Хальмгин үрнә зүркнә заль – оньдин мана җирһлд

Һаха сарин 9-д Хальмг Таңһчин билг-эрдмин ачта үүлдәч, Хальмгин күндтә иргн Санҗин Николай һарсн өдрән темдглдг билә. Сиврин тууврин цагт Алтан крайд һарсн көвүнә хаалһ тиим соньн болх гиҗ күн санҗасмн уга. Көвүн һарснд эк-эцкнь, элгн-саднь икәр байрлв.

Таңһчин сойлын халхд йосна болн олна үүлдәчин, бичәчин болн номтын күргсн ач-тусинь темдгләд, Хальмг Таңһчин улсин сойл делгрүллһнә төвд шидр Санҗин Николайин нерн зүүлһгдв.
Йосна болн сойлын нертә үүлдәч Николай Джамбулович олн халхта үүлдврәрн болн билгин герлтә күцәмҗәрн таңһчин җирһлин кесг халхднь зөвтә орман олсмн. Шүлгч, утх-зокъялын шинҗләч, седкүлч, номт болҗ, энүнә шунмһа үүлдвр делгрҗ йовсмн. Сойлын министрәр, министрин дарукар үүл дааҗ йовсн бийнь таңһчин олна җирһлд орлцхар зүткҗ йовсинь хамдан көдлҗәсн үүрмүднь, сойлын көдләчнр мартхш. Уралһ авцта эн күн кесг арвад җилмүдин туршарт мана таңһчин җирһлин салһгдшго нег әңгнь болҗ, өмәрән залҗ йовсмн.
Алтан крайин Павловск района «Комсомольский» буудя урһадг совхозд һарсн көвүнә җирһлин баһ наснь комсомолла залһгдснь соньн болҗана. Акад юмн «Комсомольский» совхозд комсомолын үүлдврт орлцад, тосхлтын багмудт көдләд, Элст балһсна комсомолын комитет толһалҗ, баһчудыг залҗ йовсмн.
Николай Аршан Зелмнә сурһулиг төгсәһәд төрскн селәндән трактористәр көдләд, күч-көлснә хаалһан эклсн болдг. Хойр җилдән цергләд, Хальмг ик сурһульд орсмн. Әәрмд церглҗәсн цагтан Николай шүлгүд эклҗ бичв. Цергә газетд тернь түрүн болҗ барлгдсмн. Ик сурһульд сурчасн җилмүдт комсомолын көдлмшт шунҗ орлцснла зергднь Николай үүдәгч үүлдврән хайсн уга. Хальмг улсин шүлгч Калян Санҗла таньлдад, Николай шүлгләнд нег үлү шүлтәд бәәв. Хальмгин баһ наста утх-зокъялчнрин үүлдврт орлцад, билгтә көвүн үгин даршлһндан улм дамшв. Шүлгүднь таңһчин газетмүдт барлгддг болв. 1982 җилд «Парус желаний» гидг хамцу хураңһуд хальмг келәр бичгдсн Николайин шүлгүд орсн билә.
Хальмг ик сурһулиг төгсәһәд, 1983 җиләс авн Санҗин Николай комсомолд көдлдг болв. Терүнә дару партин көдлмшт чигн шунмһа кевәр орлцв.

Бичкдүдт нерәдсн «Байр»
Бичкн умшачнрт нерәдҗ, «Байр» гидг седкүл бүрдәһәд, 1988 җиләс авн 2005 җил күртл һардҗ йовсн үүлдврнь Николай Джамбулович иргчин тускар ухалдг һардач бәәсинь медүлҗәнә.
Санҗин Николай шүлгләнә болн түүкләнә арвн негн дегтр бичсмн. Тедн дунд бичкдүдт нерәдсн шүлгүдин хураңһус: «Теңгрин саадг», «Хатхмр зег», «Эцкин байр», «Дождь», «Крылья жизни моей» болн нань чигн мөн. Хальмг болн орс келәр барлгдсн эн шүлгүдиг кесг үйин бичкдүд умшҗ йовна. Ах-дү келн-улсин утх-зокъял энүнә төлә соньн болҗ, теднлә залһлда бәрлһнд Николай Джамбулович килмҗән һарһҗ йовсмн. Энүнә үрврәр моңһл болн бурят бичәчнр Хальмгт дару-дарунь ирҗ, улсин керг-үүлдврт орлцҗ йовла. Теднә шүлгүдиг хальмг келнд орчулҗ барлад, Санҗин Николай хальмг умшачнрин оньгт тусхадг билә.
Моңһл келтнрин урн-үгин делгрлтд, улсин нөкцлтд күргсн ач-тусинь темдгләд, 1992 җилд эн бичкдүдин төлә бичдг бичәчнрин нарт-делкән утх-зокъялын мөрәһәр ачлгдсмн. «Алтн унһн» гидг тер мөрәһәс нань Николай Джамбулович «Моңһлын сойлын ачта көдләч» гидг күндтә нер зүүсмн.

Дуунд тохрсн шүлгүд
Санҗин Николайин дөчн һар шүлгәр дун бичгдсмн. Күүнә җирһлд учрдг олн зүсн йовдлмудыг олмһа келәрн шүлгүдтән орулсн тоотнь көгҗмчнрин оньг авлҗ, дуд үүдсн болҗана. Седкләснь һарсн шүлгүд тиигәд улсин җирһлд бас зөвтә орман олснь ямаран сән йовдл болв!
Николай Джамбулович төрскн келән, авъясмудан сәәнәр меддг, бийнь урн үгин билгтә күн бәәсндән альд йовв чигн эврә һазрин өвәрциг медүлҗ, төрскн сойлан әвртә сәәнәр үзүлҗ чаддг бәәсмн.
Хальмг сойл-урн үгин зөөриг шинҗллһәр Николай Джамбулович Хальмг ик сурһулин сойл шинҗллһнә тиңкм толһалад, баһ биш көдлмш кеҗ йовсмн. Багш, номин кандидат Санҗин Николай кедү оютнриг белдҗ, номин шинҗллтин хаалһд орулсн чигн болх!
«Менд, менд!» гидг дун моңһл келтнриг хамцулсн частр болҗ дуулгдҗ йовхнь темдгтә. Санҗин Николайин шүлгәр нертә мана көгҗмч Манҗин Аркадь эн ду бичәд, түрүн болҗ бийнь дуулад, хөөннь энүг моңһл, бурят дуучнр дуулсн видеозурц белдснь темдгтә. Ахр цагин болзгт эн хойр билгтин дун кесг миңһн улст таасгдсн мөн. Моңһлд, Китдин Өвр Моңһлд, Шинҗәнд эн сәәхн дун дуулгдҗ йовна. Эңкр хальмг нутгиннь төлә медрлән, билгән, насан әрвллго үүлдҗ йовсн хойр билгтин дун делкәд бәәдг моңһлчудыг хамцулсн частр болҗ, теднә седклд нар урһаҗ күңкннә.
Хальмг Таңһчд Санҗин Николайин нилчәр келн-улсин төвмүд болн нань чигн бүрдәцс секгдснь бас темдгтә. Шаҗна үүлдәчнр болн келн-улсин ниицәсин һардачнр дунд Николай Джамбулович тоомсрта күн бәәсмн.
Моңһл келтнрлә залһлдаһан батрулсн деерән Николай Джамбулович мана таңһчла хам-хоша бәәдг мүҗсин сойлын көдләчнрлә, бичәчнрлә нөкцҗ үүлдҗәсмн. Хамцу наадм, байрин нәр, үүдәгч харһлт тер цагт йирин йовдл болдг мөн. Цуг тер керг-үүлдврмүдин седвәрчнь Николай Джамбулович бәәсмн.
Әрәсән сойлын ачта көдләчин нер зүүсн Николай Джамбулович олн ачлврмудар темдглгдсмн гиҗ деер заагдла. Утх-зокъялын үүлдврнь В. Маяковскийин медаляр, М. Луконинә мөрәһәр үнлгдсмн.
Дорд үзгин нег ухатл келсн цецн үгмүд бәәнә. Күн өңгрсн цагт медрлин бүкл дала уга болдгчн, гиҗ келгднә. Цецн ухата һардач, күңкл үүдәврмүдин түүрвәч, килмҗтә болн медрлтә багш Санҗин Николай медрлин булгасн маднла хувалцҗ йовла. Мана цагин йоста гегәрүләч болсн Николай Джамбуловичин цецн ухана болн билгин зүркни заль оньдин мана җирһлд үлдхмн.

ХӨӨЧИН Галина