Хальмг тохма мөрд өскчәнә

24-01-2026, 14:13 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Ик кезәнәс авн хальмгуд нүүдл улс болсн төләдән Иҗлин көвәд дөрвн зүсн малан өскәд, өрк-бүлән теҗәдг бәәсмн. Мал асрхла, амн тоста гиҗ келдг. Мана өвкнр ишкә герән теегт босхад, малан у-өргн һазрт идшлүләд йовсмн.
Өдгә цагт өвкнрин үлгүрәр ачнр-зеенрнь малан өскәд, таңһчин селәнә эдл-ахун делгрлтд тәвцән орулад, кергинь цааранднь давулҗана. Дөрвн зүсн малын дунд мөрн нег ончта орман эзлдг, тер юңгад гихлә кезәнәс авн мана аавнр күлгән унад, дәәнә йовдлмудт орлцад, кергән күцәдг билә. Тер мет хальмг улс теегәр нүүһәд, мөрн тергндән аца зөөдг бәәсмн. Мөрн чаңһ-чиирг, хурдн, өвәрц мал гидг. Киитн цагт даардго, теҗәлән цасн дор чигн олҗ чадна. Онц темдглхд, Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт мөртә 110-ч хальмг дивизь туурмҗарн ончрснь лавта.
Мана таңһчд мөрд өскдг эдл-ахус цөн. Тедн дунд Яшкулин районд тәвн һар җилдән 28-ч Әәрмин нертә тохма мөрд өскдг акционерн ниицән күцәмҗтәһәр көдлҗәнә. Хальмг литәр һал мөрн җил эклв, тегәд мөрд өскчәдг эдл-ахуд үвлзлһнә кем яһҗ давҗахинь медхәр энүнә һардач Үлмҗин Александрла күүндвидн.
1973 җилин мөчн сард Ростовск мүҗин мал идшлүлһнә эргндк һазрт «Хулхутинский» совхоз бүрдәгдсмн. Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт тер һазрт 28-ч Әәрмин цергчнр ааһ-цусан асхад дәәлдҗ йовсинь цуһар меднә. Энүнәс иштә 1982 җилд «Хулхутинский» совхоз 28-ч Әәрмин нертә болв. 1990 җилд болхла совхозин ул деер тохма мөрд өсклһнә эдл-аху бүрдәгдв. Шинкн бүрдсн эдл-ахун түрүн һардачин үүл Манҗин Санҗд даалһгдв. Арһ-чидлән агсад, дааврта һардач көдлмшән һартан авч, көдлмшчнриг хамцулҗ ниилүләд, тәвсн зураһан күцәдг болв.
Тәвн һар җилин туршарт 28-ч Әәрмин нертә эдл-ахуг дааврта, күндтә улс һардҗ йовла. Тедн дунд Манцан Владимир, Эдгән Борис, Мудан Владимир, Увшан Валерий, Ванькан Александр, Онкулян Анатолий, Эдгән Бора болн талдан улсин кесг нерд зааҗ болхмн.
Өдгә цагт эдл-ахуг Үлмҗин Александр чадмгар һардҗ йовна. Тохма мөрд өскчәдг эдл-аху олн халхта бүрдәц болна. Тохма мөрд өсксн деерән тер мет энд хальмг тохма хөд, бод мал бас асргдна.
Ямр чигн эдл-ахуһин тууҗд урднь көдлсн болн өдгә цагт көдлҗәдг улс ончта орман эзлнә. Акмурза Иралиев, Борис Медетов, Муса Омаров, Абдул-Муслим Кицалмагомедов, Рабадан Кицалмагомедов болн талдан улс эдл-ахун нүүрләчнр бәәсмн. Тер мет Хулхтын медәтнр Давган Григорий, Боган Бовк, Һәрән Александра, Цернә Тамара, Абуткован Валентина, Усан Ариста 28-ч Әәрмин нертә эдл-ахун делгрлтд тәвцән орулҗ, олн җилдән көдлсинь бас темдглх кергтә.
Тәвн шаху җилдән нүүрлгч эдл-ахуд Макбал Джумагазиева ах тоочар көдлҗәнә. Элстд шишлң сурһуль сурад, хөөннь Башантан селәнә эдл-ахун техникум төгсәһәд, 1976 җилд күч-көлснә хаалһан эн эдл-ахуд эклсн болдг. Тенд эцкнь Бижан Джумагазиев көдлҗәлә, тегәд энүнә үлгүрәр күүкнь бас тиигәрән ирҗ көдлв. Баахн мергҗлт даавртаһар көдлмшән күцәҗ, дамшлтан хоршав, 1994 җилд энүнд ах тоочин үүл даалһгдв. Тер цагас авн эдл-ахун кесг һардачнр, көдләчнр сольгдв. Йирдгч җилмүд амр биш болсинь цуһар меднә, зуг ик медрлтә, дамшлтта, һазр-усндан хару улсин ач-тусар эдл-аху эндр күртл нүүрт йовна.
Эндр 28-ч Әәрмин нертә эдл-ахун көдләчнр малын тохм ясруллһна халхар кергән цааранднь күцәҗ йовна. Җил болһн эдн эдл-аху Әрәсән чинртә олн зүсн һәәхүлд орлцад, алтн болн цаһан мөңгн медальмүдәр ачлгдна.
Эдл-ахун һардач Үлмҗин Александрин келсәр, эн җил 616 мөрн, 2700 хөн болн 200 шаху толһа бод мал үвлзҗәнә. Намрар хаша-хаацан ясад, малын хотан хулдҗ авад, үвлд эртәснь белдвидн гив.
Эндр 28-ч Әәрмин нертә эдл-ахуд арвн зурһан күн көдлҗәнә. Күн болһн седклән тәвәд, даалһсн кергән даавртаһар күцәнә. Мал өсклһнә кергән күцәсн деерән эдл-ахун нилчәр Хулхт селәнд сән таал тогтагдҗана. Терүнәс нань олна бәәдл-җирһлд шунмһаһар орлцҗ, Хулхтын болн Яшкулин районд давулгддг керг-үүлдврмүдт мөңг һарһҗ өгнә. 2022 җилд эн эдл-ахун орлцлһтаһар Хулхт селәнә сойлын Герт бат ясвр күцәгдв. Тер мет селәнә бичкдүдин төлә спортын талвң тосхгдсн билә. Терүнәс нань җил болһн Алдр Диилврин болн медәтнрин Өдрмүдт ах үйин улсиг күндләд, хальмг малын шимтә махар эдниг теткнә. Шидр Яшкулин района арвтнрин спортын сурһулин ясврт эдл-аху бас демән күргв.
Өдгә цагт малчнриг дөңнҗәдг болн урмдулҗадг олн эв-арһ бәәнә. Эндр күртл энүг олзлад угавидн, иргчдән ирлцңгү көтлврмүдт орлцад чигн бәәхмн. Малчнрт амрдг цол уга, өдр-сө уга эдн кеер йовна. Тегәд үвлзлһнә кемиг һару угаһар давулҗ, хавртан малын сән төл авхар зуралҗанавидн, гиҗ Александр Сумьянович ухан-тоолврарн хувалцв.
КАРСАНА Евгения

Видео