¥äã³ öàãò õàëüìã óëñ ýâð³ êåë³ðí ꢢíäõø. Êåñãíü êåë³í íàì ìåäõø. Ýí òóñò àõ ¢éèí óëñ àëüä éîâäã áîëâ÷í ýâð³ êåë³ðí ꢢíä³ä áàº÷óäò ¢ëã¢ð áîëõ ç´âò³. Áîëâ ìåä³òíð ºàçà à÷íð-çååíð³í äàõóëš éîâñí öàãòàí çóã îðñ êåë³ð ꢢíäñèã ¢çš áîëõìí. ijê³ä áîëõëà ìåä³ò³ óëñ õîîðíäàí ÷èãí ýâð³ êåë³ðí êåëëãî çóã îðñàºàð ꢢíäñèã ñîœñõëà ýâãî áîëíà.
Áîëâ öàã ñîëüãäšàíà. ¥âêíðèííü êåë³í äàñõàð, ò´ðñêí êåë³í õàäºëõ ñàíàòà áàº÷óä îäà áຠáèø³ð õàðºíà. ¡ëã¢ðë³ä çààõëà, òèèì óëñèí íåãíü Ýëñòä á³³äã õ´ðí õîéðòà Áàéð Õîäæèåâ ì´í.
¥äã³ öàãò áàº÷óä ñóë öàãàí íóðºëšäàí Èíòåðíåò îëçëš äàâóëäãèíü êåíä ÷èãí íóóâ÷ áèø. Êåñãíü ñîöèàëüí ñåòüì¢äò ýâð³ áëîã á¢ð䳺³ä, óõàí-òîîëâðàí ìåä¢ëš, ñîíüí òîîò áè÷í³, ýñ ãèš çóðãóä, âèäåî öîêš, îëíà îíüãò òóñõàíà. Áàéð Õîäæèåâ áîëõëà ò´ðñêí êåë³ð èí³äò³-íààäòà, àõð øîã êåëâðì¢ä êåëš, ³ìòèã èí³ëºí³. Òèèã³ä ýí ê´â¢í õàëüìã êåë³ð ñîíüìñóëš, ³ìòí³ îíüãèíü, ñåäêëèíü õàëüìã êåëíä òóñõàõ ê¢öëò³. Ýí¢í³ "Ìàíšèí òîäëâðìóä" ("Çàìåòêè ìàíäæèêà") ãèäã áëîã îëí óëñèí òààñëò îëâ.
Áàéð ñåë³í³ ýãë ê´â¢í³ ä¢ð ¢¢ä³º³ä, ñàíàíäíü îðñí íåã ñåë³í³ áîëí ýíä ó÷ðäã ñîíüí éîâäëìóäûí òóñêàð êåëš ´ãí³. Ñåë³í³ ³ìòí³ šèðºëèí òóóšàð õóâàëöíà. Êåëõä, "Ìèíè ýýš", "Äåë³ø Ò´âê³ õîéð", "Íàºöõ áîëí çå ê´â¢í", "ªàðñí ´äð", "Ê´ð ê¢í", "Øèí ìàõëà" áîëí íàíü ÷èãí íåð³äëºò³ êåñã àõð âèäåîðîëèê ³ìòí³ îíüãò òóñõàíà. ²ìòí³ á³³öèí ò´ðì¢ä³ð øîãòà, èí³äò³-íààäòà àõð êåëâðì¢ä êåëš ´ãí³. Êåëõä, øèí ìàõëà áåëãëñí³ òóñêàð, ýñ ãèš ¢ð ê´â¢í³ííü ºàðñí ´äðèã òåìäãëñí³, íåã ꢢêä ê¢í ñïëèò-ñèñòåì õóëäš àâñíà òóñêàð, õ¢ðìä í³³ðëñí³ áîëí íàíü ÷èãí áàéðòà éîâäëûí òóñêàð ê´â¢í êåëš ´ãí³. “Ýíäð îí÷òà, ñ³³õí, áàéðòà ´äð”, - ãèš Áàéð ýâð³ííü ¢ã³í ýêëí³. Òèèã³ä êåëñèíü ³ìòí³ ñåäêëèíü ñåð㳚, óðìäûíü ´ðãí³. Ê¢¢í³ šèðºëä ´äð áîëºí Áàéðèí êåëñíë³ ³äë áàñ òèèì íàðòà, áàéðòà, îí÷òà áîëõ ç´âò³ ãèš ñàíãäíà.
Áàéð Õîäæèåâ öîêš àâñí 50 ºàð âèäåîðîëèê Èíòåðíåòä îëš áîëõìí. Þ-òóáä ýí¢í³ ò¢ð¢í âèäåîðîëèêèã 70 ºàð ì蜺í ê¢í õ³ë³š. Òèèã³ä îëí óëñ ýí¢í³ ¢¢ä³ã÷ ê´äëìøë³ òàíüëäš, õàëüìã êåë äàñ÷ àâ÷àíà. Âèäåîðîëèê áîëºíäàí Áàéð õ³ë³º³÷íðò³í øèí ¢ãì¢ä äàñõš, õàëüìã êåëèíü 㢢ä¢ëí³. Óðäíü ýí Õàëüìã óíèâåðñèòåòä ÊÂÍ-ä îðëöš éîâëà, òåã³ä ýíòí áàº-ñàºàð áîëâ÷í àðòèñòèí àâã-á³ðöò³, øîãëäã, èí³äò³-íààäòà êåðã-¢¢ëäâðì¢äò îðëöš éîâñíà äàìøëòíü ýí¢íä îäà òóñëšàíà.
Ýí áèëãò³ ê´â¢í Ýëñòä ò´ðš, ´ñ÷-áîññìí. Ýêíü Ñàðïàí ðàéîíà Øàðíóò ñåë³í³ñ õîòë áàëºñíóð í¢¢š èðñí áîëäã. Òåã³ä Áàéð áè÷êíä³í áîëí øêîëä ñóð÷àñí öàãòàí àìðëºíà êåìä òèèã³ð³í äàðó-äàðóíü èðš, ýëãí-ñàäíäàí ãèè÷ëäã á³³ñìí. Éèðèíä³í øàðíóòàõí ò´ðñêí êåë³í ñ³³í³ð ìåäí³. Òåã³ä Áàéð ò¢ð¢í áîëš Øàðíóò ñåë³íä ³ìòí õîîðíäàí õàëüìã êåë³ð ꢢíäñèã ñîœñš éîâñìí. Ýêíü Âåðà Åâãåíüåâíà ´äð-á¢ðèí á³³öä õàëüìã ¢ãì¢ä îëçëš, ê´â¢íä³í çààš ´ãäã áèë³. Òåã³ä õàìãèí ò¢ð¢íä ìåë ýêíü ê´â¢í³ííü äóðèíü, ñåäêëèíü õàëüìã êåëíä òóñõàš, ÷èê, ñ³í ñóðºìš ´ãñí áîëäã. Áàéð áè÷êä¢äèí ñàäò êåëí-óëñèí áàãä îðäã áèë³. Ñóðºìšëà÷ Îëüãà Áàäìà-Óáóøàåâíà ꢢêäò õàëüìã äóä, àìí óðí ¢ãèí ç´´ð, ø¢ëã¢ä äàñõäã á³³ñìí. Áàéð îëí õàëüìã äóä äóóëäõäàí, ø¢ëã¢ä àéñëóëš êåëõä³í éèð äóðòà áèë³. Îëüãà Áàäìà-Óáóøàåâíà ýêëö øêîëä êåëí-óëñèí êëàññò öààðàíäíü Áàéðèã ñóðºš, õàëüìã êåë³ð ñîíüìñóëñìí. Òåã³ä ê´â¢í³ õàëüìã êåëíü óëì ÿñðâ.
Äóíäûí êëàññìóäò ñóðºóëü÷íðèã êåñã øèí áàãøíð ýêë³ä ñóðºíà. Óðäíü íåã áàãø ñóðºšàñí ꢢêäò ò¢ð¢í àâãòàí îëí òàíüäãî áàãøíðëà èšëäõä ê¢íä áîëíà. Òåã³ä ýêëö êëàññìóäò ñ³³í³ð ñóð÷àñí êåñã ꢢêäèí ñóðºóëü äîðà îðíà, ýäí ìó òåìäã¢ä àâäã áîëíà. ijê³ä áîëõëà ´ñõ äóòì ê´â¢äèí çàœ õ¢âðí³, êåñãíü ñóðºóëÿí àðäíü îðš äàñõàð ñåäõø. Áàéð áîëõëà íåã öàãò õàëüìã êåë³ð ñîíüìñäãàí óóðâ. "Ìàäí, õàëüìãóä, ò´ðñêí êåë³í ýñ êåðãëõë³, êåíä êåðãò³â", - ãèš áàãø Çîÿ Êîòèåâíà êåëñí ¢ã ê´â¢í³ ñåäêëèíü ¢¢ì¢ë³ä, ñàíàíäíü ò´´íðš ¢ëäâ. Òåð¢í³ õ´´í Áàéð ä³êí³ñ õàëüìã êåë³í äàñ÷, ò´ðñêí ëèòåðàòóðàð ñîíüìñäã áîëâ. Øêîëä ñóð÷àõäàí Êàëÿí Ñàíšèí, Ýðíš³í³ Êîíñòàíòèí³, Ê´ãëòèí Äàâàí áîëí íàíü ÷èãí õàëüìã áè÷³÷íðèí áîëí ø¢ëã÷íðèí ò´ðñêí êåë³ð áè÷ñí ¢¢ä³âðì¢äèíü ñîíüìñëòòàºàð óìøäã á³³ñìí. "Šàœºðèí" òàñðõàñ ÷ååš³ð äàñ÷, ¢¢ä³ã÷ ìàðºàñò îðëöäã áèë³. Áîëâ äàññí á´ëã¢äèí ó÷ð-óòõíü ýí¢íä ìåäãääãî á³³ñìí. Òåã³ä õàëüìã òåêñò óìøõëàðí, òîëü àâàä, ¢ãì¢äèíü îð÷óëàä á³³õë³, ó÷ð-óòõíü ìåäãääã áîëâ. Ýëñòèí 21-÷ òîéãòà äóíäûí øêîëä àõ êëàññìóäò õàëüìã êåëí³ áàãøíð Ëþäìèëà Ãàâðèëîâíà áîëí Âàëåíòèíà Âëàäèìèðîâíà Áàéðèã ò´ðñêí ëèòåðàòóðèí îëèìïèàäò áåëääã áèë³. Òåã³ä ýäí³ íèë÷³ð ê´â¢í ìàðºàíà áàëºñíà äåâñœä õîéð šèë äàðàíäàí ê¢íäò³ õîéðäã÷ îðì ýçëñìí. 11-÷ êëàññò ýðêš³í óãà í¢¢ðò ºàðõàð ò³âñí ê¢ñëä³í ê¢ðâ. Òèèã³ä öààðàíäíü Ýëñò áàëºñíàñ äóíäûí øêîëìóäûí ò´ðñêí ëèòåðàòóðàð òàœº÷èí ìàðºàíä îðëöõ ç´â àââ. Îëèìïèàäò îðëöõàð èðñí öåâð õàëüìã êåë³ð ꢢíäš³ñí íåã íàñíà ñåë³í³ ꢢêäèã ¢çõë³ðí ê´â¢í³ óðìäíü õ³ðäã áèë³. Þœãàä ãèõë³ ýí ꢢêä-ê´â¢ä ýýš-ààâèííü ´´ð á³³º³ä ´äð áîëºí áè÷êí³ñí àâí ò´ðñêí êåë³ðí ꢢíääã äàññí áîëšàíà. ߺàä áèé³í òåäíë³ ä¢œö¢ëš ä´ðëäõâ ãèš Áàéð ìàðºàíä îðëöõàð ñåäëãî á³³â. Áîëâ áàãøíü Ëþäìèëà Ãàâðèëîâíà ýâë³ä, ÷è òåäíë³ ³äë õàëüìãàºàð êåëäãî áîëâ÷í, ÷àìä ò´ðñêí ëèòåðàòóðèí õàëõàð ìåäðë á³³í³, òåã³ä ýðê áèø ÷èäë³í ñ´ðš ¢ç ãèš êåëš ¢ãä³í îðóëâ. Àøòíü Áàéð ò´ðñêí ëèòåðàòóðàð òàœº÷èí îëèìïèàäò ºóðâäã÷ îðì ýçë³ä, ýí ¢çìšèã èê ê¢ö³ìš ãèš ýí òîîëâ. Þœãàä ãèõë³ ñåë³íä ´ñš-áîññí ꢢêä-ê´â¢ä³ñ àðä õîöðëãî ýí ïðåäìåò³ð ò¢ð¢í áîëš áàëºñíà øêîëûí ñóðºóëü÷ Áàéð Õîäæèåâ áàñ îí÷ðâ. Áàéð ýí éîâäëûã èê ê¢ö³ìšä òîîëš, îäà ÷èãí ýí¢ã³ð áàõòíà.
Òàœº÷ä á³³äã ³ìòí õàëüìã êåëí óëñèí ñîéëûã, àâúÿñ-çàœøàëìóäûã, êåëèã ìåäõ ç´âò³ ãèš Áàéð òîîëíà. ²ìòíä õàëüìã êåë ê¢÷³ð äàñõõ ç´â ìàäíä óãà. Áîëâ íààäàð äàìšóëš, øîãëš, 糜ã³ð õóâàëöš, îëí óëñèã ñîíüìñóëš, óðìäóëš áîëõìí. Òèèã³ä Áàéð ò´ðñêí êåë³ð øîãòà àõð êåëâðì¢ä êåëš, øèí 糜ã³ð õóâàëöš, îëíä ìåäãäõèí ò´ë³ îðñ ¢ãì¢ä ÷èãí îðóëš, áຠíàñòà óëñ äóíä õàëüìã êåë òàðõàšàíà. Áàº÷óä ýì³ëãî, è÷ëãî ýâð³ êåë³ðí êåëš, ÿìàðàí ÷èãí ò´ð³ð ꢢíäš ÷àäõëà, ñ³í áîëõìí ãèñí òîîëâðàí Áàéð ìåä¢ëí³. Íåã óõàí-ñåäêëò³ ¢¢ðì¢äíü ýí¢íä âèäåî öîê÷ àâõäíü ä´œ áîëíà. Áîëâ öààðàíäíü âèäåîðîëèêèã ê¢öö êåâ³ð áåë ê庳ä, ýí ýâð³í ò´ãñ³í³. Áàéð ò´ðñêí êåë³í óëì 㢢ä¢ëõ³ð òîëü øèíšëí³, àìí óðí ¢ãèí ¢¢ä³âðì¢ä ÷ååš³ð äàñíà. Òåëåôîíäàí "Ìàíà äóí" ãèäã ä´œöë íåìš àâàä, òåð¢ã³ð äàìšš, õàëüìã äóä ñîœñš, àéñèíü áîëí ¢ãì¢äèíü òîäëíà. Òåã³ä ÷èãí äàëà õàëüìã äóä ìåäí³.
Áàéð äîìáð öîêäã, "Šàœºð" äóóëäã, øàâàø õàéäã äàñàä, âèäåîáëîãä áèëã³í ¢ç¢ëõ ê¢öëò³. ijê³ä áîëõëà äîìáðò êåëäã äóä äàñõàð á³³í³.
¡¢ðì¢äò³º³í Áàéð ò´ðñêí êåë³ðí ꢢíäí³. Áîëâ ç³ðìèííü õàëüìã êåëíü äàëà ñ³í áèø áîëäã ó÷ðàð ºàçà éîâñí öàãò ýâð³ êåë³ðí ꢢíäõä³í ýì³í³. Áîëâ òàëò-ìóëò êåëäã áîëâ÷í, è÷ëãî ýâ𳺳ðí ìåë êåë³ä á³³õ êåðãò³, òèèãõë³ êåëíü ÿñðõ ãèš ê´â¢í òîîëíà.
Ýí óõàòà, áèëãò³ ê´â¢í ´äã³ öàãò Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòä, ìàãèñòðàòóðò, ñóð÷àíà. Èðã÷ä³í ýðäì³ðí ê´äëš, çóã Õàëüìãò á³³õ ñàíàòà. Þœãàä ãèõë³ ýâð³ ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí éèð ýœêð, õàðó ñåäêëò³ ê¢í ì´í. Áàéð èê ÷èíðò³, ³ð¢í ¢¢ëäâð ê¢ö³š³í³, ò´ðñêí êåë³í õàäºëõàð áîëí äåëãð¢ëõ³ð øóíš, îëíä ¢ëã¢ð-¢çìš áîëšàíà.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Âñå, êòî ñâÿçàí â ðåñïóáëèêå ñ øàõìàòàìè, çíàþò Àëåêñàíäðà Óìãàåâà, ëèáî êîãäà-òî ñëûøàëè î í¸ì. Íàì ïîêàçàëñÿ èíòåðåñíûì åãî ðàññêàç î ñåáå, ëþáèìîé èãðå.
-  øàõìàòû ìåíÿ íàó÷èë èãðàòü ìîé äÿäÿ ëåò â 5-6, è âî âðåìåíà ìîåãî äåòñòâà ïðàêòè÷åñêè âî âñåõ äâîðàõ èëè âîçëå äîìîâ áûëè ñòîë èëè ñêàìåéêà, ãäå èãðàëè â øàõìàòû. Ïðîñòî âûéäè èç äîìà ñ øàõìàòíîé äîñêîé - è ó òåáÿ îáÿçàòåëüíî áóäåò è ñîïåðíèê, è áîëåëüùèêè, è ñîâåò÷èêè. Î òîì, ÷òî ÿ íåïëîõî èãðàþ â øàõìàòû, ìîëâà áûñòðî ðàçíåñëàñü. Åñëè äàæå ÿ íå õîòåë èãðàòü, ïðèõîäèëîñü: ñòàðøèå ïàöàíû çâàëè, ñòîëüêî øåëáàíîâ ïîëó÷èë çà òî, ÷òî ïðîèãðûâàë, è åù¸ áîëüøå çà òî, ÷òî âûèãðûâàë. Íî ïðàâî çàíèìàòüñÿ øàõìàòàìè îòñòîÿë.
Óæå â øêîëå, âìåñòå ñ îäíîêëàññíèêàìè ïîøëè çàïèñûâàòüñÿ â Äîì ïèîíåðîâ. ß âûáðàë øàõìàòíûé êðóæîê, êîòîðûì ðóêîâîäèë Ô¸äîð Óëþìäæèåâè÷ Ñàëûíîâ.  ýòîò æå êðóæîê õîäèë è ìîé äðóã Êèðñàí Èëþìæèíîâ, êîòîðîãî ìû âñå çíàåì êàê ïåðâîãî ïðåçèäåíòà ðåñïóáëèêè è ïðåçèäåíòà ÔÈÄÅ. Ñ íèì è ñ äðóãèìè ðåáÿòàìè ìû îáúåçäèëè ïîëñòðàíû, ó÷àñòâóÿ â ðàçëè÷íûõ øàõìàòíûõ ñîðåâíîâàíèÿõ.
Ïî÷åìó-òî çàïîìíèëñÿ Óçáåêèñòàí. Íàñ, òðîèõ ñòàðøåêëàññíèêîâ (ñ íàìè ëåòåë åù¸ Íèêèòà Öåáåêîâ), îòïðàâèëè îäíèõ.  Âîëãîãðàä ëåòåëè íà "êóêóðóçíèêå", äàëüøå áûëî óæå ëåã÷å, íî òîæå - ñ ïåðåñàäêàìè. Íåñìîòðÿ íà ïåðåë¸òû, î÷åíü óäà÷íî ñûãðàëè.
Ôîòî èç Òàøêåíòà ó ìåíÿ íå îñòàëîñü. Æàëü òåïåðü, êîíå÷íî, ìíîãî äåòñêèõ è þíîøåñêèõ ñíèìêîâ, â òîì ÷èñëå ñ âûäàþùèìèñÿ øàõìàòèñòàìè, óòåðÿíû áåçâîçâðàòíî. Îäíî, âïðî÷åì, ñîõðàíèëîñü. Ïðèåçä ÷åìïèîíà ìèðà Ìèõàèëà Òàëÿ â Ýëèñòó - îäíî èç ÿðêèõ âîñïîìèíàíèé ìîåé þíîñòè. Ôîòî ïóáëèêîâàëîñü âî ìíîãèõ ìåñòíûõ ãàçåòàõ, íî â ìîëîäîì ïàðåíüêå, íåïîñðåäñòâåííî èãðàþùèì ñ Òàëåì, ìåíÿ ñåãîäíÿ íèêòî íå óçíà¸ò. Ìíîãèõ èç òåõ, êòî ñî ìíîé íà ôîòîãðàôèè, óæå íåò â æèâûõ. Çà ìåíÿ áîëåëè, ïåðåæèâàëè, ÿ ÷óâñòâîâàë ïîääåðæêó ìíîãèõ ëþáèòåëåé øàõìàò. Ïðèõîäèëîñü ïðàêòè÷åñêè æèòü â øàõìàòíîì êëóáå: çäåñü æå óðîêè äåëàë, èíîãäà íî÷åâàë.
Íèêîëàé Ñàíæèåâè÷ Ñàðìóòêèí - äèðåêòîð øàõìàòíîãî êëóáà, ìåíÿ åù¸ øêîëüíèêîì îôîðìèë â êëóá íà ðàáîòó, ïûòàÿñü ïîääåðæàòü ìàòåðèàëüíî (íàñ ó ìàòåðè òðîå, îòöà íå áûëî). ß æå â êíèæíîì ìàãàçèíå ñ òðåïåòîì ïîêóïàë ñåáå î÷åðåäíóþ êíèãó î øàõìàòàõ èëè æóðíàë. Øàõìàòíóþ ëèòåðàòóðó ÷èòàë óâëå÷¸ííî, ìîã íî÷üþ ïàðòèè àíàëèçèðîâàòü, íå ñïàòü.
 ñòàðøèõ êëàññàõ ñòàë çàäóìûâàòüñÿ, êóäà èäòè ó÷èòüñÿ. Ïîìíþ, Êëèì Àíäðååâè÷ Ìàíóøåâ, ñóäüÿ âñåñîþçíîé êàòåãîðèè, ðåêîìåíäîâàë ìåíÿ ê ïîñòóïëåíèþ íà öåëåâîå ìåñòî â Èíñòèòóò ôèçêóëüòóðû â Ìîñêâå, íà îòäåëåíèå "øàõìàòû". Âñåõ óâàæàåìûõ ëþäåé, êòî óãîâàðèâàë, óæå è íå ïîìíþ. Ñóäüáà âñ¸ ñàìà ðåøèëà.
Ìåíÿ ïðèçâàëè â àðìèþ ñðàçó ïîñëå øêîëû, êîòîðóþ îêîí÷èë â 18 ëåò. Øàõìàòû è â àðìèè îñòàâàëèñü ñî ìíîé. ß ñòàë ÷åìïèîíîì ÃÑÂÃ- Ãðóïïà ñîâåòñêèõ âîéñê â Ãåðìàíèè. ×òîáû ïîíÿòü, ÷òî òàêîå "ãðóïïà", íàäî ïðåäñòàâèòü âîéñêîâîå ôîðìèðîâàíèå ÷èñëåííîñòüþ â ïîëìèëëèîíà ÷åëîâåê, îäíèõ òàíêîâ áûëî îêîëî 8000 åäèíèö. Ãîñóäàðñòâî â ãîñóäàðñòâå - ñî ñâîåé ñàìîñòîÿòåëüíîé èíôðàñòðóêòóðîé, äàæå áûë òåàòð, à ñïîðòèâíûõ çàëîâ - íå ñ÷åñòü. ß èãðàë íå òîëüêî íà ñîðåâíîâàíèÿõ, íî è êàæäóþ ñâîáîäíóþ ìèíóòó ñ ñîñëóæèâöàìè, äåìáåëÿìè, îôèöåðàìè, â ìåä÷àñòè ñ âðà÷àìè, íó è, êîíå÷íî, íà äðóæåñòâåííûõ âñòðå÷àõ ñ íåìöàìè. Ïîñëå àðìèè ðàáîòàë â ÄÑÎ "Óðîæàé" òðåíåðîì ïî øàõìàòàì. Ïåðâûì ìîèì ó÷åíèêàì ñåé÷àñ ïî 50 ëåò. Ïðàêòè÷åñêè, ðîâåñíèêè. Ïðèÿòíî, ÷òî ïîìíÿò.
Íó è, êîíå÷íî, øàõìàòû ÿ íå çàáûë è â Ìîñêîâñêîì èíñòèòóòå íàðîäíîãî õîçÿéñòâà èì.Ã.Â. Ïëåõàíîâà, â êîòîðîì ó÷èëñÿ. Èãðàë çà êîìàíäó âóçà, áûë åãî ÷åìïèîíîì, âñåõ ïîáåä óæå íå ïðèïîìíþ, áóäóùàÿ æåíà ïîñòîÿííî îòâëåêàëà.
Îëüãà Óìãàåâà: "Íàøè êîìíàòû â îáùåæèòèè áûëè íà îäíîì ýòàæå. Êàê-òî Ñàøà ìåíÿ â êèíî ïðèãëàñèë, ÿ óæå ñîáðàëàñü, à îí íå âûõîäèò. Çàøëà ê íåìó, îí â êóðòêå è øàïêå êíèãó ÷èòàåò è ãîâîðèò ìíå: "Ïîæàëóéñòà, ïîäîæäè ìèíóòî÷êó, ÿ íà ñàìîì èíòåðåñíîì ìåñòå". Ìíå òîæå èíòåðåñíî ñòàëî, ÷òî çà ìåñòî òàêîå, çàãëÿíóëà, à òàì òåêñòà íåò - îäíè ñïëîøíûå øàõìàòíûå ïîëÿ…".
- Áûë òàêîé ñëó÷àé: ïðèø¸ë íà ïåðåñäà÷ó ýêçàìåíà. Îáúÿñíèë, ÷òî âîâðåìÿ íå ñìîã ñäàòü, òàê êàê áûë íà ñîðåâíîâàíèÿõ. Ïðåïîäàâàòåëü óñàäèë ìåíÿ èãðàòü â øàõìàòû. ß èçìó÷èëñÿ åìó ïîääàâàòüñÿ, ïðîèãðàòü íå ïîëó÷èëîñü. Îí ñðàçó êàê-òî ðàññòðîèëñÿ è ìåíÿ âûñòàâèë. Äóìàë, âñ¸ - áåç ñòèïåíäèè îñòàíóñü. Íåò, ÷åòâ¸ðêó âñ¸-òàêè ïîñòàâèë, à ÿ øàõìàòû â õîááè ïåðåâ¸ë, íà 3-ì êóðñå ñûí ðîäèëñÿ, è ñåìüÿ ñ òåõ ïîð â ïðèîðèòåòå.
Õîòÿ íåò, îäèí ðàç íå ñìîã óäåðæàòüñÿ. Íàêàíóíå ÷åìïèîíàòà ìèðà 1997 ãîäà, â Ãðîíèíãåíå (Ãîëëàíäèÿ), Êèðñàí Èëþìæèíîâ îáúÿâèë, ÷òî ÷åìïèîí Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ ïî åãî êâîòå ïîëó÷èò ïðàâî íà ó÷àñòèå â òóðíèðå. ×åñòíî, íå õîòåë èäòè, äàâíî íå âûñòóïàë íà ñîðåâíîâàíèÿõ. Æåíà íàñòîÿëà.
Îëüãà Óìãàåâà: "Êîíå÷íî, ïðîôåññèîíàëüíî íå çàíèìàëñÿ, íî âñ¸ ðàâíî èãðàë è íà ðàáîòå (êó÷à âåäîìñòâåííûõ ãðàìîò ïîáåäèòåëÿ è ÷åìïèîíà âñåõ ñîðåâíîâàíèé ðàçëè÷íîãî óðîâíÿ), è íà îòäûõå (â Ãåëåíäæèêå ñ íàìè çäîðîâàëèñü âñå íà ïëÿæå, ïîòîìó êàê áûëî ðîçäàíî 2 ÿùèêà ïèâà, âûèãðàííûå Óìãàåâûì. Ïðî øàõìàòíûå èãðû â Êèñëîâîäñêå è Åññåíòóêàõ ñ ïåíñèîíåðàìè-ëþáèòåëÿìè îòäåëüíûé ðîìàí íàäî ïèñàòü). Íàøè äðóçüÿ øóòÿò, ÷òî îí ñî ìíîé, ïîõîæå òîæå êàêóþ-òî øàõìàòíóþ êîìáèíàöèþ ïðîâåðíóë, òî÷íî ðàññ÷èòàâ, êàêóþ æåíó åìó íàäî. Íà ìîìåíò íàøåãî çíàêîìñòâà ìû äàæå âíåøíå ïðåäñòàâëÿëè ñèëüíûé äèññîíàíñ, à ñåé÷àñ ÷àñòî ãîâîðÿò, ÷òî ìû ïîõîæè".
- Êîãäà ïîáåäèë, Êèðñàí ïîøóòèë: "Íó ïî÷åìó òû? Ñåé÷àñ ðàçãîâîðîâ áóäåò - ïðî îäíîêëàññíèêîâ". Îáîøëîñü: â øàõìàòíîì ìèðå ìû âñå çíàåì, êòî íàø, à êòî "îêîëî". À â Ãðîíèíãåíå ìåíÿ ìîëäàâàíèí "ñðóáèë". Èç 200 ÷åëîâåê ÿ ïî æåðåáü¸âêå èìåííî ïîïàë íà íåãî. Òåñòü âåñåëèëñÿ è øóòèë: "Çà÷åì òàê äàëåêî áûëî åõàòü? Ìû áû òåáå â Êèøèí¸âå ñêîëüêî õî÷åøü ìîëäàâàí íàøëè".
Ñåé÷àñ íà ïåíñèè, âñïîìíèë ïðî ñâî¸ õîááè. Íà÷àë âîññòàíàâëèâàòü äîêóìåíòû.  ìîëîäîñòè ÿ íåîäíîêðàòíî ñòàíîâèëñÿ ÷åìïèîíîì ðåñïóáëèêè, ïîëó÷èë çâàíèå êìñ ÑÑÑÐ, ñóäåéñêàÿ êàòåãîðèÿ áûëà ñîîòâåòñòâóþùàÿ.  äîêóìåíòàõ Ìåæäóíàðîäíîé øàõìàòíîé ôåäåðàöèè ÿ ÷èñëþñü íàöèîíàëüíûì àðáèòðîì, FIDEID4123590.Òåì íå ìåíåå äëÿ òîãî, ÷òîáû ñòàòü ñóäü¸é, óæå â äðóãîì ãîñóäàðñòâå, Ðîññèè, íîâûé ïîðÿäîê. Ïîêà, íà îñíîâàíèè âñåõ ïðåäûäóùèõ ðåãàëèé, ÿâëÿþñü ñóäü¸é 1-é ðåñïóáëèêàíñêîé êàòåãîðèè.
Íåäàâíî ïðîø¸ë ïåðåïîäãîòîâêó â ã. Ñî÷è, óñïåøíî ñäàë ýêçàìåíû è òåïåðü, íàäåþñü, ïðîâåäó ñóäåéñòâî íåñêîëüêèõ òóðíèðîâ è ñòàíó ñóäü¸é Âñåðîññèéñêîé êàòåãîðèè. Øàõìàòû íå äàþò ñòàðåòü. Òåì áîëåå, ÷òî òðåíèðóþ ÿ òåïåðü, êàê è â ìîëîäîñòè, äåòåé ñîñåäíåé ê äîìó 17-é øêîëû. Ìàëûøè êî ìíå ñî âñåõ ñòîðîí áåãóò îáíèìàòüñÿ è äåëÿòñÿ íîâîñòÿìè.  ïðîøëîì ó÷åáíîì ãîäó âïåðâûå êîìàíäà øêîëû íà ïåðâåíñòâå ðåñïóáëèêè çàíÿëà 2-å ìåñòî.  íîâîì ó÷åáíîì ãîäó ó ìåíÿ âî âñåõ âîçðàñòíûõ êàòåãîðèÿõ åñòü ïîáåäèòåëè.  ïëàíàõ: ñ íåêîòîðûìè óâëå÷¸ííûìè ìàëûøàìè äîïîëíèòåëüíî èíäèâèäóàëüíî ïîçàíèìàòüñÿ. Ìå÷òàþ âûðàñòèòü ÷åìïèîíà!

Ñàíäæè ÁÓÒÀÅÂ

 Ïðèþòíåíñêîì ðàéîíå ãîòîâèòñÿ ê èçäàíèþ êíèãà "Çàáâåíèþ íå ïîäâëàñòíî… Âî ñëàâó æèçíè… 28.12.1943-12.01.1957", ïîñâÿùåííàÿ 75-ëåòíåé ãîäîâùèíå äåïîðòàöèè êàëìûöîãî íàðîäà.  íåå âêëþ÷åíû àðõèâíûå ìàòåðèàëû, ñêîðáíûé ñïèñîê, ôîòîëåòîïèñü è âîñïîìèíàíèÿ æèòåëåé Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà. Èíèöèàòîðàìè èçäàíèÿ êíèãè âûñòóïèëè ïî÷¸òíûå àðõèâèñòû àðõèâíîé ñëóæáû Ðîññèè: Àííà Î÷èðîâíà Òàïêèíà, çàñëóæåííûé ðàáîòíèê êóëüòóðû ÐÊ è ÐÔ, ïî÷¸òíûé ãðàæäàíèí ÐÊ, Íàäåæäà Âàñèëüåâíà Êóíèêèíà, çàñëóæåííûé ðàáîòíèê êóëüòóðû ÐÊ, ïî÷¸òíûé æèòåëü Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà. Èäåþ ïîääåðæàëè ãëàâà Ïðèþòíåíñêîãî ÐÌÎ Èâàí Êðàâ÷åíêî è îáùåñòâåííîñòü ðàéîíà. Áûë ñîçäàí îðãàíèçàöèîííûé êîìèòåò ïî ïîäãîòîâêå ê èçäàíèþ êíèãè, êîòîðûé âîçãëàâèë ðóêîâîäèòåëü ðàéîíà. Ñáîðîì ìàòåðèàëîâ çàíèìàëèñü ðàéîííûé Ñîâåò âåòåðàíîâ âîéíû è òðóäà, àðõèâíûé îòäåë àäìèíèñòðàöèè Ïðèþòíåíñêîãî ÐÌÎ, ñåëüñêèå ìóíèöèïàëüíûå îáðàçîâàíèÿ, îðãàíèçàöèè è ïðåäïðèÿòèÿ è âñå æèòåëè ðàéîíà. Äëÿ âûïóñêà êíèãè ïðîâåäåíà áîëüøàÿ êðîïîòëèâàÿ ðàáîòà ïî ñáîðó è îáðàáîòêå ìàòåðèàëîâ. Íàäî îòìåòèòü áîëüøóþ çàñëóãó, ïðåæäå âñåãî, àâòîðîâ-ñîñòàâèòåëåé êíèãè Íàäåæäû Êóíèêèíîé è Àííû Òàïêèíîé. Ñîáðàíî ìíîæåñòâî èíòåðåñíûõ ìàòåðèàëîâ, ðåäêèõ ôîòîãðàôèé, èçó÷åíû àðõèâíûå äîêóìåíòû, çàïèñàíî íåìàëî âîñïîìèíàíèé ó÷àñòíèêîâ òåõ ïå÷àëüíûõ ñîáûòèé.
Íåäàâíî, â îäèí èç îêòÿáðüñêèõ, íå ïî-îñåííåìó òåïëûõ, ïîãîæèõ äíåé â ñåëå Ïðèþòíîå ïðîø¸ë áëàãîòâîðèòåëüíûé êîíöåðò-ìàðàôîí ïî ñáîðó ñðåäñòâ íà èçäàíèå Êíèãè ïàìÿòè. Ìåðîïðèÿòèå îòêðûë ïðèâåòñòâåííûì ñëîâîì ãëàâà Ïðèþòíåíñêîãî ÐÌÎ Èâàí Êðàâ÷åíêî:
- Ïðèáëèæàåòñÿ ñêîðáíàÿ äàòà äåïîðòàöèè êàëìûöêîãî íàðîäà. 75 ëåò íàçàä êàëìûêè áûëè âûñëàíû â Ñèáèðü.  òî âðåìÿ, êîãäà ìóæ÷èíû ñðàæàëèñü íà ôðîíòàõ, çàùèùàÿ Ðîäèíó, â çèìíþþ ñòóæó âûñåëÿëè èç ðîäíûõ ìåñò áåççàùèòíûõ äåòåé, æåíùèí è ñòàðèêîâ. Äîëãèå ãîäû òåìà âûñåëåíèÿ êàëìûêîâ áûëà ïîä çàïðåòîì, ïîýòîìó ìíîãîãî íå çíàëè. Íà âñòðå÷àõ ñ æèòåëÿìè ñåëà Óëüäþ÷èíû ñëûøàë èç óñò î÷åâèäöåâ òåõ ïå÷àëüíûõ ñîáûòèé ðàññêàçû î òîì, êàê îíè âûæèâàëè â Ñèáèðè, çåìëÿêè äåëèëèñü ñî ìíîé âîñïîìèíàíèÿìè î òîì òÿæåëîì ïåðèîäå æèçíè â ññûëêå. Òàêæå óëüäþ÷èíöû ðàññêàçàëè, ÷òî äî âîéíû ìîé äåä ðàáîòàë çàâåäóþùèì ÌÒÑ â Óëüäþ÷èíàõ. È, êàê ÷ëåí ðàéîííîãî áþðî ïàðòèè, ïîëó÷èë èíôîðìàöèþ îá îïåðàöèè "Óëóñû". Íî÷üþ ïîñêàêàë íà ëîøàäè â Óëüäþ÷èíû, îïîâåñòèòü, ïðåäóïðåäèòü ìåñòíûõ, ÷òîáû â äàëüíþþ äîðîãó ïðèãîòîâèëè çàïàñû ïðîäóêòîâ, âçÿëè òåïëûå âåùè. Çà ýòîò ïîñòóïîê îí ïîëó÷èë ïîðèöàíèå, íî ëèøü èç-çà òîãî, ÷òî áûë òÿæåëî áîëåí, åìó óäàëîñü èçáåæàòü ñóðîâîãî íàêàçàíèÿ.
Ìû íå âïðàâå çàáûâàòü òåõ, ÷üÿ æèçíü è ñóäüáà áûëè æåñòîêî èñêàëå÷åíû, êòî íàâåêè îñòàëñÿ â ñèáèðñêîé õîëîäíîé çåìëå. Íàñèëüñòâåííîå âûñåëåíèå êàëìûêîâ - ýòî ïðåñòóïëåíèå òîòàëèòàðíîãî ðåæèìà, îò êîòîðîãî ïîñòðàäàëè ìèëëèîíû ñîâåòñêèõ ãðàæäàí. Íàø äîëã - ñîõðàíèòü ïàìÿòü î íåâèííî ïîãèáøèõ äëÿ âñåõ ïîñëåäóþùèõ ïîêîëåíèé. Íåò íè îäíîé ñåìüè â ðåñïóáëèêå, êîòîðàÿ íå ïîíåñëà áû óòðàòó â òå ãîäû, ïîëíûå áåçìåðíîé áîëè è ìó÷åíèé. Ïóñòü íèêîãäà íå ïîâòîðÿþòñÿ òðàãè÷åñêèå ñîáûòèÿ ïðîøëîãî.
Çà ïîñëåäíèå 10 ëåò â íàøåì ðàéîíå èçäàíû äâå êíèãè. Ïåðâàÿ - "Çåìëÿ, íàâåêè äàâøàÿ ïðèþò" ïîñâÿùåíà èñòîðèè Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà, ëþäÿì, áåççàâåòíî ïðåäàííûì ñâîåé ìàëîé ðîäèíå. Âòîðàÿ - "Ïàìÿòè æèâûå ðîäíèêè" ñîäåðæèò ñâåäåíèÿ î òåõ, êòî ïîãèá, çàùèùàÿ Ðîäèíó, íà ïîëÿõ ñðàæåíèé Âåëèêîé Îòå÷åñòâåííîé âîéíû, è òàêæå î òåõ, êòî ïðîøåë ýòî ñòðàøíîå èñïûòàíèå, âåðíóëñÿ äîìîé è óìåð â ïîñëåâîåííîå âðåìÿ.  Êíèãå ïàìÿòè ïðåäñòàâëåíû âîñïîìèíàíèÿ âåòåðàíîâ âîéíû, ôðîíòîâûå ïèñüìà, ôîòîèëëþñòðàöèè. Âñêîðå áóäåò èçäàíà òðåòüÿ êíèãà, ïîñâÿùåííàÿ 75-é ãîäîâùèíå äåïîðòàöèè êàëìûöêîãî íàðîäà.
Âåäóùèìè ýòîãî áëàãîòâîðèòåëüíîãî êîíöåðòà áûëè äèðåêòîð ðàéîííîãî Äîìà êóëüòóðû Ìàðãàðèòà Òîïîðîâà è çàìåñòèòåëü ãëàâíîãî âðà÷à Ðåñïóáëèêàíñêîãî ïñèõî-íåâðîëîãè÷åñêîãî äèñïàíñåðà Êîíñòàíòèí Àíãðûêîâ. Íà ñöåíå â ýòîò äåíü âûñòóïèëè íàðîäíàÿ àðòèñòêà ÐÊ Òàòüÿíà Êîæèåâà, çàñëóæåííûé àðòèñò ÐÊ Áàäìà Ïþðâååâ, ÷ëåíû îáùåñòâåííîé îðãàíèçàöèè "Èòêë" Äìèòðèé Øàðàåâ è Ôåëèêñ Øîðâàåâ, âîêàëüíàÿ ãðóïïà "Áàéñâð", ó÷àùèåñÿ äåòñêîé øêîëû èñêóññòâ ñåëà Ïðèþòíîå, ðàéîííîãî Äîìà äåòñêîãî òâîð÷åñòâà. Êîíöåðòíàÿ ïðîãðàììà áûëà îáøèðíîé è èíòåðåñíîé.
Òàêæå â áëàãîòâîðèòåëüíîì ìàðàôîíå ïðèíÿëè ó÷àñòèå óâàæàåìûå ãîñòè: Âëàäèìèð Íóðîâ, íàðîäíûé ïîýò Êàëìûêèè, ïî÷¸òíûé æèòåëü Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà; Èâàí Áàñàíãîâ, çàñëóæåííûé ðàáîòíèê êóëüòóðû ÐÊ, âåòåðàí òðóäà, â ïðîøëîì ïðåäñåäàòåëü Ïðèþòíåíñêîãî ðàéèñïîëêîìà. Îíè âñïîìèíàëè î ñâî¸ì äåòñòâå â ñèáèðñêîé ññûëêå, î òîì, êàê, áëàãîäàðÿ ïîääåðæêå äîáðûõ ëþäåé, âûæèëè.  ñâîåì âûñòóïëåíèè îòìåòèëè, ÷òî âûïóñê êíèãè - ýòî âàæíî, î÷åíü ïðàâèëüíî. Íåîáõîäèìî èçäàâàòü òàêèå êíèãè äëÿ òîãî, ÷òîáû íîâûå ïîêîëåíèÿ çíàëè èñòîðèþ ñâîåãî êðàÿ, ïîìíèëè îá èñïûòàíèÿõ, âûïàâøèõ íà äîëþ èõ çåìëÿêîâ. Âëàäèìèð Íóðîâ ïðî÷åë ñâîè ñòèõè.
Âûñòóïëåíèå àâòîðà-ñîñòàâèòåëÿ êíèãè Àííû Òàïêèíîé áûëî î÷åíü ýìîöèîíàëüíûì è íèêîãî íå îñòàâèëî ðàâíîäóøíûì:
-  ÿíâàðå 2018 ãîäà Íàäåæäà Êóíèêèíà, ðàíåå ìíîãî ëåò ðóêîâîäèâøàÿ Ïðèþòíåíñêèì ðàéîííûì àðõèâîì, îáðàòèëàñü êî ìíå ñ ïðåäëîæåíèåì èçäàòü Êíèãó ïàìÿòè, ïîñâÿùåííóþ 75-ëåòíåé äàòå ñî âðåìåíè äåïîðòàöèè êàëìûêîâ. ß ðåøèëà â ýòîì ïðèíÿòü ó÷àñòèå. Òàêèì îáðàçîì, Íàäåæäà Êóíèêèíà, ïðîæèâàÿ â ñåëå Èïàòîâî Ñòàâðîïîëüñêîãî êðàÿ, ÿ - â Ýëèñòå, ñòàëè îðãàíèçàòîðàìè ïîäãîòîâèòåëüíîé ðàáîòû è ñîñòàâèòåëÿìè ýòîãî èçäàíèÿ. Ìû â ïðåäèñëîâèè ïèøåì, ÷òî ýòîò ñáîðíèê - äàíü ïàìÿòè, áëàãîäàðíîñòè íàøèì ðîäèòåëÿì, îòöàì è ìàòåðÿì, áàáóøêàì è äåäóøêàì, êîòîðûå óáåðåãëè íàñ, íå äàëè óìåðåòü â Ñèáèðè. Ïîìíþ, êàê íàøè ñòàðèêè ðàçãîâàðèâàëè íà êàëìûöêîì, è ÿ ÷àñòî ñëûøàëà "ºàçðòàí á³³õä³í", ÷òî îçíà÷àëî "êîãäà æèëè ó ñåáÿ íà ðîäèíå".
×åðåç æåëåçíîäîðîæíûå ïóòè ßëóòîðîâñêîãî ðàéîííîãî öåíòðà Òþìåíñêîé îáëàñòè ïðîõîäèë ìåæäóíàðîäíûé ñîñòàâ. Íåñêîëüêî ðàç ÿ âèäåëà, êàê îñòàíàâëèâàëñÿ ïîåçä Ìîñêâà-Ïåêèí, íà îñòàíîâêå âûõîäèëè æåíùèíû â êðàñèâûõ õàëàòàõ è ïðîãóëèâàëèñü, à ìû ñìîòðåëè âñëåä: â ïàìÿòè îñòàëàñü ùåìÿùàÿ ñåðäöå êàðòèíà, êîãäà ïîåçä óõîäèò, à òû îñòàåøüñÿ çäåñü. È âîò íàñòóïèë äåíü, êîãäà ìû òîæå ìîãëè óåõàòü. Áûë êîíåö àïðåëÿ, ïðèõîæó äîìîé èç øêîëû, à â äîìå êàê-òî ïóñòî. Îáû÷íî âèñåëî íà ñòåíå êðóãëîå ðàäèî, ðàìêè ñ ôîòîãðàôèÿìè, à ýòîãî óæå íå áûëî. ß çàáåãàþ â êîìíàòó, ïîñðåäè íå¸ ðàñêðûò ñóíäóê, ÷åìîäàíû óêëàäûâàþòñÿ, ñåñòðà ãîâîðèò: "Óåçæàåì, ýøåëîí ñîáèðàåòñÿ ó íàñ â ßëóòîðîâñêîì".  êîíöå àïðåëÿ ìû âûåõàëè, ìîé êëàññ ïðèøåë ìåíÿ ïðîâîæàòü.
Ýòà êíèãà ïîñâÿùåíà ïàìÿòè íàøèõ ðîäèòåëåé, êîòîðûå ñîçäàâàëè áëàãî äëÿ íàñ, äåòåé. Ìû âñåãäà ïîíèìàåì, â êàêîå òðóäíîå âðåìÿ îíè æèëè, ñêîëüêî èì ïðèøëîñü ïåðåæèòü. Âñ¸, ÷òî ëþäè ïðåäîñòàâèëè, ìû âêëþ÷èëè â êíèãó, òåêñòû íå ìåíÿëè è âñå ôîòîãðàôèè ðàçìåñòèëè. È ýòà êíèãà - êîëëåêòèâíàÿ ðàáîòà æèòåëåé Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà. À ÿ ïðèíèìàëà ó÷àñòèå â ïîäãîòîâêå äîêóìåíòàëüíîé ÷àñòè, íàïèñàëà âîñïîìèíàíèÿ, â öåëîì îò ýòîé ðàáîòû ïîëó÷èëà áîëüøîå óäîâëåòâîðåíèå. Òàêàÿ áîëü îõâàòûâàëà, êîãäà ìû ãîòîâèëè ê ñáîðíèêó ìàòåðèàëû î ññûëêå êàëìûêîâ, ÷èòàëè äîêóìåíòàëüíûå ôàêòû, ôðîíòîâûå ïèñüìà þíîøåé 18-20 ëåò. Êîãäà ÷èòàåøü ýòî, íà÷èíàåøü öåíèòü æèçíü, êîòîðóþ îíè äëÿ íàñ îñòàâèëè.
Òàêæå ÷ëåí îðãêîìèòåòà ïî èçäàíèþ Êíèãè ïàìÿòè Ëèäèÿ Ñàâêèíà ðàññêàçàëà î òîì, êàê áûëî ïîðîé òÿæåëî ÷èòàòü âîñïîìèíàíèÿ ëþäåé î æèçíè â ññûëêå.
 çàâåðøåíèå ãëàâà Ïðèþòíåíñêîãî ÐÌÎ Èâàí Êðàâ÷åíêî ïîáëàãîäàðèë ó÷àñòíèêîâ áëàãîòâîðèòåëüíîãî êîíöåðòà-ìàðàôîíà, âñåõ òåõ, êòî ïðåäîñòàâèë ìàòåðèàëû, ôîòîãðàôèè äëÿ êíèãè, êòî âíåñ ëåïòó â îáùåå äåëî. Ïðèþòíåíñêîå ÑÌÎ âíåñëî áîëåå 150 òûñÿ÷ ðóáëåé. Òàêæå îñòàëüíûå ÑÌÎ ñäåëàþò âçíîñ â îáùóþ êîïèëêó íà èçäàíèå êíèãè ïî 70 òûñÿ÷ ðóáëåé. Íà ñåãîäíÿøíèé äåíü ñîáðàíî áîëåå 200 òûñÿ÷ ðóáëåé. Îæèäàåòñÿ, ÷òî êíèãà áóäåò âûïóùåíà ê 1 äåêàáðÿ 2018 ãîäà. Íî áëàãîòâîðèòåëüíûé ìàðàôîí íà ýòîì íå çàâåðøàåòñÿ, ñáîð äåíåæíûõ ñðåäñòâ åù¸ ïðîäîëæàåòñÿ.
ÐÅÊÂÈÇÈÒÛ ÁÀÍÊÀ ÄËß ÐÓÁËÅÂÛÕ ÏÅÐÅÂÎÄÎÂ
Áàíê ïîëó÷àòåëÿ: Äîï.îôèñ N8579/012 ÏÀÎ Ñáåðáàíê
Êîð/ñ÷åò áàíêà: 30101810907020000615
ÁÈÊ áàíêà: 040702615
Ñ÷åò ïîëó÷àòåëÿ: 42307810960301215163
Ô.È.Î. ïîëó÷àòåëÿ: ÌÓËÀÅÂÀ ÇÈÍÀÈÄÀ ÁÅÌÁÅÅÂÍÀ

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Äàð æèçíè ïîèñòèíå áåñöåíåí, è áèîãðàôèÿ êàæäîãî îòäåëüíîãî ÷åëîâåêà íå ïîõîæà íà îñòàëüíûå, íî æèçíü ñèëüíîãî ÷åëîâåêà îñîáåííî óäèâèòåëüíà è ïðåêðàñíà. Èìåííî òàêèì è áûë Àíòîí Ìóäðåíîâè÷ Àìóð-Ñàíàí, èçâåñòíûé ñîâåòñêèé ïèñàòåëü, îñíîâîïîëîæíèê êàëìûöêîé ñîâåòñêîé ëèòåðàòóðû, ïóáëèöèñò, ãîñóäàðñòâåííûé è àêòèâíûé îáùåñòâåííûé äåÿòåëü.
Åãî äàâíî óæå íåò ñ íàìè, â òåêóùåì 2018-ì ãîäó èñïîëíÿåòñÿ 130 ëåò ñî äíÿ åãî ðîæäåíèÿ. È, òåì íå ìåíåå, åãî áèîãðàôèÿ ïðîäîëæàåò âûçûâàòü èñêðåííåå âîñõèùåíèå ìîëîäûõ è óâàæåíèå ñòàðøèõ ïîêîëåíèé, ïî ïðàâó îí ñ÷èòàåòñÿ ãîðäîñòüþ, äîñòîÿíèåì Êàëìûêèè, âåäü åãî æèçíü áûëà ïîëíà ñåðü¸çíûõ æèçíåííûõ èñïûòàíèé, è êàæäîå èç íèõ îí ïðåîäîëåë äîñòîéíî, êàê èñòèííî ñèëüíûé ÷åëîâåê.
Áóäóùèé èñòîðè÷åñêèé äåÿòåëü ðîäèëñÿ 26 ñåíòÿáðÿ 1888 ãîäà â Áàãà-Áóðóëüñêîì àéìàêå Áîëüøåäåðáåòîâñêîãî óëóñà Ñòàâðîïîëüñêîé ãóáåðíèè, êîòîðîå íûíå ïåðåèìåíîâàíî, è ñåãîäíÿ äàííûé ïîñ¸ëîê íîñèò íàçâàíèå Àìóð-Ñàíàí.
Äåòñòâî ìàëü÷èêà áûëî òÿæ¸ëûì. Ýòî íåóäèâèòåëüíî, âåäü îí ðîäèëñÿ â áåäíîé ñåìüå, ñòàëî áûòü, ïðèõîäèëîñü âûïîëíÿòü ìíîãî òÿæ¸ëîé ôèçè÷åñêîé ðàáîòû. Òåì íå ìåíåå èìåííî íåë¸ãêèé òðóä êðåñòüÿíèíà-çåìëåïàøöà è ïàñòóõà ïîñòåïåííî, äåíü çà äí¸ì, çàêàëÿë þíûé õàðàêòåð, ïîìîãàÿ ìàëü÷èêó ïîíÿòü æèçíü ïðîñòîãî ñîâåòñêîãî íàðîäà è âñåé äóøîé ëþáèòü ðîäíóþ çåìëþ.
Îêîí÷èâ íà÷àëüíóþ øêîëó, Àíòîí Ìóäð¸íîâè÷ îòïðàâëÿåòñÿ â Ìîñêâó, ÷òîáû ïðîäîëæèòü îáðàçîâàíèå. Îí ïîñòóïàåò íà þðèäè÷åñêèé ôàêóëüòåò, îäíîâðåìåííî ñ ó÷¸áîé ïðîäîëæàåò ïîäðàáàòûâàòü â íåñêîëüêèõ ìåñòàõ. Èìåííî â ñòóäåí÷åñêèå ãîäû ïðîèñõîäèò ôîðìèðîâàíèå ìèðîâîççðåíèÿ þíîøè ïîä âëèÿíèåì ïðîèçâåäåíèé Êàðëà Ìàðêñà è åãî ïîñëåäîâàòåëåé. Ëîãè÷íûì ïðîäîëæåíèåì ñòàíîâèòñÿ àêòèâíîå ó÷àñòèå ìîëîäîãî ÷åëîâåêà â Âåëèêîé Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè.
 ïîñëåäóþùèå ãîäû ñîâåòñêîé âëàñòè îí çàíèìàë ìíîãèå âûñîêèå äîëæíîñòè: îäíîâðåìåííî áûë ÷ëåíîì óëóñíîãî óïðàâëåíèÿ, ãóáåðíñêîãî èñïîëíèòåëüíîãî êîìèòåòà, ãóáåðíñêîãî çåìåëüíîãî îòäåëà è ÷ðåçâû÷àéíîé ñëåäñòâåííîé êîìèññèè.
Ìåæäó òåì èñïûòàíèÿ ñóäüáîé ïðîäîëæàëèñü. Ïîñëå òîãî, êàê Áîëüøåäåðáåòîâñêèé óëóñ áûë îêêóïèðîâàí äåíèêèíöàìè, îí ïåðååçæàåò â Àñòðàõàíü, âõîäèò â ñîñòàâ Àñòðàõàíñêîãî ãóáèñïîëêîìà è Èñïîëíèòåëüíîãî êîìèòåòà Ñîâåòà äåïóòàòîâ òðóäîâîãî êàëìûöêîãî íàðîäà, â äàëüíåéøåì âîçãëàâëÿåò ðÿä îòðàñëåâûõ îòäåëîâ Êàëìûöêîãî èñïîëêîìà: þñòèöèè, íàðîäíîãî îáðàçîâàíèÿ, à òàêæå Ñîâåò íàðîäíîãî õîçÿéñòâà.
 ñåíòÿáðå 1918 ãîäà Àìóð-Ñàíàí ïðåäñåäàòåëüñòâóåò íà II ÷ðåçâû÷àéíîì ñúåçäå Ñîâåòîâ äåïóòàòîâ òðóäîâîãî êàëìûöêîãî íàðîäà. Ïî èòîãàì ñúåçäà áûëî ïðèíÿòî ïîñòàíîâëåíèå î ìîáèëèçàöèè êàëìûêîâ â ðÿäû Êðàñíîé Àðìèè.  ýòî æå âðåìÿ âïåðâûå îáðàùàåòñÿ ê Â.È.Ëåíèíó ñ ïðèâåòñòâåííîé òåëåãðàììîé. Òàê óñòàíàâëèâàåòñÿ èõ ïåðâûé äðóæåñòâåííûé êîíòàêò.
Íà÷èíàÿ ñ ìàðòà 1919 ãîäà, îí ðàáîòàåò â Ìîñêâå íà äîëæíîñòè çàâåäóþùåãî Êàëìûöêèì îòäåëîì ïðè Íàðêîìíàöå.  ýòîò ïåðèîä ïðè åãî àêòèâíîì ó÷àñòèè ñîçäà¸òñÿ èñòîðè÷åñêè âàæíûé äîêóìåíò: "Âîççâàíèå Ñîâíàðêîìà ê êàëìûöêîìó òðóäîâîìó íàðîäó". 22 èþëÿ 1919 ãîäà âîççâàíèå áûëî ïîäïèñàíî Â.È.Ëåíèíûì.
 èþëå 1920 ãîäà Àìóð-Ñàíàí ñòàíîâèòñÿ äåëåãàòîì 1-ãî Îáùåêàëìûöêîãî ñúåçäà Ñîâåòîâ, êîòîðûé ïðîâîçãëàñèë àâòîíîìèþ Ñîâåòñêîé Êàëìûêèè, â ñåíòÿáðå 1920 ãîäà àêòèâíî ó÷àñòâóåò â ðàáîòå 1 ñúåçäà íàðîäîâ Âîñòîêà â Áàêó è èçáèðàåòñÿ â Ñîâåò äåéñòâèÿ è ïðîïàãàíäû íà Âîñòîêå.  òîò æå ãîä â îêòÿáðå, íà çàñåäàíèè Ïîëèòáþðî ÖÊ ÐÊÏ(á), îí îòâå÷àåò íà ðàçëè÷íûå âîïðîñû Â.È.Ëåíèíà, ñâÿçàííûå ñ ñîçäàíèåì Êàëìûöêîé àâòîíîìíîé îáëàñòè.  äàëüíåéøåì À.Ì.Àìóð-Ñàíàí ïðåäñòàâëÿåò Êàëìûöêóþ àâòîíîìíóþ îáëàñòü ïðè Íàðêîìíàöå è ÂÖÈÊå, èçáèðàåòñÿ ÷ëåíîì ÖÈÊà ÑÑÑÐ.
 ýòè è ïîñëåäóþùèå ãîäû îñîáåííî ÿðêî ðàñêðûëèñü åãî îðãàíèçàòîðñêèå è ëèäåðñêèå ñïîñîáíîñòè, âðîæä¸ííîå ÷óâñòâî ñïðàâåäëèâîñòè, ñî÷óâñòâèå ê îáåçäîëåííûì è íåèìóùèì, íåíàâèñòü ê ëþáûì ôîðìàì äèñêðèìèíàöèè.
Äîêàçàòåëüñòâîì âûøåñêàçàííîìó ñëóæàò àðõèâíûå èñòî÷íèêè. Áëàãîäàðÿ ðàáîòå ñîòðóäíèêîâ Íàöèîíàëüíîãî àðõèâà Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ ìíîãî÷èñëåííûå îôèöèàëüíûå äîêóìåíòû, ïðèêàçû, ðàñïîðÿæåíèÿ, äîêëàäû À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà, ñîõðàíåíû â öåëîñòè äëÿ ïàìÿòè ïîòîìêîâ, è ìû ìîæåì íàïðÿìóþ ïðèêîñíóòüñÿ ê ñòðàíèöàì èñòîðèè.
Ñûí ñòåïíÿêà ñ çàáîòîé è ñî÷óâñòâèåì îòíîñèëñÿ ê ïðîñòîìó íàðîäó, âåäü îí ñàì ïðîèñõîäèë èç áåäíîé ñåìüè è íå ïîíàñëûøêå çíàë î òÿãîòàõ æèçíè. Ïîñêîëüêó íåðåäêî ñëó÷àëèñü íåóðîæàè, âîçíèêàëè ÷àñòûå ïðîáëåìû ñ íåõâàòêîé ïðîäîâîëüñòâèÿ, íàñåëåíèå ãîëîäàëî. Æåëàÿ îáëåã÷èòü áðåìÿ è áåç òîãî ñòðàäàþùåãî íàðîäà, â ñâî¸ì äîêëàäå îò 7 îêòÿáðÿ 1921 ãîäà Àíòîí Ìóäðåíîâè÷ ïèøåò: "…íåîáõîäèìî ñåé÷àñ æå ñíÿòü âñÿêèå íàëîãè ñ ãîëîäàþùåãî íàñåëåíèÿ è ïîñïåøèòü ñ òîâàðîîáìåííîé îïåðàöèåé".
Ïðè ýòîì îòìåòèì, ÷òî â îòíîøåíèè ê ëþäÿì åìó áûëè ÷óæäû ëþáûå ôîðìû äèñêðèìèíàöèè, è îí âñåìè ñèëàìè ñòðåìèëñÿ äîíåñòè äî èõ ñîçíàíèÿ íåîáõîäèìîñòü ñïðàâåäëèâîãî ðàâíîïðàâèÿ. Ïðè ýòîì ïðîÿâëåíèÿ òåðïèìîñòè è òîëåðàíòíîñòè îí, íà ïðàâàõ ðóêîâîäèòåëÿ, òðåáîâàë, â ïåðâóþ î÷åðåäü, îò ñâîèõ ñîîòå÷åñòâåííèêîâ, ïðîæèâàþùèõ â ïîäâåäîìñòâåííîì åìó Áîëüøåäåðáåòîâñêîì óëóñå.
Îáðàùàÿñü ê î÷åðåäíîìó àðõèâíîìó äîêóìåíòó, ÷èòàåì ñëåäóþùèå ñòðîêè À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà: " Èñïîëíèòåëüíûé êîìèòåò Ñîâåòà ðóññêîãî íàðîäîíàñåëåíèÿ, ïðîæèâàþùåãî â ïðåäåëàõ Áîëüøåäåðáåòîâñêîãî óëóñà, çà ïîñëåäíåå âðåìÿ îò ðóññêîé ÷àñòè æèòåëåé íåêîòîðûõ ðîäîâ ñòàëè ïîñòóïàòü æàëîáû íà òî, ÷òî êàëìûêè ê íèì îòíîñÿòñÿ âðàæäåáíî… Îçàáî÷èâàÿñü ðàç è íàâñåãäà ïîëîæèòü êîíåö ýòèì ðàñïðÿì è óñòàíîâèòü äðóæåñêè-áðàòñêèå îòíîøåíèÿ ìåæäó êàëìûêàìè è ðóññêèìè, Óëóñíîå Óïðàâëåíèå ïðîñèò Àéìà÷íîå Óïðàâëåíèå ïðè âîçíèêíîâåíèè ïîäîáíûõ íåäîðàçóìåíèé… ïðèíèìàòü âñå ìåðû è ñðåäñòâà ê ìèðíîìó óëàæèâàíèþ ýòèõ êîíôëèêòîâ…".
Âñþ ïîñëåäóþùóþ æèçíü îí âûñòóïàë êàê çàùèòíèê óùåìëÿåìûõ èíòåðåñîâ è ïðàâ ïðåäñòàâèòåëåé âñåõ íàöèîíàëüíîñòåé. Òðóäíûå èñïûòàíèÿ, âûïàâøèå íà åãî äîëþ: òÿæ¸ëîå äåòñòâî, ðåâîëþöèÿ, ãðàæäàíñêàÿ âîéíà, íå ïðîøëè áåññëåäíî. Çäîðîâüå åãî áûëî ñåðü¸çíî ïîäîðâàíî.
Âîò ïî÷åìó ñ ñåðåäèíû 20-õ ãîäîâ ÕÕ âåêà îí ñ ãîëîâîé óõîäèò â ïèñàòåëüñêóþ è ïóáëèöèñòè÷åñêóþ äåÿòåëüíîñòü.
Ê ïðèìåðó, â òå÷åíèå 1921 ãîäà îí ðåãóëÿðíî ïóáëèêóåò ñâîè î÷åðêè â ãàçåòå "Æèçíü íàöèîíàëüíîñòåé".  1925 ãîäó âûøåë â ñâåò ðîìàí-õðîíèêà À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà "Ìóäð¸øêèí ñûí". Êàê íåòðóäíî äîãàäàòüñÿ èç íàçâàíèÿ ïðîèçâåäåíèÿ, àâòîð ðàññêàçûâàåò â í¸ì î ñâîåé æèçíè, à â öåëîì - ýòî äî áîëè ðåàëèñòè÷íî èçîáðàæ¸ííàÿ æèçíü êàëìûöêîãî íàðîäà â ïðåäðåâîëþöèîííûå ãîäû, çàòåì - â ãîäû Îêòÿáðüñêîé ðåâîëþöèè è ãðàæäàíñêîé âîéíû. Êðîìå òîãî, â ðîìàíå "Ìóäðåøêèí ñûí" îí îäíèì èç ïåðâûõ ñðåäè ñîâåòñêèõ ïèñàòåëåé âîññîçäàë îáðàç Â.È.Ëåíèíà. Êàæäîå ñëîâî â ýòîì ïðîèçâåäåíèè äûøèò ïðàâäîé, îíî íåñêîëüêî ðàç ïåðåèçäàâàëîñü, ÷òî ëèøíèé ðàç ïîäòâåðæäàåò ïîïóëÿðíîñòü ðîìàíà-õðîíèêè ñðåäè ÷èòàòåëåé.
Ïîæàëóé, îäíèì èç ñàìûõ àâòîðèòåòíûõ ëèòåðàòóðíûõ êðèòèêîâ â òå ãîäû ïðèçíàâàëñÿ À.Ì. Ãîðüêèé. Åãî ìíåíèå î ëèòåðàòóðíûõ ïðîèçâåäåíèÿõ âñåãäà áûëî ïðàâäèâûì è ÷åñòíûì, âûñêàçûâàëîñü ïðÿìîëèíåéíî è îòêðûòî.  ñâî¸ì ïèñüìå Àìóð-Ñàíàíó À.Ì.Ãîðüêèé ïèøåò: "Êíèãó Âàøó ÿ çíàþ, ÷èòàë. Ýòî î÷åíü õîðîøàÿ êíèãà, è ÿ ðàä, ÷òî îíà âûõîäèò óæå ïÿòûì èçäàíèåì, çíà÷èò, å¸ öåíÿò òûñÿ÷è ëþäåé…".
Ïîçäíåå ïèñàòåëü ïóáëèêóåò ïîâåñòè "Àðàíçàë", "Äðóã ñòåïåé", ïèøåò î÷åðêè â àëüìàíàõå " îñàæä¸ííîé Êàëìûêèè".  1930 ãîäó áûë ïðèíÿò â Ñîþç ïèñàòåëåé.  1934 ãîäó îí ïðèíèìàåò ó÷àñòèå â ïåðâîì Âñåñîþçíîì ñúåçäå ñîâåòñêèõ ïèñàòåëåé.
Òåì âðåìåíåì ñóäüáà ïîñûëàåò åìó åù¸ îäíî òÿæ¸ëîå èñïûòàíèå.
27 àâãóñòà 1937 ãîäà ïî êëåâåòíè÷åñêîìó äîíîñó Àìóð-Ñàíàí áûë àðåñòîâàí, çàòåì ðåïðåññèðîâàí. ×åðåç íåñêîëüêî ìåñÿöåâ åãî ïåðåâåëè â ã.Ñòàëèíãðàä.
 1939 ãîäó ñîñòîÿëîñü çàêðûòîå ñóäåáíîå çàñåäàíèå âûåçäíîé ñåññèè Âîåííîé êîëëåãèè Âåðõîâíîãî Ñóäà ÑÑÑÐ. Ñóä ïðèãîâîðèë À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà ê ðàññòðåëó. Ïðèãîâîð áûë ïðèâåä¸í â èñïîëíåíèå.
 1956 ãîäó îí áûë îïðàâäàí è ðåàáèëèòèðîâàí ïîñìåðòíî. Îäíàêî áåñöåííàÿ æèçíü ñèëüíîãî ÷åëîâåêà áûëà óòðà÷åíà íàâñåãäà.
ÁÓ ÐÊ "Íàöèîíàëüíûé àðõèâ" õðàíèò íå òîëüêî îôèöèàëüíûå äîêóìåíòû À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà, â îáøèðíîì ôîòîôîíäå ìîæíî íàéòè ïðèæèçíåííûå ñíèìêè ïèñàòåëÿ. Ôîòîãðàôèè Àíòîíà Ìóäðåíîâè÷à â ìîëîäîì è çðåëîì âîçðàñòå îäèíàêîâî ïîçâîëÿþò îöåíèòü óìíîå, âîëåâîå, ñåðü¸çíîå ëèöî, åãî îòêðûòûé, ïðÿìîé è ïðîíèçûâàþùèé äî ãëóáèíû äóøè âçãëÿä. Íà ñíèìêå, â ïîñëåäíèé ïåðèîä æèçíè, êîãäà îí óæå áûë ïåðåâåä¸í â Ñòàëèíãðàä, ìû âèäèì èçìó÷åííîãî, óòîìë¸ííîãî, óñòàâøåãî îò ëîæíûõ îáâèíåíèé ÷åëîâåêà. Íî âçãëÿä åãî ïî-ïðåæíåìó ïðåèñïîëíåí âíóòðåííåé ñèëû, ñîçíàíèÿ ïðàâîòû è ñïðàâåäëèâîñòè.
Åãî èìÿ îñòàëîñü ñ íàìè íàâåêè. Åñòü â Ãîðîäîâèêîâñêîì ðàéîíå íàøåé ðåñïóáëèêè ïîñ¸ëîê Àìóð-Ñàíàí, â Ýëèñòå ïðîõîäèì ïî óëèöå èì.À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà, öåíòðàëüíàÿ áèáëèîòåêà, ðàñïîëîæåííàÿ íåäàëåêî îò Íàöèîíàëüíîãî àðõèâà ÐÊ, íîñèò ãîðäîå íàçâàíèå: ÁÓ ÐÊ "Íàöèîíàëüíàÿ áèáëèîòåêà èì. À.Ì.Àìóð-Ñàíàíà". È, êîíå÷íî, îí îñòà¸òñÿ æèòü íà ñòðàíèöàõ ñâîèõ êíèã, êîòîðûå ÿâëÿþòñÿ ëèòåðàòóðíûì äîñòîÿíèåì Ðîññèè è Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ.
È ïóñòü ïðîõîäèò ãîä çà ãîäîì, íî â íàøåé ïàìÿòè ìû áóäåì âñåãäà õðàíèòü çíàíèå î äîñòîéíîé æèçíè íàøåãî çåìëÿêà, óäèâèòåëüíî ñèëüíîãî ÷åëîâåêà Àíòîíà Ìóäðåíîâè÷à Àìóð-Ñàíàíà.

Ñâåòëàíà ÇÀÌÁÀÅÂÀ,
ãëàâíûé àðõèâèñò îòäåëà
Íàöèîíàëüíîãî àðõèâà ÐÊ

Ìàíà òàœº÷ä îëí êåëí-óëñ íè-íåãí á³³š, àâúÿñ-çàœøàëàí õàäºëš, ñîéëàí äåëãð¢ëš, Õàëüìã ºàçðò ãåðò³í á³³ñíë³ ³äë á³³í³. Ýí õàëõ ýêë³ä áàðò áåëäñí³ñ àâí áèäí îëí êåëí-óëñèí òóñêàð áè÷âèäí. Áîëâ áóðÿò óëñèí òóñêàð áè÷õ ñàíàí á³³ââ ÷èãí, îëí ç¢ñí ó÷ðàð ýí ñòàòüÿ øèíêí ýíäð ºàð÷àíà. Ìàíà òàœº÷óð í¢¢º³ä, ýíä ´ðê-á¢ë³í ´íä³ëºñí óëñèí òóñêàð áè÷õë³ðí áèäí ýäí³ á³³äë-šèðºëèí, ÿìàðàí ó÷ðàð íààðàí èðñí³ òóóšèíü ìåäõ³ð ñåäí³âèäí. Òåã³ä îäàõí Çîÿ Áàòóåâíà Àäüÿíîâàëà òàíüëäàä, ò³âí šèë õîîðàí ýí äóðíà ê¢÷³ð ä´ðâí øàõó ì蜺í äóóíàä á³³õ Õàëüìã Òàœº÷óð èðñèíü ìåä³ä, ýäí³ òóóšèí òóñêàð îëíä ýðê áèø ìåä¢ëõ êåðãò³ ãèš ñàíóâ.

Ðîâíî ïÿòü ëåò íàçàä â ã. Ýëèñòå ñîñòîÿëàñü ó÷ðåäèòåëüíàÿ êîíôåðåíöèÿ, íà êîòîðîé áûë èçáðàí ðåãèîíàëüíûé øòàá ÎÍÔ, à ÷åðåç äâà ìåñÿöà â Óïðàâëåíèè Ìèíþñòà Ðîññèè ïî ÐÊ îôèöèàëüíî áûëî çàðåãèñòðèðîâàíî Ðåãèîíàëüíîå îòäåëåíèå Îáùåðîññèéñêîãî îáùåñòâåííîãî äâèæåíèÿ "Íàðîäíûé ôðîíò "Çà Ðîññèþ" â Ðåñïóáëèêå Êàëìûêèÿ. Òàê êàê ÿ âûñòóïàë çàÿâèòåëåì, ìíå áûëî âðó÷åíî ñîîòâåòñòâóþùåå ñâèäåòåëüñòâî îò 30 äåêàáðÿ 2013 ãîäà. Âåñîìóþ îðãàíèçàöèîííóþ ðàáîòó äëÿ ñîçäàíèÿ è ñòàíîâëåíèÿ ðåãèîíàëüíîãî øòàáà ÎÍÔ ïðîâåëè îáùåñòâåííûå äåÿòåëè: ðóêîâîäèòåëü èñïîëêîìà À.Á. Ãîðîäîâèêîâ, ñîïðåäñåäàòåëè Í.Ï. Èëüÿíîâà, À.À. Î÷èð-Ãîðÿåâ, Â.Ô. Îâå÷êèí, Ñ.Â. Ïîðñóíêîâ è äðóãèå àêòèâíûå ÷ëåíû. Çà âêëàä â ðåàëèçàöèþ ïðîãðàìì è îòäåëüíûõ ìåðîïðèÿòèé äâèæåíèÿ, ýôôåêòèâíóþ ðàáîòó â ÐÎ ÎÍÔ â ÐÊ èì îáúÿâëåíà Áëàãîäàðíîñòü çà ïîäïèñüþ Ñîïðåäñåäàòåëåé Öåíòðàëüíîãî øòàáà ÎÍÔ.
Èäåÿ ñîçäàíèÿ Îáùåðîññèéñêîãî íàðîäíîãî ôðîíòà (ÎÍÔ) ïðèíàäëåæèò ëèäåðó íàøåãî äâèæåíèÿ, Ïðåçèäåíòó Ðîññèè Â.Â. Ïóòèíó, âïåðâûå îçâó÷åííàÿ èì â ìàå 2011 ãîäà. Ýòî îáùåñòâåííîå äâèæåíèå, êîòîðîå îáúåäèíÿåò àêòèâíûõ ãðàæäàí ñòðàíû. Ãëàâíûå çàäà÷è ÎÍÔ: êîíòðîëü çà èñïîëíåíèåì óêàçîâ è ïîðó÷åíèé ãëàâû ãîñóäàðñòâà, áîðüáà ñ êîððóïöèåé è ðàñòî÷èòåëüñòâîì, íåýôôåêòèâíûìè òðàòàìè ãîñóäàðñòâåííûõ ñðåäñòâ, âîïðîñû ïîâûøåíèÿ êà÷åñòâà æèçíè è çàùèòû ïðàâ ãðàæäàí.
Çà ïÿòü ëåò ÎÍÔ ñòàë çíà÷èìîé è äåéñòâåííîé ñèëîé â áîðüáå ñ íåýôôåêòèâíûì ðàñõîäîâàíèåì ñðåäñòâ áþäæåòà, ðàñõèòèòåëüñòâîì, êîòîðîå äîïóñêàþò ÷èíîâíèêè âñåõ óðîâíåé. Ñâîþ ðàáîòó ïî ðåøåíèþ íàçâàííûõ ïðîáëåì âåäóò ïðàâîîõðàíèòåëüíûå îðãàíû. Çà ïîñëåäíåå âðåìÿ âîçáóæäåíî è ðàññëåäîâàíî ìíîæåñòâî ãðîìêèõ óãîëîâíûõ äåë â îòíîøåíèè ôåäåðàëüíûõ ìèíèñòðîâ, ãóáåðíàòîðîâ, ñîòðóäíèêîâ ñèëîâûõ ñòðóêòóð. Òåì íå ìåíåå ïðîôèëàêòèêà è áîðüáà ñ êîððóïöèåé áûëà áû íåäîñòàòî÷íîé áåç øèðîêîãî ïðèâëå÷åíèÿ ê íåé îáùåñòâåííûõ îðãàíèçàöèé. Ïðîðûâíûì ðåøåíèåì íà ýòîì ïóòè ñòàëî ñîçäàíèå Îáùåðîññèéñêîãî íàðîäíîãî ôðîíòà. Åãî ãëàâíîé öåëüþ ñ ïåðâûõ äíåé ñòàëî îáúåäèíåíèå â ñâîèõ ðÿäàõ íåðàâíîäóøíûõ, àêòèâíûõ ãðàæäàí, íàöåëåííûõ íà ïîñòðîåíèå ãðàæäàíñêîãî îáùåñòâà è óëó÷øåíèå æèçíè ñîîòå÷åñòâåííèêîâ. Çà ãîäû ñâîåé äåÿòåëüíîñòè ÎÍÔ ñòàë èíèöèàòîðîì ìíîãèõ ïðîåêòîâ, àêöèé ïî âîïðîñàì, âîëíóþùèì ãðàæäàí ñòðàíû.
Îäèí èç ïåðâûõ ïðîåêòîâ - "Çà ÷åñòíóþ çàêóïêó", íàïðàâëåííûé íà ïðîòèâîäåéñòâèå êîððóïöèè. Ýòà ðàáîòà "ôðîíòîâèêîâ" ñïîñîáñòâîâàëà ïðåñå÷åíèþ ðàçáàçàðèâàíèÿ è õèùåíèé ñðåäñòâ èç íàöèîíàëüíîãî áþäæåòà.
Íàðÿäó ñ ñèñòåìíûìè ìåðàìè îðãàíîâ ãîñóäàðñòâåííîé âëàñòè â ëèöå ïðàâîîõðàíèòåëüíûõ è íàäçîðíûõ âåäîìñòâ ýòîò ïðîåêò ïîçâîëèë ñíèçèòü óðîâåíü êîððóïöèîííûõ íàðóøåíèé. Òåïåðü êàæäûé ÷èíîâíèê çíàåò, ÷òî êàê òîëüêî îí ïðèøåë íà ãîññëóæáó, âñÿ åãî äåÿòåëüíîñòü íàõîäèòñÿ ïîä íåóñûïíûì êîíòðîëåì íå òîëüêî ñîîòâåòñòâóþùèõ îðãàíîâ âëàñòè, íî è îáùåñòâåííîñòè â ëèöå íàøåãî äâèæåíèÿ. Ïîâñåìåñòíî ìû ñëûøèì î âûÿâëåíèè "ôðîíòîâèêàìè" ôàêòîâ çàêóïêè ïðåäìåòîâ ðîñêîøè, äîðîãèõ àâòîìîáèëåé, ìåáåëè, ñóâåíèðîâ, ñâåäåíèé îá îðãàíèçàöèè óâåñåëèòåëüíûõ ìåðîïðèÿòèé, ïðîâîäèìûõ çà ñ÷åò áþäæåòíûõ ñðåäñòâ.
Âòîðîé âèä íàðóøåíèé - ýòî îãðàíè÷åíèå êîíêóðåíöèè, êîãäà ÷èíîâíèê ðåøàåò ñàì, êîìó îí îòäàñò ïîäðÿä èëè ïîñòàâêè òîâàðîâ, è äåëàåò âñ¸, ÷òîáû îñòàëüíûå ïðåòåíäåíòû áûëè îòêëîíåíû. È òðåòüå, ðàñïðîñòðàíåííîå íàðóøåíèå, âûÿâëÿåìîå ÎÍÔ, - ýòî ïðèîáðåòåíèå òîâàðîâ ïî çàâûøåííûì öåíàì, êîãäà â ñãîâîðå ñ ÷èíîâíèêîì ïðåäïðèíèìàòåëè çàâûøàþò ñòîèìîñòü òîâàðîâ èëè îêàçàííûõ óñëóã ãîñóäàðñòâó, à ïîòîì ýòè äåíüãè èäóò íà òàê íàçûâàåìûå îòêàòû çàêàç÷èêó.
Ñðåäè çíà÷èìûõ ïðîåêòîâ, ðåàëèçîâàííûõ çà ýòè ãîäû ÎÍÔ, - ðàáîòà ïî ìîíèòîðèíãó èñïîëíåíèÿ ìàéñêèõ Óêàçîâ Ïðåçèäåíòà ÐÔ 2012 ãîäà.
Èòîãè äåÿòåëüíîñòè "ôðîíòîâèêîâ" è èõ ïðåäëîæåíèÿ ðåãóëÿðíî äîêëàäûâàëèñü ëèäåðó äâèæåíèÿ Â.Â. Ïóòèíó íà ôîðóìàõ ÎÍÔ, êîìèññèÿõ, äðóãèõ ïëîùàäêàõ. Ðåçóëüòàòû ìîíèòîðèíãà îáùåñòâåííèêîâ ñòàíîâÿòñÿ îñíîâîé ïîðó÷åíèé Ïðåçèäåíòà ÐÔ îðãàíàì âëàñòè ïî èñïðàâëåíèþ âûÿâëåííûõ ïðîáëåì. Íàøå ðåãèîíàëüíîå îòäåëåíèå ÎÍÔ åæåãîäíî íàïðàâëÿåò ñâîè ïðåäëîæåíèÿ â àäðåñ Ãëàâû Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ À.Ì.Îðëîâó ïî ýôôåêòèâíîìó èñïîëíåíèþ ìàéñêèõ óêàçîâ íà òåððèòîðèè Êàëìûêèè. Ñ 2014 ïî 2017 ãîä áûëî íàïðàâëåíî ñâûøå 40 òàêèõ ïðåäëîæåíèé, áîëüøå ïîëîâèíû èç íèõ áûëè âûïîëíåíû.
Íàäî ïðèçíàòü, êîíòðîëèðóþùèå îðãàíû çà÷àñòóþ íå ñîâñåì îáúåêòèâíî îöåíèâàþò ñèòóàöèþ èëè íå õîòÿò âèäåòü î÷åâèäíîãî. Äëÿ ýòîãî äîëæíû áûòü îáùåñòâåííûå îðãàíèçàöèè, êîòîðûå ìîãóò ïîäíèìàòü îñòðûå òåìû è ðåøàòü èõ. Çàäà÷à ÎÍÔ, î ÷åì ÿ âñåãäà ãîâîðþ, íå òîëüêî âûÿâèòü ïðîáëåìó, íî è äîáèòüñÿ ðåøåíèÿ âîïðîñà: íå èñïîëíÿåòñÿ çàêîí, çíà÷èò, äðåìëþò âëàñòíûå è íàäçîðíûå îðãàíû. Òîëüêî çà ïîñëåäíèå ÷åòûðå ãîäà ïî Ðîññèè àêòèâèñòû ïðîåêòà ÎÍÔ "Çà ÷åñòíûå çàêóïêè" âûÿâèëè êîððóïöèîííûå ñõåìû íà ñóììó 270 ìëðä ðóáëåé, è ýòè äåíüãè âîçâðàùåíû â áþäæåò ãîñóäàðñòâà. Ñåé÷àñ ôàêòîâ ðàñòî÷èòåëüñòâà èëè íå÷åñòíûõ çàêóïîê ïî ñòðàíå ñòàëî çíà÷èòåëüíî ìåíüøå.
Ïðîåêò "Çà ÷åñòíûå çàêóïêè" ñåãîäíÿ âûõîäèò çà ðàìêè ñóãóáî çàêóïî÷íûõ ïðîöåäóð è âîïðîñîâ. Ýòî óæå è ðàññëåäîâàíèÿ ðàçíûõ ñåðûõ ñõåì, àôôèëèðîâàííîñòè ÷èíîâíèêîâ, êàðòåëüíûõ ñãîâîðîâ ñ êîììåðñàíòàìè.  òàêèõ ïðîâåðêàõ, êñòàòè, àêòèâíî ó÷àñòâóåò "Ìîëîäåæêà ÎÍÔ" - íàøà íîâàÿ ïëîùàäêà. Ìîëîäûå ëþäè âñåãäà îñòðî ÷óâñòâóþò íåñïðàâåäëèâîñòü, íå ñòåñíÿÿñü, ãîâîðÿò îá ýòîì.
Çà ïÿòü ëåò ðàáîòû ðåãèîíàëüíûì îòäåëåíèåì Íàðîäíîãî ôðîíòà áûë íàêîïëåí çíà÷èòåëüíûé îïûò ïî ðåøåíèþ ïðîáëåì ãðàæäàí. Êîíå÷íî, íå âñ¸ íàì óäàåòñÿ, íî ìíîãîå ñäåëàíî: ïîìîãàåì çåìëÿêàì âîññòàíîâèòü ñïðàâåäëèâîñòü. Ïîñëå âìåøàòåëüñòâà àêòèâèñòîâ Íàðîäíîãî ôðîíòà ðåçîíàíñíîé òåìîé ñòàëî ïðåñå÷åíèå íåçàêîííîé ðàçäà÷è çåìåëüíûõ ó÷àñòêîâ è èõ çàñòðîéêè â åäèíñòâåííîé ðåêðåàöèîííîé çîíå ã.Ýëèñòû - ïàðêå "Äðóæáà".  ðàìêàõ ðåàëèçàöèè ïðèîðèòåòíûõ ïðîåêòîâ ÎÍÔ "Ãåíåðàëüíàÿ óáîðêà", "Äîðîæíàÿ èíñïåêöèÿ ÎÍÔ/Êàðòà óáèòûõ äîðîã" íà òåððèòîðèè ðåñïóáëèêè áûëè ëèêâèäèðîâàíû 32 ñâàëêè, îòðåìîíòèðîâàíû ñàìûå àâàðèéíûå ó÷àñòêè ðåãèîíàëüíûõ äîðîã îáùåé ïðîòÿæåííîñòüþ 52 êì.
Ïî íàøåé èíèöèàòèâå íà ñîîòâåòñòâèå ôåäåðàëüíîìó çàêîíîäàòåëüñòâó ïðîêóðàòóðîé ÐÊ áûë ïðîâåðåí ðåñïóáëèêàíñêèé çàêîí "Î ïåíñèè çà âûñëóãó ëåò ëèöàì, çàìåùàâøèì ãîñóäàðñòâåííûå äîëæíîñòè, äîëæíîñòè ãîñóäàðñòâåííîé ãðàæäàíñêîé ñëóæáû Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ". Âïîñëåäñòâèè, Âåðõîâíûé ñóä ÐÊ ïðèçíàë íåçàêîííûìè íàäáàâêè ê ïåíñèÿì áûâøèõ ÷èíîâíèêîâ. Óäàëîñü äîáèòüñÿ ðåìîíòà ÔÀÏîâ, ïîìî÷ü ìîëîäûì âðà÷àì, êîòîðûå íå ïîëó÷èëè ïîëîæåííûé èì ìèëëèîí ïî ïðîãðàììå "Çåìñêèé äîêòîð".
ÎÍÔ ïðåäñòîèò âûïîëíèòü åùå ìíîãîå. Åñòü ýêîëîãè÷åñêèå âîïðîñû, íàïðèìåð, ìîíèòîðèíã ñâàëîê â ðàìêàõ ïðîåêòà "Ãåíåðàëüíàÿ óáîðêà", ïðîáëåìû ñ äåòñêèì ïèòàíèåì â ñàäàõ è øêîëàõ. Íåäîñòàòêîâ ìíîãî, è àêòèâíûå îáùåñòâåííèêè áåç çàáîò íå îñòàþòñÿ. Íî, êðîìå ðåøåíèÿ ïðîáëåì, ÎÍÔ ïåðåøåë íà ïîçèòèâíóþ ïîâåñòêó, íàïðèìåð, â ñôåðå ïàòðèîòè÷åñêîãî âîñïèòàíèÿ ìîëîäåæè. Ýòî îðãàíèçàöèÿ è ó÷àñòèå â ïðîâåäåíèè àêöèé: "Áåññìåðòíûé ïîëê", "Èìÿ ãåðîÿ - øêîëå", "Óðîêè Ïîáåäû", "Óðîêè Ðîññèè", à òàêæå è ìîíèòîðèíã ñîñòîÿíèÿ ìåìîðèàëîâ.
Åñëè ðàíüøå ìû ðàáîòàëè â îñíîâíîì ïî "ìàéñêèì" óêàçàì 2012 ãîäà, è äåÿòåëüíîñòü áûëà, ñêîðåå, íàïðàâëåíà íà ïðåîäîëåíèå êðèçèñíûõ ñèòóàöèé ïðîøëîãî, òî òåïåðü íóæíî ñîñðåäîòî÷èòüñÿ íà ïîìîùè Ïðåçèäåíòó ÐÔ è Ãëàâå Êàëìûêèè â îñóùåñòâëåíèè ïðîðûâíûõ ñòðàòåãèé â ýêîíîìèêå è æèçíåîáåñïå÷èâàþùèõ ñôåðàõ îáùåñòâà, ê ÷åìó ÿ ïðèçûâàþ ñîðàòíèêîâ è åäèíîìûøëåííèêîâ. Ìû ãîâîðèì, ÷òî àêòèâèñòîì ÎÍÔ ìîæåò áûòü ëþáîé ÷åëîâåê, ãëàâíîå, ÷òîáû îí ðàçäåëÿë íàøè öåëè è çàäà÷è, áîëåë çà ðîäíîé ãîðîä, ðåñïóáëèêó, çà ñòðàíó, ðàçäåëÿë Ïðîãðàììó Ïðåçèäåíòà, íàïðàâëåííóþ íà óëó÷øåíèå ñîöèàëüíî-ýêîíîìè÷åñêîãî ðàçâèòèÿ, ðîñòà áëàãîñîñòîÿíèÿ ãðàæäàí.
Õî÷ó ñêàçàòü, ÷òî âî ãëàâå óãëà íàøåãî äâèæåíèÿ - çàùèòà èíòåðåñîâ ãðàæäàí Ðîññèè, íàøèõ çåìëÿêîâ, à íå ìàëîé ãðóïïû ÷èíîâíèêîâ, èìåííî òàêóþ çàäà÷ó ïåðåä "ôðîíòîâèêàìè" ñòàâèò ëèäåð äâèæåíèÿ. Ýêñïåðòû ÎÍÔ íàïðàâèëè ïðåäëîæåíèÿ â íàöèîíàëüíûå ïðîåêòû, êîòîðûå ðàçðàáàòûâàåò ïðàâèòåëüñòâî ÐÔ ïî íîâîìó "ìàéñêîìó óêàçó" Ïðåçèäåíòà ÐÔ Âëàäèìèðà Ïóòèíà. Ìû ïåðåçàãðóæàåìñÿ, ñ òî÷êè çðåíèÿ çàäà÷, ïîñòàâëåííûõ ãëàâîé ãîñóäàðñòâà íà íîâîì ýòàïå ðàçâèòèÿ ñòðàíû, íà áëèæàéøèå øåñòü ëåò, â íîâîì "ìàéñêîì óêàçå".
Âëàäèìèð ÎÂÅ×ÊÈÍ,
ñîïðåäñåäàòåëü ÐÎ ÎÍÔ â ÐÊ, ïðåäñåäàòåëü Ðåñïóáëèêàíñêîãî
Ñîâåòà âåòåðàíîâ âîéíû è òðóäà,
äîâåðåííîå ëèöî
Ïðåçèäåíòà ÐÔ Â. Ïóòèíà â ÐÊ

Ïîñëå îêîí÷àíèÿ Öåëèííîé ñðåäíåé øêîëû ÿ, 17-ëåòíèé ÷ëåí ÂËÊÑÌ, ïîøåë ðàáîòàòü íà îòêîðìî÷íûé êîìïëåêñ ñîâõîçà "Çàïàäíûé" â êà÷åñòâå ñêîòíèêà. Òàì òàêæå ðàáîòàëè ìîëîäûå ðàáî÷èå Áîðèñ Áîâàåâ, Àíàòîëèé Ìà÷àåâ, Âèêòîð Òàõòûíîâ, Ñåðãåé Áîñõîìäæèåâ. Ìû è ñîñòàâèëè êîñòÿê êîìñîìîëüñêî-ìîëîäåæíîé áðèãàäû îòêîðìî÷íîãî êîìïëåêñà, ñâîèì îòíîøåíèåì ê òðóäó äîñòîéíî ïðåäñòàâëÿÿ êîìñîìîëüöåâ ïîñåëêà, î ÷åì ñâèäåòåëüñòâóþò ìíîãî÷èñëåííûå Ïî÷åòíûå ãðàìîòû è Áëàãîäàðñòâåííûå ïèñüìà òîé ïîðû.
Ïîòîì áûëà àðìèÿ. ×åõîñëîâàêèÿ. Òàì ìåíÿ âêëþ÷èëè â ñîñòàâ áþðî êîìñîìîëüñêîé îðãàíèçàöèè ìîòîñòðåëêîâîãî áàòàëüîíà. Ñåêðåòàðåì êîìñîìîëüñêîé îðãàíèçàöèè ó íàñ áûë ïðàïîðùèê Ñåðãåé Ïëåøêî. Íà ïåðâîì îðãàíèçàöèîííîì ñîáðàíèè ìåíÿ âûáðàëè îòâåòñòâåííûì çà ïîëèòè÷åñêóþ ðàáîòó ïîäðàçäåëåíèÿ ñðåäè ñîëäàò. Ïî÷åìó-òî Ïëåøêî íà îäíîì èç ïîëèòçàíÿòèé, ãäå ÿ, îòâå÷àÿ íà âîïðîñû çàìïîëèòà êîìàíäèðà ðîòû, ãîâîðèë î àãðåññèâíîñòè ñòðàí ÍÀÒÎ è îáîðîíèòåëüíîé äîêòðèíå Âàðøàâñêîãî Äîãîâîðà, óâèäåë âî ìíå "ãðàìîòíîãî ïîëèòè÷åñêîãî áîéöà" . "Òû, - ñêàçàë ìíå Ïëåøêî, - äîëæåí äàâàòü ðåøèòåëüíûé îòïîð ñèëàì èìïåðèàëèçìà, ïðîñëàâëÿòü ñîöèàëèñòè÷åñêèå èäåàëû." "Åñòü!", - îòâåòèë ÿ. È íà ìíîãèõ ïîëèòè÷åñêèõ ìåðîïðèÿòèÿõ Ïëåøêî äàâàë ìíå ñëîâî. È ÿ, êàê "ïîëèòè÷åñêè ïîäêîâàííûé áîåö" îáëè÷àë àãðåññèâíóþ ïîëèòèêó ñòðàí ÍÀÒÎ, ãîâîðèë î òîì, ÷òî íàøà Ñîâåòñêàÿ Àðìèÿ "âñåõ ñèëüíåé è ñïðàâåäëèâåé â ìèðå". Ïðè÷åì ïîäîáíûå çàÿâëåíèÿ ìîëîäåæè òîé ïîðû áûëè èñêðåííèìè.
Ïîýòîìó â òå ãîäû ÿ ñòàðàëñÿ äîêàçûâàòü, ÷òî êîìñîìîëüöû - àâàíãàðä Ñîâåòñêîé Àðìèè. Îäíàæäû âî âðåìÿ äèâèçèîííûõ ó÷åíèé íàøà ìîòîñòðåëêîâàÿ ðîòà øëà â íàñòóïëåíèå. ß, ãðàíàòîìåò÷èê 3-ãî îòäåëåíèÿ òðåòüåãî âçâîäà âòîðîé ðîòû ïîëêà, òàêæå ó÷àñòâîâàë â íåé. Çà ó÷åíèÿìè íàáëþäàë êîìàíäèð êîðïóñà, Ãåðîé Ñîâåòñêîãî Ñîþçà ãåíåðàë-ëåéòåíàíò Ñàëèõîâ. Âî âðåìÿ íàñòóïëåíèÿ ó ìåíÿ â áîëîòå çàñòðÿë ñàïîã. Íî, ÷òîáû íå çàäåðæèâàòü íàñòóïëåíèå, ÿ ïðîäîëæèë àòàêó â îäíîì ñàïîãå. Ñ áîåâîé çàäà÷åé íàø ïîëê ñïðàâèëñÿ íà îòëè÷íî. Ïîäâîäÿ èòîãè ó÷åíèé, ãåíåðàë ïðèêàçàë ìíå âûéòè èç ñòðîÿ. Ñïðîñèâ, îòêóäà ÿ ðîäîì, îí çàìåòèë, ÷òî ñëóæèë âî âðåìÿ âîéíû âìåñòå ñ Áàñàíîì Ãîðîäîâèêîâûì. "ß ðàäóþñü, ÷òî â Êàëìûêèè åñòü òàêèå áîéöû", - ñêàçàë îí. Çà îòëè÷íûå äåéñòâèÿ âî âðåìÿ ó÷åíèé îáúÿâèë ìíå áëàãîäàðíîñòü.
Çàòåì î÷åðåäíóþ áëàãîäàðíîñòü ìíå îáúÿâèëè ïî ëèíèè êîìñîìîëüñêîé îðãàíèçàöèè íàøåé âîèíñêîé ÷àñòè.
Ïîñëå àðìèè ïîñòóïèë íà ôèëôàê ÊàëìÃÓ. Ïðèíèìàë àêòèâíîå ó÷àñòèå âî âñåõ êîìñîìîëüñêèõ ìåðîïðèÿòèÿõ. Âî âðåìÿ ñàêìàíà â 1977 ãîäó â Ñàðïèíñêîì ðàéîíå áûë íàãðàæäåí çíà÷êîì "Ëó÷øèé ñàêìàíùèê" îáêîìà ÂËÊÑÌ. Çàòåì çà õîðîøèå óñïåõè â ó÷åáå è îáùåñòâåííîé ðàáîòå áûë íàïðàâëåí äëÿ ïðîäîëæåíèÿ îáó÷åíèÿ íà ôàêóëüòåò æóðíàëèñòèêè Óðàëüñêîãî ãîñóíèâåðñèòåòà. Íà Óðàëå òàêæå çàíèìàëñÿ êîìñîìîëüñêîé ðàáîòîé, âõîäèë â ñòóäñîâåò îáùåæèòèÿ.
Ïî îêîí÷àíèè ó÷åáû íåñêîëüêî ëåò ðàáîòàë â äîëæíîñòè ðåäàêòîðà ãàçåòû "Êàëìûöêèé óíèâåðñèòåò". Ïðèíèìàë ó÷àñòèå â îñâåùåíèè ìíîãèõ ìåðîïðèÿòèé êîìñîìîëüñêîé îðãàíèçàöèè êàëìûöêîãî âóçà. Êîãäà ïðèøëà ïîðà ïî âîçðàñòó îñòàâèòü ÷ëåíñòâî â ÂËÊÑÌ, êîìñîìîëüñêèé áèëåò íà âå÷íîå õðàíåíèå ìíå â òîðæåñòâåííîé îáñòàíîâêå âðó÷èë ñåêðåòàðü êîìñîìîëüñêîé îðãàíèçàöèè ÊÃÓ Àëåêñàíäð Øèâëÿíîâ.
Ñ÷èòàííûå äíè îñòàþòñÿ äî 100-ëåòèÿ êîìñîìîëà.  ñâîåì Ïîñëàíèè Ôåäåðàëüíîìó Ñîáðàíèþ ÐÔ Ïðåçèäåíò Ðîññèè Âëàäèìèð Ïóòèí ñêàçàë î íåîáõîäèìîñòè äîñòîéíî è øèðîêî îòìåòèòü â ñòðàíå ýòîò þáèëåé, ïîñêîëüêó ÷ëåíû ÂËÊÑÌ âñåãäà âûáèðàëè òðóäíûå ïóòè, çàùèùàëè Ðîäèíó â ãîäèíó èñïûòàíèé, âîçâîäèëè ãîðîäà è ïîñåëêè, îñâàèâàëè öåëèíó, Ñèáèðü è Äàëüíèé Âîñòîê, àêòèâíî ó÷àñòâîâàëè â ïàòðèîòè÷åñêîì äâèæåíèè.
ß íèñêîëüêî íå æàëåþ, ÷òî áûë â ðÿäàõ êîìñîìîëà. Ýòà áûëà ïðåêðàñíàÿ ïîðà ìîåé þíîñòè.
Âàñèëèé ØÀÊÓÅÂ

Íà ÂÄÍÕ, â ã. Ìîñêâå, çàâåðøèëà ñâîþ ðàáîòó þáèëåéíàÿ XX Ðîññèéñêàÿ àãðîïðîìûøëåííàÿ âûñòàâêà "Çîëîòàÿ îñåíü". Ìíîãèå àãðàðèè Êàëìûêèè òîëüêî â ìèíóâøèé ïîíåäåëüíèê âåðíóëèñü èç ñòîëèöû Ðîññèè â ñâîè ñåëüõîçïðåäïðèÿòèÿ. Âñå øåñòü ïëåìåííûõ õîçÿéñòâ, ó÷àñòâîâàâøèõ â âûñòàâêå, óäîñòîåíû ìåäàëåé. Îá ýòîì ñîîáùèë ìèíèñòð ñåëüñêîãî õîçÿéñòâà ÐÊ Áààòð Áîëàåâ íà áðèôèíãå â ÐÈÀ "Êàëìûêèÿ".
"Ìÿñíîå ñêîòîâîäñòâî íàøåé ðåñïóáëèêè ïðåäñòàâëÿëè
ïëåìðåïðîäóêòîðû ÎÎÎ "Àãðîôèðìà Óðàëàí" è ÊÔÕ "Âîðîáü¸â À.È." èç Ïðèþòíåíñêîãî ðàéîíà, - ðàññêàçàë ìèíèñòð. -  ðåçóëüòàòå òðóä æèâîòíîâîäîâ àãðîôèðìû "Óðàëàí" ýêñïåðòíîé êîìèññèåé îòìå÷åí äèïëîìîì è çîëîòîé ìåäàëüþ. Áîëåå ÷åì óäà÷íûì ïîëó÷èëñÿ äåáþò ÊÔÕ "Âîðîáü¸â À.È.": çàâîä÷èêè ÊÐÑ ýòîãî õîçÿéñòâà íàãðàæäåíû ñåðåáðÿíîé ìåäàëüþ âûñòàâêè".
Îâöåâîäñòâî ðåãèîíà íà "Çîëîòîé îñåíè-2018" áûëî ïðåäñòàâëåíî îâöàìè êàëìûöêîé, ãðîçíåíñêîé, êàðàêóëüñêîé ïîðîäû è ÷åðíîçåìåëüñêèì ìåðèíîñîì. Èõ íà âûñòàâêó ïðèâåçëè ÍÀÎ ÏÇ "Êèðîâñêèé" ßøêóëüñêîãî, ÀÎ ÏÇ "×åðíîçåìåëüñêèé" è ÑÏÊ ÏÇ "Ïåðâîìàéñêèé" ×åðíîçåìåëüñêîãî, ÑÏÊ ÏÇ "Ïîëûííûé" Þñòèíñêîãî ðàéîíîâ.  îñòðîé êîíêóðåíöèè îíè çàâîåâàëè çîëîòûå ìåäàëè XX àãðîïðîìûøëåííîé âûñòàâêè "Çîëîòàÿ îñåíü". Êðîìå ýòîãî, â íîìèíàöèè "Ëó÷øàÿ ñåìåéíàÿ æèâîòíîâîä÷åñêàÿ ôåðìà" çà âûñîêèå ïðîèçâîäñòâåííûå ïîêàçàòåëè äèïëîìîì è ñåðåáðÿíîé ìåäàëüþ íàãðàæä¸í ãëàâà ôåðìåðñêîãî õîçÿéñòâà Ýðäíè Ñåì¸íîâ èç Êåò÷åíåðîâñêîãî ðàéîíà.
Òàêæå äèïëîìîì è çîëîòîé ìåäàëüþ íàãðàæäåíî ìèíèñòåðñòâî ñåëüñêîãî õîçÿéñòâà Êàëìûêèè çà äîñòèæåíèå âûñîêèõ ïîêàçàòåëåé â ðàçâèòèè ïëåìåííîãî è òîâàðíîãî æèâîòíîâîäñòâà.  ïîñëåäíèå ãîäû áîëüøàÿ ðàáîòà ïî áîðüáå ñ áîëåçíÿìè æèâîòíûõ âåäåòñÿ êîðïóñîì âåòåðèíàðîâ Êàëìûêèè, è îíà äàåò çðèìûå ðåçóëüòàòû. Íà âûñòàâêå ýòî îòìåòèëè: çà âûñîêóþ ýôôåêòèâíîñòü ïðîâåäåíèÿ ïðîòèâîýïèçîîòè÷åñêèõ ìåðîïðèÿòèé, â ÷àñòíîñòè îçäîðîâëåíèÿ õîçÿéñòâ îò ëåéêîçà ÊÐÑ, Óïðàâëåíèå âåòåðèíàðèè ÐÊ óäîñòîåíî áðîíçîâîé ìåäàëè. Ìèíñåëüõîçîì ÐÔ ìåäàëüþ òàêîãî æå äîñòîèíñòâà íàãðàæäåí êîëëåêòèâ Èíôîðìàöèîííî-êîíñóëüòàöèîííîé ñëóæáû ÀÏÊ ÐÊ.
Êàê îòìåòèë Á. Áîëàåâ, â ðàìêàõ àãðîïðîìûøëåííîé âûñòàâêè ñîñòîÿëîñü ïîäïèñàíèå Ñîãëàøåíèÿ î ñîòðóäíè÷åñòâå ìåæäó àãðàðíûìè âåäîìñòâàìè Ðåñïóáëèêè Äàãåñòàí è Ðåñïóáëèêè Êàëìûêèÿ. Ãëàâíûì îáðàçîì ðå÷ü èäåò î âçàèìîäåéñòâèè äâóõ ðåãèîíîâ â îáëàñòè ðàçâèòèÿ îòå÷åñòâåííîãî îâöåâîäñòâà. Òàê, Ñîãëàøåíèåì ïðåäóñìîòðåíà çàêóïêà â áëèæàéøåå âðåìÿ â Êàëìûêèè 1500 ïåðåÿðîê ãðîçíåíñêîé òîíêîðóííîé ïîðîäû è 100 ãîëîâ áàðàí÷èêîâ äëÿ âîçðîæäåíèÿ ãðîçíåíñêîé ïîðîäû îâåö â Íîãàéñêîì ðàéîíå Äàãåñòàíà.
Íà âûñòàâêå áûë ïîäïèñàí åùå îäèí âàæíûé è çíà÷èìûé äëÿ Þãà Ðîññèè äîêóìåíò - òðîéñòâåííîå Ñîãëàøåíèå î ñîòðóäíè÷åñòâå ìåæäó Ðåñïóáëèêàìè Êàëìûêèÿ, Äàãåñòàí è Ñòàâðîïîëüñêèì êðàåì â áîðüáå ñ ñàðàí÷îâûìè è äðóãèìè ñåëüñêîõîçÿéñòâåííûìè âðåäèòåëÿìè.  ÷àñòíîñòè, ðåãèîíû äîëæíû âåñòè ïîñòîÿííûé îáìåí îïûòîì, èíôîðìàöèåé â îáëàñòè íàó÷íûõ èññëåäîâàíèé, ôèòîñàíèòàðíîãî ñîñòîÿíèÿ ïðèãðàíè÷íûõ òåððèòîðèé. Ñ öåëüþ îïåðàòèâíîãî ïðîâåäåíèÿ ìåð ïî áîðüáå ñ âðåäèòåëÿìè ñòîðîíû áóäóò îêàçûâàòü âçàèìíîå ñîäåéñòâèå è òåõíè÷åñêóþ ïîìîùü, ñîçäàâàòü ñòðàõîâûå ðåçåðâû ïåñòèöèäîâ, à òàêæå ñïîñîáñòâîâàòü ôèíàíñèðîâàíèþ ðàáîò ïî ëèêâèäàöèè î÷àãîâ ìàññîâîãî ðàçìíîæåíèÿ âðåäèòåëåé.
Áåçóñëîâíî, êàê îòìåòèë Áààòð Áîëàåâ, àãðîôîðóì "Çîëîòàÿ îñåíü" äàåò âîçìîæíîñòü ïðîäåìîíñòðèðîâàòü ñâîè äîñòèæåíèÿ, ñðàâíèòü èõ ñ äðóãèìè ðåãèîíàìè. Ýòî îáìåí îïûòîì, íàëàæèâàíèå äåëîâûõ êîíòàêòîâ, ïîïóëÿðèçàöèÿ è ïðîäâèæåíèå íà âíóòðåííèé è çàðóáåæíûå ðûíêè ïðîäóêöèè ÀÏÊ ðåñïóáëèêè.
Áààòð ÀÌÒÅÅÂ

Èìÿ ó÷èòåëÿ ìàòåìàòèêè, à çàòåì äèðåêòîðà ÑÎØ ¹10 ãîðîäà Ýëèñòû Ëþäìèëû ßêîâëåâíû Ïðîêóðîðîâîé áûëî øèðîêî èçâåñòíî â Êàëìûêèè, áëàãîäàðÿ åå óñïåõàì â ðàçâèòèè ìàòåìàòè÷åñêîãî îáðàçîâàíèÿ â ðåñïóáëèêå. Äàæå äàëåêèå îò îòðàñëè ïðîñâåùåíèÿ ëþäè ñëûøàëè î äîñòèæåíèÿõ øêîëû ïîä å¸ ðóêîâîäñòâîì. Íåäàâíî â Ýëèñòå, íà ñòåíå çäàíèÿ øêîëû ¹10, ãäå Ë. ß. Ïðîêóðîðîâà ïðîðàáîòàëà áîëåå òðèäöàòè ëåò, â ïàìÿòü î ïðåêðàñíîì ïåäàãîãå áûëà óñòàíîâëåíà ìåìîðèàëüíàÿ äîñêà. Ñäåëàëè ýòî åå áëàãîäàðíûå ó÷åíèêè, âûïóñêíèêè 1979 ãîäà èç 10 "Â" êëàññà. Îíè ñîáðàëè äåíüãè è íåîáõîäèìûå äîêóìåíòû, çàòåì äîáèëèñü ðàçðåøåíèÿ â àäìèíèñòðàöèè ãîðîäà.
- Ëþäìèëà ßêîâëåâíà, íàø äîðîãîé ó÷èòåëü ìàòåìàòèêè è êëàññíûé ðóêîâîäèòåëü, ó÷èëà íàñ æèòü äîñòîéíî. Îíà áûëà íàì, êàê ìàìà, ñïðàâåäëèâîé è òðåáîâàòåëüíîé. Íî ó íàñ äâîå÷íèêîâ íå áûëî. Åñëè ÷òî-òî áûëî íåïîíÿòíî, Ëþäìèëà ßêîâëåâíà òåðïåëèâî îáúÿñíÿëà, îñòàâàëàñü ñ íàìè ïîñëå óðîêîâ. Âñå ìîè îäíîêëàññíèêè ñîñòîÿëèñü â æèçíè, à íåêîòîðûå äîñòèãëè âåðøèí è áîëüøîãî óñïåõà,- ãîâîðèò áûâøàÿ ó÷åíèöà 10 "Â" êëàññà Ìàðèíà Ñåðãååâíà Èëüöõàåâà. - Íàñòîëüêî ïðî÷íûå çíàíèÿ ìû ïîëó÷èëè, ÷òî è ñåé÷àñ ìîæåì ëþáîìó äåñÿòèêëàññíèêó ðåøèòü óðàâíåíèå ïî àëãåáðå.
Ëþäìèëà ßêîâëåâíà áûëà èçâåñòíûì ìàòåìàòèêîì. Åå ó÷åíèêè âñåãäà ïîáåæäàëè íà ãîðîäñêèõ è ðåñïóáëèêàíñêèõ îëèìïèàäàõ è ñòàíîâèëèñü ïðèçåðàìè. Ëþäìèëà ßêîâëåâíà áûëà è õîðîøèì îðãàíèçàòîðîì, 11 ëåò ïðîðàáîòàëà äèðåêòîðîì ÑÎØ ¹10, ìíîãîå ñäåëàëà äëÿ ðàçâèòèÿ îáðàçîâàíèÿ, äåëèëàñü îïûòîì ñ êîëëåãàìè è ó÷èòåëÿìè ãîðîäà, 40 ëåò îíà îòäàëà ïðåïîäàâàíèþ ìàòåìàòèêè è âîñïèòàíèþ ïîäðàñòàþùåãî ïîêîëåíèÿ. Íà ìèòèíãå ó çäàíèÿ øêîëû âûñòóïèëè êîëëåãè è ó÷åíèêè Ëþäìèëû ßêîâëåâíû Ïðîêóðîðîâîé è âñïîìíèëè åå äîáðûì ñëîâîì. Àâòîðîì ïðîåêòà ìåìîðèàëüíîé äîñêè ñòàë õóäîæíèê Þðèé Ìàçóðîâ.
Ãóíà ÒÞÐÁÅÅÂ
Ôîòî Èííû Ìóçðàåâîé

Äðåïóíã Ãîìàíã õóðëûí ãåëœã¢ä îêòÿáðèí 9-ä Õàëüìã Òàœº÷ä èðâ. Íîÿáðèí íåã øèí ê¢ðòë òàœº÷ä á³³º³ä, ðàéîäàð éîâàä, øàšíà éîñðõë ê¢ö³º³ä, íîìèí ö³³ëºâð ´ã³ä, èê ì´ðã¢ëì¢ä êåõìí. Íåð ºàðñí õóðëûí ãåëœã¢ä îäà Ëàãàíüä øàšíà íîìèã ö³³ëºš éîâíà. Îêòÿáðèí 18-ñ àâí Ýëñòä Äðåïóíã Ãîìàíãèí ãåëœã¢ä íîì óìøš, ìàíäë òîñõõìí. Áóääèéñê ôèëîñîôèí òóñò ã¢í ìåäðëò³, èê äàìøëòòà ñóðºìšëà÷ Ëîáñàíã ßðïåëü ðèíïî÷å ãåëœã¢äèã òîëºàëš èðâ.
Äðåïóíã Ãîìàíã õóðëûí äåëåãàö ²ð³ñ³ä ñåíòÿáðèí ýêëö³ð èðñìí. Ìîñêâà, Êàçàíü áàëºñäò, Òûâà Ðåñïóáëèêä, ²³äðõí³ îáëàñòüä äàâñí ñàðèí éîâóäò "Ò´âäèí ñîéëûí ¥äðì¢ä" á¢ð䳚 äàâóëâ. Äîëàí õîíãòàí Ëèìàíä øàšíà éîñðõë ê¢ö³º³ä, ³ìòíë³ ßð-Áàçàð, Çåíçåëè ñåë³äò õàðºëò êåñí³ííü õ´´í, ãåëœã¢ä Õàëüìãò èðâ. Ëàãàíüä ò´âäèí ãåëœã¢ä Õàÿãðèâà áóðõíà ìàíäë òîñõâ. ijê³ä áîëõëà, øàšíà íîìèí óë-ñ¢¢ðèã ö³³ëºã÷ ëåêöñ óìøâ. ¥ð¢í áîëºí Ëàãàíÿ õóðëä èê ì´ðã¢ëì¢ä êåãäš³â. Ãåëœã¢ä õóâàãäàä, íåã ³œãíü Äæàëûêîâî ñåë³íä, õîéðäã÷ ³œãíü Óëàí Õîë ñåë³íä îäàä, íîì óìøâ.
Ýëñòä Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä ò´âäèí ãåëœã¢ä Ìàíçøðèí ãåã³í³ ìàíäëûã îêòÿáðèí 18-ä ýêëš òîñõšàíà. Òèèã³ä íîÿáðèí íåã øèí ê¢ðòë ´äð áîëºí õóðëä èê ì´ðã¢ëì¢ä áîëšàõìí. ¡äèí õ´´í ëåêöñò èðš, ³ìòí ìåäðë³í 㢢ä¢ëõ òààë ó÷ðšàíà.
Ýí¢í³ñ íàíü ç³ðì ãåëœã¢ä ðàéîäàð éîâš, íîì óìøš, ö³³ëºâð ´ãõìí. Èèã³ä, îêòÿáðèí 20-ä Íîºàí ijðêèí ì´ðã¢ë Ãîðîäîâèêîâñêä áîëõìí. Îêòÿáðèí 21-ä Öàºàí Íóóðò “Ïóäæà” ãèäã øàšíà éîñðõë ê¢ö³ãäõìí. Îêòÿáðèí 25-31-ä ò´âäèí ãåëœã¢ä ÁຠĴðâä ñåë³íä øàšíà éîñðõë ê¢ö³š, íîì óìøš, ³ìòí äóíä ö³³ëºâð ´ãõìí. Äåëåãàöèí õàíüä ýì÷ éîâíà. ²ìòí ò´âäèí ýì÷ä Ïåíòà Öåðèíãä áèé³í ¢ç¢ëš, ýð¢ë-ìåíä³í áàòëõ òààë áàñ ó÷ðšàíà.
Àøëàä êåëõë³, Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìèí "Äðåïóíã Ãîìàíã Öóòõëœ" áîëí "Ñîõðàíèì Òèáåò" ñàœãèí ¢ðâð³ð ò´âäèí èê õóðëûí ãåëœã¢ä ²ð³ñ³ä èðš, øàšíä ø¢òäã óëñò íîì óìøš, øàšíà ö³³ëºâð ´ãí³.
ÓØÊÀÍÀ Ñóâñí