Номин делгрлтин халхар

Хальмг ном кезәңк ул-сүүртә, гүн учр-утхта болдг. Номин шинҗллтиг кесг зун жил хооран хальмг гелңгүд болн ламнр эклсмн, эдн арвад җилин туршарт Бурхн багшин ном дасч гүн медрл авч, зурхачнр, эмчнр болҗ үүлдҗ йовсмн. Мана өвкнр өөрд улсин орн-нутгин күчиг холвҗулҗ, әмтн дунд ховр медрл тархаҗ, теднә сурһуль-эрдмин кемҗәг өөдлүлҗ йовснь чигн мел үнн.
Тер авъясиг ода баһ наста улс делгрүлҗ йовна. Одахн нег һазра баһ наста гелң Тензин Норзанг (Мукөвүнә Санл) Бурхн багшин гевш лхарамбан цол зүүсн болдг. Ода Энткг орн-нутгт бәәдг делкәд темдгтә Дрепунг Гоманг хурлд Мукөвүнә Санл олн җилдән сурад, кесг шүүврән өгәд тиим өөдмд күрсн болҗана.
Хальмг ламнрин авъяс тиим кевәр цааранднь делгрҗ йовна. Кесг зун җил хооран хальмг ламнрин тоод гүн медрләрн, ухан-билгәрн алдр номт Зая-Пандита йилһрҗ йовсмн, түүнә нилчәр өөрд улсин тод бичг үүдәгдсмн. Делкәд зуг цөөкн келн-улс эврә бичлһнә болдг, Октябрин хүвсхлин хөөн Советин Союзин алдр орн-нутгт хальмг ном өргнәр делгрҗәсмн. Яһад гихлә цуг баһчудт сурһульд орад, медрлән гүүдүлх арһ өгсмн, йосна неквр тиим бәәсмн. Кесг миңһн баһчуд багшнр, эмчнр, инженермүд, номтнр болҗ таңһчин делгрлтд тәвцән орулҗала. Нег үлү келнә, тууҗин, утх-зокъялын халхар номтнрин то икдҗ йовла. Түрүн филолог номин доктор Номинхаана Церн-Дорҗ тууврин күнд җилмүдт чигн үүлдврән күцәҗ, түрг янзта болн хальмг кел шинҗлҗ йовсмн.
Ода түүнә эклсн гүн шинҗллтиг Хальмг ик сурһулин номтнр Әрәсән номин академин күрәлңгин номтнрла болн түрг келнә кесг орн-нутгудын мергҗлтнрлә нөкцлтән өргҗүлҗ, Хальмг Таңһчиг номин нарт-делкән төвд хүврүлҗәнә.
Хальмг ик сурһуль секгдснә хөөн профессормуд Бадмин Бата, Павла Дорҗ, Кичгә Төлә, Роза Харчевникова болн нань чигн нертә номтнр эндрк күцәмҗин улыг тәвҗәсмн, хальмг кел өргҗүллһиг цааранднь күцәҗ йовсмн. Багшин күрәлңгин түрүн һардач Джал Орлов мана таңһчд ик сурһулин бат ул тогтав. Физикин, химийин, биологийин, селәнә эдл-ахун халхар номин шинҗллт делгрлт авчасмн.
Талдан балһсдас ирсн номтнр тер шин салврин делгрлтд ик тәвцән орулсмн. Тер тоод физикин халхар Хальмг ик сурһулин һардачин дарук, физикин болн эсвин номин доктор Александр Соловьев нарна физикин халхар ховр шинҗллт кеҗ эврә номин сурһулян бүрдәсмн, түүнә ул деер баһ наста хальмг физикүд үүлдврән эклсмн.
Ода нертә номтын кергиг Хальмг ик сурһульд цааранднь күцәҗәнә, эврә обсерваторь энд тосхгдла, энд физикин болн эсвин номин доктор, профессор Михалян Бадмин һардврт нарна физикин салврар гүн шинҗллт кеҗәнә, энд баһчудын лабораторь күцәмҗ бәрҗ үүлдҗәнә, баһ наста номтнр астрофизикин салврар күцәсн көдлмшин ул деер физикин болн эсвин номин кандидатын диссертацан харсад, мана таңһчин нер туурулҗана. Эднә кеҗәдг шинҗллт нарна физикин нәрн кесг төр хаһлҗана, Әрәсән ик компаньс эднлә нөкцлтҗәнә. Эн нәрн салврар үүлдҗәдг баһ наста номтнр түүнә тускар одахн болсн харһлтд келҗ өгв. Тиим күүндвр кеҗ, эдн хальмг вузин талдан багшнрт эврә көдлмшин, хоршасн нәрн дамшлтын тускар тодрхаһар цәәлһв. Тернь сән үлгүр болна.
Мана таңһчин экономикин һол салврнь селәнә эдл-аху болҗана. Эн халхар чигн хальмг вузин номтнр ончта күцәмҗ бәрҗәнә. Эдн генетикин, тохма мал өсклһнә, түүнә то икдүллһнә хамгин шин эв-арһс үүдәҗәнә, тегәд чигн эдн «Приоритет-2030» гидг төсвд орлцачнрин өөдән нер зүүҗ Әрәсән нүүрлгч 100 вузин тоод орв. Хальмг вузин талдан дацңгудын номтнрла хамдан орн-нутгин залврин даалһвриг күцәҗәнә, һазадын орна болн Әрәсән компаньсла болн номтнрла нөкцлтҗәнә.
Хальмг Таңһчин һардвр болн залвр АПК-н халхар кеҗәдг эднә төсвиг дөңнҗ, демән күргҗәнә, түүнә ашт таңһчин болн талдан регионмудын фермермүдлә хамдан тохма мал өсклһнә, талдан чигн нәрн төрмүдәр хамгин шин эв-арһсиг өргнәр олзлҗана, эднә нөкцлт цаг ирвәс өргҗәд йовна. Эврә дамшлтын тускар номтнр Хальмг ик сурһулин талдан дацңгудын багшнрт болн ЮФО-н болн Әрәсән кемҗәнд болдг номин хургудт тодрхаһар келҗ өгнә.
- Тиим күүндвр маднд, Хальмг ик сурһулин номтнрт, туста болна. Үлгүрнь, мана инженерин-технологин дацңгин номтнр экологин, һазр көдәрлһиг зогсалһна туст шинҗллт кеҗәнә, түүнә ул деер малын хот һарһлһна шин эв-арһ үүдәләвидн, гиҗ профессор Эвин Валерий тоолврарн хувалцна.
Тиим кевәр һучн-дөчн җил хооран номин кесг салврт бат ул тәвсн мана таңһчин номтнрин шинҗллтәр дамҗад Хальмг ик сурһулин мергҗлтнр болн баһ наста номтнр өдгә цагин нәрн шинҗллтән күцәҗ таңһчин делгрлтд ик тәвцән орулҗана.

ТҮРВӘН Һуна