн олна хургудт энүг магтҗ бууляд, өөдәнәр ачлдгнь чигн басл орта юмн.
Баһ цагасн авн Евгений эврә җирһлән мел төрскн нутгла залһлдулҗ,нег үлү селәнә эдл-ахун халхар көдлхәр шиидсн болдг. Тегәд дунд сурһулян төгсәһәд, тоочин эрдм дасхар эн Хальмг ик сурһульд орсмн. Оютна цаг кезәһүр давснь нам медгдсн уга, зуг энүнә төлә гүн медрл шиңгәҗ авлһна керг чинртәд тоолгдсн учрар Евгений сурһулин халхар даңгин нүүрләчнрин тоод заагдҗ, олна бәәдл-җирһлд, номин хургудт чигн шунмһа кевәр орлцҗ йовсинь багшнрнь ода күртл бүләнәр тодлна. Оньдин медрлән гүүдүлх седклтәһәр үүлддг Дорҗин Евгений һардачнриг белдлһнә Президентин көтлврәр 2005 җилд заллтын Москван шаңһа ик сурһуль төгсәснь бас хара биш йовдл болв.
Урднь зуралсар болад, тоочин эрдмтә баһ наста мергҗлт 1998 җилд төрскн «Степной» СПК-д эврә күч- көлсч хаалһан эклсмн. Шулун- шудрмг, мел өмәрән зөрдг седклтә баахн көвүнд удл уга эдл-ахун ах экономистин үүл даалһв, даруһас эн СПК-н ахлачин дарукд батлгдв.Зуг орн-нутгт рынкин таал экләд үүлдснәс авн урднь көдлҗәсн бәәхтә эдл-ахус чигн йосндан тарв. Сарпан районд бәәтхә таңһчд чигн советин йосна цагас авн олна нүүрт йовсн эднә эдл-ахуд бас зөвәр амр биш бәәдл тогтв. Тегәд на-цаадкинь ухалҗаһад, баахн мергҗлт 2015 җилин намрар крестьянск-фермерск эврә эдл-аху бүрдәхәр шиидснь тер.
Түрүн даруһан зовад-үүмх кем чигн учрв,зуг хооран цухрдго Дорҗин Евгений яһдг-кегдг болв чигн эврә керг-үүлән арднь орҗ күцәв. Тер цагас нааран дигтә арвн җил давв, эндр нүүрлгч фермер тәрә тәрәд, селәнә эдл-ахун урһмл урһасн деерән мал асрад, җил ирвәс олз-оруһан икдүлҗ, ик күцәмҗ бәрҗ көдлҗәнә гих кергтә. Нег үлү хара бәәсн нег һазра улсиннь сә хәәҗ, көдлмшч шин ормс бүрдәһәд, сар болһн җалвинь һарһҗ өгчәхинь бас үнлхмн. Ода фермерин эдл-ахуд дөчн һар күн көдлҗәнә: эннь трактористнр, жолачнр, малчнр болн агрономчнр чигн мөн. Эндр альднь чигн өдгә цагин эв-арһс өргнәр олзлгдҗахиг тоод авад, Евгений Анатольевич шин дамшлтла өөрхнәр таньлдх седвәртәһәр җил болһн селәнә эдл-ахун шишлң һәәхүлмүдт орлцҗ, селәнә эдл-ахуд керглгдх шин көлг хулдҗ авдгнь бас темдгтә.
Арвн шаху җилин туршт фермерин эдл-ахунь йосндан батрв. Малын то өсәд, тәрәнә һазрин кемҗәнь чигн икдәд йовна,намрарнь элвг урһц хураҗ авгдна. «Эврә көдләчнрин бәәтхә нег һазра медәтнрин малднь өвс-тоосинь, үүрмг хотынь зөөҗ орулсна дару эдл-уушин үлү-дутунь хулдгдна. Эн мөңгәр шин көлгн хулдҗ авгдна, шаңһд алв орулҗ өггднә. Эндр таңһчин болн бәәрн хазнд ямр чигн өрн уга, миниһәр болхла,өдгә цагт талданар көдлҗ болшго», - гиҗ фермер өдр- бүрин керг- үүлин тускар келнә.

Эврәкстән нөкд болна
Дала үг уга һольшг,цаһан саната эн һардач эврә отг-әәмгтән тоомср олҗ нер һарсмн. Кен-негнләнь ээлтә, арһ бәәхлә цугтаднь дөң-нөкд болхар зүткдг төләднь энүг ик-баһ угань тевчҗ күндлнә. Өр-өвч, буйнч седклтә Дорҗин Евгений социальн кесг седвәр татад, олна керг-үүлдврмүд бүрдәлһнд дөң-тусан күргҗ йовхин тускар бас онц келх кергтә.Шарнута дунд сурһульд, бичкдүдин садт чигн фермер нөкд болна,эднә төрмүд хаһллһнд даңгин орлцна.
Өдгә цагт кен-негнь эрүл-дорул бәәхнь ик чинр зүүҗәхинь учртан авад, Евгений Анатольевич олна дамшлтын эмчин үүлдвриг дөңнәд, эмнлһнә кергслмүд хулдҗ авлһнд, салу бәәрин ясвр келһнд мөңг һарһҗ өгнә. Энүнәс нань гемтә улст дару-дарунь түргн дөң керглгдҗәхиг оньгтан авч, шишлң көлгнә бат ясвр күцәһәд, района эс гиҗ таңһчин эмнлһнд күрхин төлә тосн- түләһәр теткдг болна. Селәнә һазрин хамцу делгрлтин туск шаңһа көтлвр күцәлһнә йовудт бәәрн арһлач эврә селәндән сән кец-таал тогталһна көдлмшт орлцҗ, сойлын болн амрлһна парк секлһнд мөңгнә демән күргв. Тосхлтын хамг юм хулдҗ авад, паркиг хашалв, энүнә нилчәр энд бичкдүдин хойр талвң чигн секгдв.
- Бәәрн СМО-н һардвр болн бичкдүдин эк-эцкнр ке-сәәхн талвңгуд секлһнд демән күргсн КФХ-н толһач, мана арһлач Дорҗин Евгенийд ик ханлтта бәәнә. Ода бичкдүд өдр-сө уга гилтә энд сул цаган давулҗ, сергмҗтәһәр амрчана. Дорас өсч йовдг баһ үйин элчнрин төрмүдт орлцҗ, сән керг күцәлһнд тәвцән орулсиг өөдәнәр үнлҗәнәвидн. Евгений Анатольевичин үлгүрәр наадк мана бәәрн арһлачнр бас олна керг-үүлдврмүд бүрдәлһнд демән күргхнь лавта, - гиҗ Шарнута селәнә муниципальн бүрдәцин толһач Наталья Фомина бахтҗ келнә. Энүнә үгәр, бичкдүдин садт арһлачин нилчәр шин терзмүд, киитрүләч углҗ тәвгдҗ, сурһулин хаша ясрулгдад, хату девскрәр бүркгдҗ,уйн наста спортсменмүдин төлә шин хувц-хунр хулдҗ авч, спортын-бичкдүдин талвңгуд тосхлһнд болхла Евгений Анатольевич ут тоодан күсдундур сай арслң һарһҗ. Дәкәд чигн селәнә уульнцар әмтн йовдг хаалһс эдлврт орулгдснь бәәрн улст ик гидг байр- бахмҗ үүдәсн болна. Тегәд эврә отг- әәмгин цецгәрлтин төлә, нег һазра улсин бәәхтә җирһлин төлә арһ- чидлән нөөлго көдлҗәдг шарнута әәмгин хәәртә үрн гидг эн эсий!?
Шаҗна халхар чигн кеҗ-күцәҗәхнь баһ биш. Эврә района Аршан Зелмнә болн нидн намрар босхгдсн Көтчнрә хурлмудын саңгудт мөңгнә демән күргәд буй хоршав гиҗ келҗ болхмн. Энүнәс нань төрскн хотндан эврә мөңгәрн күрд тосхв (зургт), цергә шишлң керг-үүлдврт орлцачнриг болн волонтермудыг чигн дару-дарунь дөңндг болна. Дәкәд одахн гилтә мана таңһчин сурһульмудт Шин җилин нәр байрта-бахта кевәр бүрдәгдсн билә. Җил болһн шарнута арһлач бас эн кергт орлцад, нег һазра бичкдүдиг байрлулҗ, сән һара белгүд хулдҗ авдгинь бәәрн багшнр даңгин үнлҗ, седклднь икәр ханна.

Зөрсн күн зөргтә болдг
Насни турштан селәнә эдл-ахун халхар көдлҗәдг учрар Евгений Анатольевичиг нег үлү селәнә эдл-ахун көдләчнр сәәнәр меднә, сүв- селвгинь соңсад, байн дамшлтынь хоршаҗ авна. Тоомсрта һардач кесг дәкҗ Сарпан района муниципальн бүрдәцин Хургин депутатд суңһгдсн билә,эврә суңһачнрин эрлһсинь седклән тәвҗ күцәдг төләднь әмтн энүнд иткнә, келсн үгднь орна. 2023 җилин ашар болхла Дорҗин Евгенийин һардврт көдлҗәдг крестьянск-фермерск эдл-аху Хальмг Таңһчин сән гисн бүрдәцд заагдв.
Олн җилдән үнн-чик седклтәһәр көдләд, таңһчин АПК-н делгрлтд болн Сарпан района социальн- экономикин халхар темдгтә тәвцән орулҗадг төләдән Дорҗин Евгений Хальмг Таңһчин селәнә эдл-ахун министерствин Күндллһнә һашгар, Әрәсән Федерацин селәнә эдл-ахун Министерствин,Хальмг Таңһчин Улсин Хуралын (Парламентин), таңһчин Залврин Ханлтын бичгүдәр ачлгдсмн. Олнд үлгүр-үзмҗ болад,эрдмин халхар өөдән күцәмҗ бәрсн эн арһлач Хальмг Таңһчин Күндллһнә һашгар бас мөрәлгдснь чигн зөвтә болв.
Ямр чигн кергт бат ицг болҗадг эңкр аваль Наталья Санджиевнала хамдан алтн болсн Иляна күүкән эдн өскчәнә. Эврә цагтан бас Хальмг ик сурһуль төгсәсн герин эзн күүкд күн ода авальтаһан хамдан эврә эдл-ахудан көдлҗәнә. Нидн намрар Б.Б.Городовиковин нертә Хальмг ик сурһуль ончта өөнән өргнәр темдглсинь манахс,нег үлү энд медрл-эрдм авсн улс,мартад уга болх. «Бидн бас оютнрин цаган бахмҗтаһар тодлҗ, мадниг сурһсн багшнртан ик ханлтта бәәнәвидн. Эднә ач-туснь мана эндрк күцәмҗин темдгтә нег хүвнь болҗахнь бас мел үнн юмн. Гүн медрл хоршаҗ, тәвсн күслдән күрәд, иргчдән сән мергҗлтнр болхар зүтктн», - гиҗ Дорджиевихн (зургт) олыг дахад амрад- җирһәд бәәхиг дорас өсч йовдг баһ наста үйнрт дурдв.
Тиигәд зөрсн күн зөргтә болдг гидгәр, үгдән күрәд, келсән күцәһәд бәәдг авцта эн баахн залу хөөткән тоолҗ, цааранднь чигн дассарн көдлмшин ард орҗ, кен-негнднь тусан күргдг һо хаалһасн чигн хаҗих санан төрүц уга. Мана цагин баатр, гиҗ Дорҗин Евгенийиг нег һазра улснь күндлҗ дууддгнь чигн өгҗәллһн уга басл хара биш йовдл гих кергтә.

Шагҗин Любовь
Өрк-бүлин альбомас авсн зургуд