Өнр-өсклң мана өрк-бүлин тускар

Сегодня, 12:29 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Хальмг улс дуулдг авъяста. Дууна һазрт дуулсн дунь делсәд, холд соңсгдад йовдг. Ямаран чигн байр, зовлң учрхла, чееҗәснь заядар көгҗмин айс һооҗад, теегән бүтәнә. Эк болсн буурл тег үрдиннь дуд бийдән шиңгәһәд авчкна! Эннь күүнә седкл сергәҗ, урмд өгнә, теңгрт байрар солңтрна. Бурхнд хүврсн мана ээҗ- аавнр маднд әдсән өгнә.
Эндр би эк-эцкән, төркән санад, таанртаһан, күндтә умшачнр, седкләрн хувалцҗанав. Би киитн Сиврин һазрт һарлав. Мини эгч Валентина, ах Владимир хө мөстәдән сәәһән хәәҗ. Мана ээҗ ууһн көвүнәснь һарсн ачнран геечкәд, һурвдгч ачнь һархла, йорлад, өнчн, дала му үзсн үй дү Һәрәг нанд нер өгхинь сурна. Тернь, - «аак, яһҗахмбт? Би түүрмәс ирҗ йовнав. Нанар нер өгдви?» - гидг болна. Мини бичкн үй авһ Һәрән эцкнь дәәнд хорад, экнь Сиврт өңгрхләнь, мана аав ээҗ хойр өнчрсн ачан дөрвн күүктәһән өсксн бәәҗ. Мөрнд дурта көвүн шаңһа арва хулхалад, цааҗла харһад, нәәмн җил түүрмд сууһад һарч. Мел тер өдр харһад гиигрсн эким күүктәһинь эмнлһнәс авч ирнә. Аакиннь үгд орад, нанд Анастасия нер авһм өгсмн. Терүнәс нааран намаг, Һәрән күүкн, гидг болв. Кезәнә хальмгуд йорлдг бәәҗ: кемр нилхиг өнчн-өвү күүнд нерәдхлә, кишгтә, ут наста күн болҗ өсх, гиҗ иткдг бәәҗ. Эн хуучн хальмг авъясар ээҗм намаг иигҗ әмд үлдәсмн. Ээҗм оньдин һарасм авчкад, тәвдго билә. Ээҗин өвр деер өссн күмб! Ээҗм юм уйдг, олн зүсн тәрн меддг, бурхта күн билә. Сәәннь орнд төртхә, сәкүсн хәәрлг. Мини ээҗ Мучкан Якунчин Анна Баляка нертә бәәҗ, мордхлань Цаһан нер өгсмн, базнь хадмлад, Гилән гидг билә. Тиим йоста бәәсмн.
Мини эк Мучкан Хөөчин Шонта, сәәдүд төрлә Өргҗүрә Хөөчин ууһн күүкн мөн. 1950 җилд Җаанг төрлә Мучкан Мукөвүнә Васильд одсмн. Мана уңг-тохмин магталыг эцкм маднд келҗ өглә:
«Оон гидг урата,
Оонт гидг һолта,
Шар Зуңква солңта
Шарнут Чонса әәмгин
Өнчн мууһан өөдго,
Өнр байндан өктмндго,
Угань бәәх дүңгә бәәдг,
Угатянь байн дүңгә бәәдг
Баатр Җаанг төрлә
Цастан Аҗидан, Куңнян, Козан Мучкан Мукөвүнә Васильв!»
Эцкм уңг- тохман 1770 җиләс авн меддг билә. Оньдин дегтр, газет умшсинь тодлнав. Көдлмшәсн ирәд, хувцан соляд, герүрн орҗ ирдмн. Эцкм йир цевр-цер, седң күн билә. Намаг һар деерән авад үмсдг билә, кеерәс нег өндг авч ирәд, чамд туула өгүлв! - гиһәд келдг билә. Ээҗм эцкин кесн домбр цокхла, экм дахад дуулдг билә, эцкм һаран дайлад, тавшад биилдмн. Тиигҗ ээҗ ууһн көвүһән байрлҗ тосдг билә. Өдр болһн нәәрлдг биләвидн. Сәәхн илвтә цаг бәәҗл!
Мана эцк долан класс төгсәснә хөөн Сиврт туссмн. Цааранднь сурһуль сурхар седхлә, комендант зөв өгсн уга, тегәд трактористәр көдлсмн. 1957 җилин хаврар төрскн Шарнутдан хәрү нүүҗ ирәд, гер бәрәд, дөрвн үрнә тооһар дөрвн уласна мод суулһсмн. Эндр өдр Опка садт һурвн баатр-уласн хамтхаслад, зергләд зогса. Ачнр- зеенрнь өөрнь ирҗ мөргнә, әдс авна. Һартан өөтә, йир эвтә, ду- биид дурта, олна дунд тоомсрта, өндр нурһта, шалдрң шар үстә эцкм билә. Харм төрхд, һучн тавтадан йовҗ одв...
Экм тавн күүкән хадм эктәһән өскәд-босхад, кү кеһәд, арвн негн ач-зееһән үзәд, далн зурһан нас күрлә. Сәәхн еңсг дуута, домбрин чикнд шаваш хайдг йорәлч күн селәнә дуучнрин «Теегин айс» ансабльд дууч бәәсмн. Нәәмтәһәсн авн Йокташ эктәһән дуучин марһаст орлцад, баатрлг дуулврин 500 җилин өөнд нерәдсн марһанд орлцсн болдг. «Жаңһрин» тасрха - «Бумбин орна магтал» нанд, хальмг келнә багшт, дасхла, 1993 җилд Пранцин һазрт, Сент-Жирон балһснд нарт-делкән олн-әмтнә ду-бииһин наадмд орлцад, үй дү күүкн Дорҗин Зандала хамдан ут дууһан дуулла.

Мини хойр дү, хойр дү күүкн бас билгтә улс мөн. Дүм Мучкан Николай көгҗмин училищ төгсәсн бийнь совхозд трактористар көдлҗ йовла, 1990 җилд Бурятин Улан-Удэ хотл балһснд болсн «Байкал - орчлңгин сувсн» нарт-делкән наадмд орлцад, бииллә. Ууһн көвүнь Хоңһр багшин эрдмтә, һурвн үртә, гитар цокч дуулна, Гилән күүкнь Хальмг ик сурһуль төгсәһәд бичкдүдин садт көдлҗ йовна. Һурвн күүкдәснь Николай дөрвн ачта, ууһн ачнь Сергей Хонгорович Москвад ик сурһуль төгсәһәд, эцктәһән көдлҗәнә, Артур ачнь Москван тосхачин техникумин оютн, Карина ач күүкнь зурһадгч классин сурһульч мөн.
Кеемә дү күүкм Валентина Ильцаранован дуулдг дуд таасдг билә, селәнә нәр-нааднд орлцдг билә. «Торһа» ду таасч дуулҗ йовла. Көвүнь Мучкан Савр Хальмг ик сурһулин оютн цагтан сәәһән хәәлә. Экән геесн көвүн англь кел сәәнәр меддг болад, Америкд одад, тенд үлдсмн. Ода полицин Академь төгсәсн офицер цолта күн болна.
Булһн дү күүкм тавтаһасн чичрәд биилнә, Эктәһән «Теегин айс» ансамбльд орлцад, өкәр күүкн хәләһәчнрин зүрк авлад, концерт болһна кеермҗ болдмн. Заяни билгтә бичкн күүкн Элст балһсна телеүзлд чигн билгән үзүлсмн, цоксн зургинь 1973 җилд «Калмыкия» дегтрт барлла. Шарнут селәнә нәр-нааднд оньдин орлцад, Николай ахтаһан биилҗ йовсмн. Булһна Батэрдэнэ көвүнь Хальмг ик сурһуль төгсәһәд, Элстин Бурхн Багшин хурлд церглв. Энткин орн- нутг орад, гецл цолта болсмн, Зуульчлхдан дурта көвүн олн орн- нутгуд эргәд ирлә. Цаһан, тевчңгү седклтә бичкнәсн авн ээлтә, ду-биид дурта көвүн ээҗиннь өөр өссмн. Хальмгин тууҗар, тод бичгәр, корей келәр соньмсад дасдг билә, зуг гемин зүүләр һучн тавтадан бурхн болв.
Мини дү Мучкан Сергей дуулна, биилнә, төрлиннь хүрмд даңгин ахлач болад йовна. Бийнь Элст балһсна МВД-н халхар цергләд, олн ачлврта, майор цолта, амрлһнд һарсн бәәнә. Ууһн көвүнь Мучкан Василий Хальмг ик сурһуль төгсәсмн. Сәәхн хальмг дуд дуулна, гитар цокна, ааван дурасн һартан эвтә көвүн мөн. Эндр Москва балһснд урчар көдлҗәнә. Сергейин хойр зень аавиннь бахмҗ болдг. Зе күүкнь Сатьяна Татьяна бичкдүдин оркестрин домбрч, зень Сатьяна Сумьян «Өөрднр» ансаблин бичкн биич! Аав-ээҗдән ирхләрн, домбр цокад, дуулад, шаваш хаяд, бииләд мадниг байрлулна.
Мучкан Мукөвүнә Василин ачнр-зеенрнь олыг байрлулҗ йовдг билгтә, өр-өвч, төрскнч седклтә, уңг-тохман дуудулҗадг улс болна.
Эңкр мана газетин умшачнр, уул хальмг келән ардан бичә хайтн, өргәд, өөдләд, тууҗарн соньмстн, омг автн, сойлан делгрүлҗ, хальмг нерән альд чигн, кезә чигн дуудулҗ йовтн!

Ончта өөнд нерәдҗәнәв

«Теегин айс» ансамблин
Темдгтә өөн болҗана.
Җирһлин җисән җиргәд,
Җирн тавн җилнь күцҗәнә.

Киитн Сиврәс хальмгуд
Кесг улсан гееһәд,
Көгшн бичкн уга
Кишгтә теегән темцлә.

Теңкән уга байрлад,
Төрскн Шарнутдан ирлә.
Төрл-садарн цуглрад,
Тов деер һал тәклә.

Ке хувцан өмсәд,
Кеер оларн цуглрад,
Кезәңк ду-бииһән сергәһәд,
Күчтә нәәрән давулла.

Сәәдүд төрлә, тоомсрта
Санҗрһа Басңгин селвгәр
Сойлан делгрүлх күсл
Селәнә баһчудт тәвгдсмн!

Баһ- дүүвр настаһаснь
Билгтә хамгинь шүүһәд,
Багш Лазра Андрейин Нина
Баглад ансамбль тогтала.

Домбр цокдгнь дала,
Дуулад, биилдгнь олгдна.
Өргҗүрә Хөөчин Шонта,
Мучкан Василин аваль
Алдр хальмг дәәчнр
Әрәсәһән парнцузас харсад,
Алтн селмәр мөрәлгдсн Зәәсң Сераджаб Түмн - баатр
Нерән мөңкрүлснә туск
Ээҗнь дасхсн «Маштг бор»
Эвтнь орулҗ татад дуулад,
Өвкнртән магтал өргнә.

Олн һазрт билгән үзүләд,
Элст, Ростов, Москва темцәд,
Бурятин хотл балһснд
«Байкал-орчлңгин сувсн»
Билгин наадмд орлцла.

Пранцин Сент-Җирон балһснд болдг
Нарт-делкән олн келн-әмтнә наадмд
Мартгдҗ йовдг ут дуд дуулдг
Мучкан Шонтаг, Дорҗин Зандаг
Хальмг Таңһчас, күндләд йовулла!


Холд нерән дуудулсн,
Хавсн көнҗл мет эрәтрсн
Хальмгин сойлан делгрүлсн,
Хамгин нүүрт йовсн «Теегин айс»,
Хаалһчн цаһан болтха!

Ээлтә ээҗ- аавнртан,
Эвәр бәәдг Шарнутдан,
Эврә һазр- усндан
Эн шүлгән нерәдҗәнәв.

Оон гидг урата,
Оонт гидг һолта,
Шар Зуңква солңта
Шарнут- Чонса әәмг
Оньдин дөрвн цагт
Олнд тоомсрта йовтха!

Зуңква Мәәдрин гегән
Зула деертн залртха!
Очр Ваани, Олн Бурхд
Ора деертн мандлтха!

Даван Анастасия,
Хальмг Таңһчин ачта багш,
Әрәсән сурһуль-эрдмин йилһән сән көдләч, күч-көлснә ветеран

Видео