Таңһчд кергтә мергҗлтнриг белдҗәнә

Хальмг ик сурһульд оютнрин төлә «Баһ наста залачин сурһуль» гидг төсв күцәгдҗәнә. Җирһлин йовудт ямаран чигн йовдл учрна, олн зүсн бачм шиидвр авх кергтә болна, тер кемд әмтнә дамшлт, залачин медрл болн авг-бәрц кергтә болна. «Ухал – залҗ арһл» гидг авцта күүндвр оютнр кенә. Теднә сурврт олз зүсн эрдмтә әмтн хәрү өгнә. Эн саамд Хальмг ик сурһулин профессор, педагогин номин доктор Көкән Зинаида ямаран хәрү өгсинь таднд медүлҗәнәвидн.

Насни туршарт Зинаида Очировна психологийин медрләр соньмсна, номин докторин цолта.
- Дунд сурһулян чиләснә хөөн тууҗин багшар көдлхәр седләв. Мана Хальмг ик сурһульд сурхар седҗәләв, талдан балһс орх санан чигн уга билә. Болв тууҗин дацңд орҗ чадсн угав. Нег җилдән сурһульд ах вожат болҗ көдлләв. Дәкәд эцкм нанд түрүләд багшин училищд ор гиҗ селвгән өглә. Тиигәд би тер сурһульд орув, – гиҗ номт тодлна.
Бичкдүдт медрл яһҗ өгдмб, тедниг яһҗ өскдмб гисн төр уйн наста Зинаидаг соньмсулҗала, теднә психологийиг, бийән бәрдг эв-арһиг күүкн бас медхәр седҗәлә. Тиим эрдм шүүҗ авсна хөөн арвт йостаһар психологийәр соньмсдг болв. Училищд чигн сән багшнр оютнриг күүнә авг-бәрциг шинҗлдг йирин биш эрдмәр соньмсулҗ шин салврар бат медрл өгв. Тиигәд психологийин кичәл Зинаидан хамгин дурта кичәл болв. Эдниг дамшлтта багш Галина Ивановна Погорелова дасхҗала.
Психологийин салврар кесг медрл эднд өгв. Тиигҗ шин эрдмәр улм гүн медрл хоршах шиидвр Зинаида авв. Элстин багшин сурһуль чиләснә хөөн Орел балһсна багшин күрәлңд орв. Педагогикин болн психологийин эрдм шүүҗ авла.
Тиигҗ Зинаида Очировна эн салврар йоста мергҗлт болв. Санкт-Петербург балһснд Александр Герценә нертә Әрәсән багшин ик сурһулин аспирантурт сурад, номин хаалһд орсмн. Диссертациг болзгаснь урд харссна хөөн номин кандидатын цол билгтә баһ наста номтд 1997 җилд зүүлһгдлә. Түүнә хөөн Зинаида Очировна Элстин багшин колледжд цааранднь көдлв. Психологийин кичәлин багш болад оютнрла медрләрн хувалцҗала. 1998 җил профессор Мукан Очр Джагаевна баһ наста номтд Хальмг ик сурһульд көдлх селвг өглә. Элстин багшин колледжд бас көдлмшин таал йир сән билә, ни-негн, сән коллектив тенд тогтла. Людмила Алексеевна Михайлова тер цагт колледж һардҗала.
Энд арвн җилдән Зинаида Очировна багшлла, эврә эрдмәрн ик дамшлт хоршаҗ авла. Тиигҗ күчр-күндәс әәлго, номтын хаалһд орад, дурта кергән күцәдг болв. «Күчр-күндәс әәхмн биш, тиигҗ күн өснә, болвсрна, заң-бәрцнь чаңһрна», – гиҗ профессор келнә. Педагог номин докторин диссертациг Зинаида Очировна 2016 җил харсла, түүнә өмн докторантурт сурла, эрдмд дасхдг методикин болн технологин халхар белдвр авла. Энд бас психологин, философин медрл кергтә болв.
Хөөннь хальмг вузин һардач Борлга Герман баһ наста номтд урмд өгәд, декана дарукин көдлмш даалһад, номин үүлдврән цааранднь кеһәд бә гиҗ селвглв. Тиим цецн ухата, баһ наста номтнрт оньган өгдг хол хәләцтә һардач бәәсмн. Болв багшин дацңгиг цааранднь өргҗүлх, шин эрдмд баһчудыг дасхх кергтә гиҗ күсл тәвгдҗәлә. Тиигхд һурвн эрдмәр оютнриг дасхҗала – эклц сурһулин педагогик болн методик, арһлачнрин технологий болн физкультурин эрдм мөн.
«Мана төгсәһәчнриг кесг бүрдәцд күләҗәлә, цугтан тедн көдлмш олҗ авла. Ода тер цагин мергҗлтнр дунд Әрәсән болн Хальмг Таңһчин ачта багшнр, Әрәсән хамцу сурһуль-эрдмин ачта көдләчнр баһ биш йовна. Тиим мергҗлтнриг белдҗәләвидн. Тер сән ашта көдлмшт ик тәвцән номт Басңга Рита орулла. Тернь мана дацңгин тууҗин эклцнь бәәсмн. Түүнә хөөн дошкольн әңг манад секгдлә. Ик сурһульта мергҗлтнр кергтә болв. Болв таңһчин төлә эврә психологудан бидн белдх зөвтәвидн гиҗ санҗалав», – гиҗ Зинаида Очировна тодлна. Тиигҗ декан болсна хөөн Зинаида Очировна лицензированя, шин эрдм оруллһна төр хаһлдг болв.
2009 җил психологудыг белдлһнә кергән дацңгин багшнр эклв, тернь номт Көкән Зинаидан һол күсл бәәсмн. Дәкәд педагог-психологин магистрин көтлвр секгдв. Болв ода талдан салврин мергҗлтнриг белдх кем ирв. Психолог мергҗлтнр ниигмин кергин, бизнесин, экономикин төлә кергтә болна. Тегәд давсн җил талдан вузмудын дамшлтар түшг кеһәд, сурһуль-эрдмин болн бизнесин төлә мергҗлтнриг белдлһнә магистрин көтлвр профессорин дөңгәр секгдлә. «Давсн җил иим эрдм дасхар кесг күн седклән медүлв, нег ормд 8 күн орхар седҗәлә, гиҗ Зинаида Очировна тоолвран келнә. - Аштнь 15 күн магистрин сурһульд орв, хойр җил болад эдн сән мергҗлтнр болх», – гиҗ номт тоолҗана.
Тиигҗ арднь орҗ үүлдҗ күслдән күрдг седклән профессор медүлнә. Шин эрдм үүдәҗ, цагин некврт хәрү өгч, цагин җисәнәс ард хоцрлго дацңгин багшнр профессор Көкән Зинаидала хамдан бачм үүлдвр күцәнә.
Цааранднь залврин тускар Зинаида Очировна келв. Әмтиг болн салг-үүлдвриг, сурһулиг залхин төлә закана ул-сүүр бәәнә, залач күн дамшлтта болх зөвтә. Салвр болһна төлә онц шишлң медрл кергтә. Зуг тер медрлиг лидерин авг-бәрцлә негдүлҗ йоста залач өдгә цагт үүлдх зөвтә, шин технологин таалд залач күн кесг заң-бәрциг негдүлҗ салвран делгрүлх зөвтә гиҗ профессор заав.
Ода цагин җисәг оньгтан авч кергән болзгтнь эс гиҗ түүнәс урд күцәдг мергҗлтнр болн залачнр кергтә. Ода сурһульмудт эрмдгтә, шалтгта күүкдин то өсәд йовна. Эднд йирин сурһульмудт сурх зөв өггдв. Зуг күнд гемтә, юм келҗ, үзҗ чаддго күүкд шишлң сурһульмудт сурна. Тиим таалд ода дефектологуд кергтә болҗана. Тер кергт дацңгин болн Хальмг ик сурһулин һардвр оньган улм икәр өгхлә ик туста болх гиҗ профессор тоолҗана.
Тер мет «Сурһуль-эрдмин менеджмент» гидг эрдмәр профессорин зааврар мергҗлтнриг дасхҗана, тер тоод сурһульмудын, садмудын һардачнрт эн эрдм кергтә. Тер мет хальмг ик сурһулин оютнр чигн залачин эв-арһиг медх зөвтә гиҗ профессор багшнрла хамдан тоолҗана.
Яһад тадн менеджмент дасхар бәәнт гиҗ эдн оютнрас сурна. Бидн шин сурһуль үүдәхәр седҗәнәвидн, тер медрл маднд кергтә болх гиҗ эдн хәрү өгнә. Тиим кевәр эдн иргчдән сурһуль-эрдмин болн талдан салврт ямаран сольвр учрхинь медҗәнә, тер кергт урдаснь белхдхәр зуралҗана. Аштнь залврин, менеджментин эв-арһиг эндрк оютнр бас медх зөвтә, тер медрл эднд иргч көдлмштнь эрк биш дөңгән күргәд бәәхнь лавта.
Тиигҗ эндрк болн маңһдурк зураһан күцәҗ таңһчд кергтә мергҗлтнриг белдлһнә кергиг профессор Көкән Зинаида күцәҗәнә, тернь хамгин чинртә төр гиҗ номт тоолҗана.

ТҮРВӘН Һуна