Ìåäðëò³ íîìò áîëí áàãø

Íèêîëàé Öåäåíîâè÷ Áèòêååâ 1943-÷ šèëèí õ´í ñàðèí 25-ä Áàº-×îíñà ³³ìãèí Îâàò õîòíä ºàðñìí. Äîëàí ñàðäàí öóã õàëüìã óëñëà õàìäàí öààšëà õàðºàä, Îìñê îáëàñòèí Øåðáàêóëüñê ðàéîíä ´ðê-á¢ë³ðí òóñš. Õ´´ííü Ïîëòàâñê ðàéîíä ³ìäðš á³³ñìí. Áè÷êí³ñí àâí Íèêîëàé Öåäåíîâè÷ õàëüìã óëñèí áàéí àìí ¢ãèí ç´´ðèã ýâð³ííü ýöê³ñ ñîœñàä, òåð¢ã³í ÷ååšä³í øèœã³š àâàä, õ´´ííü îëí øåâíðò³í ìåä¢ëš äàñõñìí. Íèêîëàé Öåäåíîâè÷ áèëãò³ ê¢í á³³š. Ñóë, àìð öàãòàí çóðãóä çóðõäàí äóðòà á³³š. Ýí¢í³ çóðñí çóðãóä Õàëüìã Òàœº÷èí êåñã º³³õ¢ëì¢äò ¢ç¢ëãäš, îëí ³ìòíä òààñãäëà. 1959-÷ šèëä íóòãòàí èð³ä, äîëàí êëàññàí ò´ãñ³º³ä, Õàëüìãèí áàãøíðèí ó÷èëèùä îðš ñóðºóëü ñóðíà. Òåð¢ã³í ò´ãñ³º³ä, 1963-1964-÷ šèëì¢äò Îâàòûí äóíäûí øêîëä õàëüìã, îðñ êåëí³ áîëí ýñâèí áàãø áîëš ê´äëš. 1964-1965-÷ šèëì¢äò öåðãò öåðãëí³. 1965-÷ šèëä Ýëñòèí ïåäàãîãè÷åñê èíñòèòóòä êåëí áè÷ãèí äàöœä îðš ñóðºóëü ñóðíà. Ñóðºóëü ñóð÷àñí öàãòàí íîì øèíšëëºíä ñ¢çã³í ´ã÷, îþòíðèí íîìèí íèèö³íä îðàä, Ö-Ä. Íîìèíõàíîâèí ºàðäâðò ò¢ð¢í áîëš àìí óðí ¢ãèí ç´´ðèã ìåä³òíð³ñ, êåëìð÷íð³ñ áè÷š àâëºíä øèëòñìí. Òèèãõä àìí çîêúÿëûí êè÷³ëèã îþòíðò íîìò È.Ì. Ìàöàêîâ çààš ´ãäã á³³š. Íîìòûí àìí çîêúÿëàð ´ããäñí ñîíüí êè÷³ëì¢äò Í.Ö. Áèòêååâ îíüãàí ´ã÷, ñîíüðõš, ìåäðë³í 㢢ä¢ëš òîäëš àâëà. Ñóðºóëÿí ò´ãñ³ñí³ õ´´í 1967-1969-÷ šèëì¢äò Öåëèíí ðàéîíà Áóðºñò ñåë³í³ äóíäûí øêîëä îðñ êåëí³, óòõ-çîêúÿëûí, òóóšèí áàãø áîëš ê´äëí³. 1969-÷ šèëä õàëüìã êåë, óòõ çîêúÿë áîëí òóóš øèíšëëºí³ íîìèí øèíšëëòèí èíñòèòóòûí àìí çîêúÿëûí ñåêòîðò ê´äëõ ¢ðâð ýí¢íä êåñìí. Òåíä³í íîìèí áຠê´äë³÷³ð ýêëš ¢¢ëä³ä, õàëüìã áààòðëüã äóóëâð “Šàœºðàð” íîìèí øèíšëëò³í ýêëš ñóäëëíà. 1970-1973-÷ šèëì¢äò ÑÑÑÐ-èí íîìèí àêàäåìèí Ì.Ãîðüêèéèí íåðò³ íàðò-äåëê³í óòõ çîêúÿëûí èíñòèòóòûí àñïèðàíòóðò ñóðíà. Òåíä³í íåðò³ íîìòíðèí Á.Ï. Êèðäàíûí, Â.Ì. Ãàöàêèí, Í.È. Êðàâöîâûí, Ý.Â. Ïîìåðàíöåâàí, Â.Ê. Ñîêîëîâàí áîëí íàíü ÷èãí íîìòíðèí çààš ´ãñí òîîòûíü øèí㳚 òîäëñìí. 1974-÷ šèëä Í.Ö. Áèòêååâ òåð èíñòèòóòäàí "Äæàíãàð": ïåâåö è òðàäèöèÿ" ãèäã ò´ð³ð íîìèí ê´äëìø³í îíö ñ³³í³ð õàðñàä, ôèëîëîã íîìèí êàíäèäàòûí öîëòà áîëñìí. 1974-1996-÷ šèëì¢äò õàëüìãèí êåë, óòõ-çîêúÿë áîëí òóóš øèíšëëºí³ íîìèí øèíšëëòèí èíñòèòóòä ê´äëë³. 1982-1996-÷ šèëì¢äò àìí çîêúÿëûí áîëí äæàíãàðîâåäåíÿ ñåêòîðèã ºàðäñìí. Ýí šèëì¢äèí ýðãöä íîìò Í.Ö.Áèòêååâ áàãøíðò, îþòíðò, íîìòíðò òóñòà íîìèí äåãòðì¢ä áàðàñ ºàðºñìí: "Êàëìûöêàÿ íàðîäíàÿ ïåñåííàÿ ïîýçèÿ", ýïîñ "Äæàíãàð", "Êàëìûöêèé ïåñåííûé ôîëüêëîð", "Äæàíãàð÷è", "Äæàíãàð" â ñèñòåìå îáðàçîâàíèÿ", "Šàœºð÷íð", "Ïîýòè÷åñêîå èñêóññòâî "Äæàíãàð÷è", "Šàœºð". Õàëüìã óëñèí áààòðëüã ýïîñ: “Áàãøíðò ´ã÷³õ ìåòîäè÷åñê ä´œöë" áîëí íàíü ÷èãí. 1990-÷ šèëä "Šàœºðèí" 550 šèëèí ´´íèã òåìäãëõä íîìò "Äæàíãàð". Êàëìûöêèé ãåðîè÷åñêèé ýïîñ" ãèäã äåãòðèã õàëüìã, îðñ êåë³ð áàðò áåëäëºíä èê ò³âö³í îðóëñìí. Îðñ êåëíä "Æàœºðèã" îð÷óëõëàðí Í.Ö. Áèòêååâ áààòðëüã äóóëâðèí ºîë îíöèíü, óðí ¢ãèí ÷èíðèíü, êåëí³ êåâ-êåöèíü õàäºëš îð÷óëñìí.
Íîìò ºàíöõí "Æàœºðàð" áèø öóã õàëüìã óëñèí àìí çîêúÿëûí ò´ðë 碢ë³ð ñîíüìñš, êåñã šèëä³í ñîíüí ìàòåðèàëìóä (äóä, òóóëüñ, ¢ëã¢ðì¢ä, äîìãóä, öåöí ¢ãì¢ä, òóóšñ) êåëìð÷íð³ñ, ìåä³òíð³ñ áè÷š àâàä, öààñíä áóóëºàä áàðëëà. ¡ëã¢ðíü, 1976-÷ šèëä öåöí áèëãò³ êåëìð÷ Ñ.Áóòàåâàñ 45 òóóëü áè÷š àâñìí.
1996-÷ šèë³ñ àâí íîìò Í.Ö. Áèòêååâ õàëüìã èê ñóðºóëüä èðš, ãóìàíèòàðí äàöœä ê´äë³ä, õîðøàš àâñí ã¢í ìåäðë³ðí îþòíðëà, áຠíàñòà áàãøíðëà õóâàëöíà. Äàðóíü òîîìñðòà ïðîôåññîðèí öîëòà áîëš, íåã çóóð òèœêìèí ºàðäà÷ áîëš ê´äëñìí.
1997-÷ šèëä íîìò "Êàëìûöêèé ãåðîè÷åñêèé ýïîñ: Ïîýòèêà è òðàäèöèÿ" ãèäã ò´ð³ð äèññåðòàöàí õàðñš, ôèëîëîã íîìèí äîêòîðèí öîëòà áîëñìí. Ýí¢í³ áè÷ñí íîìèí ê´äëìøèã êåñã íîìòíð À.Áîðìàíæèíîâ (ÑØÀ), Æ. Ðèí÷èíäîðš (Êèòàé), Õ. Ñàìïèëäýíäýâ (Ìîíãîëèÿ), Ä. Äóãàðîâ, Â. Çîëõîåâ (Áóðÿòèÿ), À. Ãàäàãàòåëü (Àäûãåÿ), À.Ñàëìèí (×óâàøèÿ), Â. Ðàäíàåâ (Ìîñêâà) ´´ä³í³ð ¢íëš, óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöñìí.
Í.Ö. Áèòêååâ íîìèí õàëõàð ¢¢ëäš ãðàíòìóä ø¢¢š àâàä, ã¢í íîìèí øèíšëëòñ êåñìí. "Ôîëüêëîð ìîíãîëüñêèõ íàðîäîâ" ãèäã ãðàíò ø¢¢š àâàä, 2011-÷ šèëä õîéð áîòüòà "Ôîëüêëîð ìîíãîëüñêèõ íàðîäîâ: èññëåäîâàíèÿ è òåêñòû. Ò.1. Êàëìûöêèé ôîëüêëîð; Ò.2 Áóðÿòñêèé ôîëüêëîð" ãèäã ñîíüí äåãòðì¢ä áàðàñ ºàðºñìí. Ýí äåãòðì¢äò õàëüìã áîëí áóðÿò óëñèí õàìãèí ñ³í, ñîíüí äóä, äîìãóä, é´ð³ëì¢ä, öåöí ¢ãì¢ä, "Šàœºð", "Ãåñýð" áîëí íàíü ÷èãí àìí çîêúÿëìóäûí ò´ðë 碢ëì¢ä îðñí á³³í³.
Ñ¢ë šèëì¢äò íîìò "Ïàìÿòíèêè ôîëüêëîðà ìîíãîëüñêèõ íàðîäîâ.  10 òîìàõ" ãèäã ò´ñâä ê¢ö³š éîâñìí. ¥äã³ öàãò òàâí áîòü áàðàñ ºàðñí á³³í³. Ýí ò´ñâèã öààðàíäíü ýí¢í³ àõíü Ï.Ö. Áèòêååâ áîëí ꢢêíü À.Í. Áèòêååâà äàâóëš ê¢ö³š³í³. Íîìòûí óóºí ꢢêíü - ôèëîëîã íîìèí äîêòîð À.Í. Áèòêååâà íîìèí õàëõàð ¢¢ëäš, Ìîñêâàä ²ð³ñ³í íîìèí àêàäåìèí êåë øèíšëëºí³ ê¢ð³ëœä ê´äëí³. Àéñà Íèêîëàåâíà ýöêèííü íîìèí ¢¢ëäâðèã öààðàíäíü äåëãð¢ëš, íåðèíü äóóäóëš éîâíà.
Ìèíãèÿí ËÈÄÆÈÅÂ,
õàëüìã êåëí áè÷ãèí áîëí
äîðä ¢çãèí øèíšëëòèí
èíñòèòóòûí äèðåêòîð