Төрскн келән делгрүлх санатаһар

Сегодня, 13:17 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Одахн Целинн района Овата селәнд одхларн Бадмин Церн медәтлә таньлдад, хальмг кел хадһллһна болн делгрүллһнә кергт туслҗахинь медүв. Церн Гаряевич селәнә эдл-ахун халхд олн җилдән көдләд, ода ачта амрлһнд бәәнә. Тавн җил хооран хальмг кел даслһна баг бүрдәһәд, ниигмин сүлҗәнә эв-арһар төрскнч седклтә улсиг хамцулад, хальмг кел даслһна керг бүтәв.
Бийнь эн 1957 җилд Новосибирск мүҗин Купинск района Мальково селәнд һарсмн. Дигтә тер цагт хальмг улсин нер цеврлҗ төрскн һазрурн хәрх зөв өгсмн, зуг эднә өрк- бүл 60-ч җилмүдин эклцәр таңһчурн нүүҗ ирв. Тууврин хөөн эднә өрк-бүл Приозерн района Чкаловский селәнд ирҗ бәәршлв. Энд Церн 10 классан төгсәһәд, нег җилдән тосхачар көдлҗәһәд хөөннь Хальмг ик сурһульд орв. Зоотехникчин эрдм дасад, баахн мергҗлт Приозерн района «Садовый» совхозд күч-көлснә хаалһан эклв. Тер цагт эн хальмг тохма бод мал өскдг эдл-аху бәәсмн. Церн Гаряевич тенд хөрн һар җилдән көдләд, хөөннь Целинн района Калининә нертә эдл-ахуд бас хөрн һар җилдән ачта амрлһнд һартлан көдлв. Дөчн һар җилдән хальмг тохма мал асрдг эдл-ахуст көдләд, таңһчин селәнә эдл-ахун делгрлтд ач-тусан күргсн болдг.
Нег дәкҗ удан цагт үзлцәд уга Нәәмнә Төлә мендинь медхәр энүнд җиңнүләд, хальмгар кесгтән күүндв. «Мана хальмг келн ямаран сәәхн! Чамаг соңсад, зүркм байрар дүүрв» гиҗ келхләнь, «Хальмг залус» гидг баг бәәнә, тенд бидн зуг эврәһәрн күүнднәвидн, гиҗ Анатолий Тагирович хәрү өгч. Тиигәд тер цагас авн Церн Гаряевич хальмг келән арднь орҗ дасад, тер багин залу улсла хальмгар күүнддг болв. Хөөннь эн Әәдрхнә мүҗд бәәдг Нүдлчин Димала таньлдв. Тернь хальмг кел меддго бәәсмн, болв «Төрскн келн» гидг баг бүрдәһәд, төрскн келән дасч авсмн. Тавн җилдән тер баг көдләд, орлцачнрнь хоорндан хальмгар күүндәд, өвкнриннь авъясин, сойлын төрмүд босхдг билә. Бадмин Церн болхла «Ээҗин келн» гидг баг бүрдәһәд, хальмг келән дасх күслтә улсиг хамцулв. Тавн җил хооран Нүдлчин Дима Бадмин Церн хойр нег баг бүрдәһәд, «Ээҗин төрскн келн» гиҗ терүгән нерәдв. Ода терүнд 1800 күн орна.
- Мана багд олн зүсн эрдмтә улс орна, багшнр, дуучнр, номтнр чигн мадн дунд бәәнә. Цуһар хальмг келндән дурта, төрскнч седклтә улс мөн. Цуһар өвкнриннь авъяс, тууҗ, сойл медх-дасх күслтә. Мана багд хальмг келнә кичәлин, бурхн-шаҗна, хальмг улсин тууҗин, амн үгин зөөрин, келн-улсин хувцна, авъясин болн нань чигн төрәр салу әңгүд бәәнә. Әмтн олн зүсн төрәр ухан-тоолврарн хувалцна, ямр нег төрәр сүв-селвг сурна. Эдн күүндврт шунмһаһар эс орлцдг болв чигн өвкнриннь авъяс-тууҗар соньмсч, хальмг келән дасна. Һазадын орн-нутгудт, ик балһсдт бәәдг улс бас мана багд орлцҗ, төрскн келән дасхар шунҗахнь бахмҗта, - гиҗ Церн Гаряевич келнә.
Багин шунмһа орлцачнр дунд Буран Ольда, Эрнҗәнә Нина Көтчнрәс, Окна Тамара Баһ Дөрвдә района Уңһн Төөрәчәс, Арсинә Надежда Яшкулин района Чилгрәс, Захара Пүрвә Октябрьск района Восход селәнәс, Бембин Вера Элстәс, Савһра Эрднь Үстин района Барунас бәәнә. Эдн күүндврт орлцҗ, эк-эцкнрәсн болн аав-ээҗнрәсн соңсч-медҗ йовсарн хувалцна. Испаньд хөрн һар җилдән бәәдг Амбадыка Җаңһр эн багд орлцачнрла күүндәд, хальмг келән дасч авв. Моңһлд бәәдг Бадмарак баахн күүкн бас хальмг кел дасч авх күсл тәвәд, ода му бишәр күүнднә гиҗ Церн Гаряевич энүг буульв.
Медәтин келсәр, кесгнь хальмг келәр күүндхәсн эмәнә. Багд орлцачнрин ик зунь күүндврт орлцхш, зуг хая нег ухан-тоолвран бичнә. Болв әмтнә келсиг соңсад, бичсиг умшад эдн хальмг келән дасна, аав-ээҗнриннь авъяс яһҗ күцәдгиг медҗ авна. «Мана хальмг келн байн, сәәхн, өвәрц, бидн хоорндан эс күүндхлә, мана келн мартгдх. Зәрм улс харһхларн хальмгар күүндхәсн эмәнә, эс гиҗ мууһар келнәв гиҗ эндү һарһхасн саглна. Тернь буру йовдл, бичкн-бичкнәр күүндәд бәәх кергтә. Мана багд орлцачнр дунд баһчуд олн бәәхнь ик байр үүдәнә. Хальмг дуд, үлгүрмүд, шүлгүд дасад авхла, кел өргҗүллһнд тернь туслхмн. Төрскн келән медсн күн байн күн гиҗ хальмг үлгүрт келгднә. Ик-баһ уга цугтан төрскн келән дасч авх зөвтә», - гиҗ Церн Гаряевич келнә.
Тиим седвәртә, хальмг келндән эңкр медәт Овата селәнд бәәнә. Энүнә багд орлцачнр дунд мана таңһчин селәдт, Әрәсән кесг һазрт, һазадын орн-нутгудт чигн бәәдг улсиг зааҗ болхмн. Цуһар эдн төрскн келән дасх күслтә улс мөн.
ДООҖАН Наталья

Видео