Цаһан Нуурин көвәднь дүңгәһәд бәәнә…

Сегодня, 13:53 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Сурєуль-эрдм

Цаһан Нуурин
Школнь, школнь
Цаһан Нуурин көвәднь
Дүңгәһәд бәәнә.
Цецн гинә билгтә
Эгл улсин күүкднь
Цаасн гинә номиһән
Дасад сууна...

Эн дууна үгмүдинь бичкнәсн авн соңсҗ йовлав. Яһад мел эн селәнә сурһульд дун нерәдсмб гиҗ соньмсдг биләв. Одахн эн дунд сурһульд одсн кемд, һардачнь болн багшнрнь бүрдәцин соньн тууҗин тускар келҗ өгв.
Цаһан Нуурин дунд сурһулин тууҗ 1904 җиләс авн эклнә. Энүнә тускар Хальмг Таңһчин Келн-улсин архивд хадһлгдҗадг бәрмт цаасн герчлҗәнә. Сурһулин түрүн багшнь Норман Лиҗ бәәҗ. 1903 җилд эн Хазнд багшлҗала, Цаһан Нуурт сурһуль секгдсиг соңсад, нааран ирәд, бичкдүдт медрл заадг болв. Хөөннь Иҗлин Баку, Чаган Лиҗ, Серәтрә Басң болн талдан багшнр энд көдлсн болдг.
Түрүләд сурһуль модн бичкн герт бәәршлдг билә. 1920 җилд нег һазра бәәхтә малч гермүдән сурһульд өгв. Тенд селәнә көвүд-күүкд дөчн шаху җилдән сурв. Һардачр Юрий Аверковин, Борис Хоревин, Артан Сумьяна, Манҗин Петрин, Санҗин Эрнҗәнә, Канкан Эрднин болн талдан нерд сурһулин тууҗд темдгтә болҗахнь заагдв.
Тәвдгч-җирдгч җилмүдт хальмгуд Сиврәс төрскн теегтән ирәд, һазран шинәс босхчасн цаг билә. 1963 җиләс авн хөрн шаху җилдән Төрскән харсгч Алдр дәәнә ветеран Санҗин Эрнҗәнә чадмг һардврт Цаһан Нуурин дунд сурһуль өсәд-өргҗәд бәәв гиҗ келхлә буру болшго. Эрнҗән Зельмеевич сурһулин бүрдәциг йосндан делгрүлв гиҗ темдглх кергтә. Тер җилин така сарин 31-д ончта йовдл учрв, РСФСР-ин Министрмүдин Хүүвин тогтаврар Цаһан Нуурин дунд сурһуль Советин Союзин Баатр Санҗра Николайин нер зүүдг болв. 1965 җилд болхла хойр давхр гер тосхгдад, дунд сурһуль шин бүүртә болв.
Ода санхнь зун һар җилин эргцд кедү бәәрн күүкд дунд сурһулян төгсәһәд, җирһлин ик хаалһд орсн болх!
Эндр болхла төрскн селәндән өсч-боссн Боован Байр дунд сурһулиг һардҗана. Энд 69 көвүн-күүкн сурна, 18 дамшлтта багш эднд гүн медрл зааҗ өгчәнә.
Байр Владимировнан келсәр, дунд сурһуль өдгә цагин некврлә ирлцҗәдг бүрдәц болҗана. Тодлхас, нидн энд бат ясвр күцәгдәд, арвтнрин төлә сән таал тогтадв. Сурһулин улнь батрад, Интернет орулгдсн компьютерн хора секгдв, багшнрин болн сурһульчнрин төлә шишлң кергсл хулдҗ авгдв. Бат ясвр күцәснә хөөн сурһульчнр сарул-сәәхн, герлтә хораст сурсн деерән шинрүлгдсн спортын хорад болн герин шидрк талвңд дамшдг болв.
Үдин хөөн кичәлмүд төгсхлә, көвүд-күүкд ду дуулад, би бииләд «Байр» ансамбльд, «Алтн булг» нертә театрин студьд, лимба татад, домбр цокад көгҗмин негдлтст сергмҗтәһәр амрна.
Сурһулин җилин эргцд багшнр, сурһульчнр болн теднә эк-эцкнр олн зүсн керг-үүлдврмүд хамдан бүрдәнә. Төрскнч седклтә сурһмҗ өглһнд Цаһан Нуура дунд сурһульд онц оньг тусхагдна. Олн җилдән энд Санҗин Эрнҗәнә нертә цергә туурмҗин музей үүлдҗәнә. Терүнд Төрскән харсгч Алдр дәәнә, Афганистана, Чечнян болн өдгә цагт цергә шишлң керг-үүлдврин ветеранмудт нерәдсн тоот әрүнәр хадһлгдҗана. Тодлхас, 2022 җилд «Негдсн Әрәсә» партин «Шин сурһуль» нертә төсв күцәлһнә йовудт эн һазра хәәртә үрн, Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцач, зөргтә партизан, нертә бичәч Хоньна Михаилд «Баатрин ширә» секгдсн билә.
Әрәсән улсин ниицлтин җил зарлгдснас иштә лу сард энүнд нерәдсн өргн керг-үүлдвр давулгдв. Сурһулин һардач Боован Байр иим чинртә җил мана орн-нутгт зарлсиг темдгләд, байрт орлцсн улсиг йөрәв. Хальмг келнә болн утх-зокъялын багш Манҗин Бэлла «Җаңһр» алдр дуулврин тууҗиг сергәҗ келв. Бәәрн сурһулиг төгсәсн, эцкнрин хүүвин ахлач Болдра Олег көвүд-күүкдт сурһулян сәәнәр сурч, өвкнрин байн зөөриг дасч, автн гиҗ дурдв. Тер мет класс болһн дуулад-бииләд, хальмг келәр наадд чигн үзүләд олыг байрлулв.
Җил болһн Цаһан Нуура арвтнр района болн таңһчин олн зүсн марһаст орлцад ончрна. Тер мет сурһуль-эрдмин халхар күцәгдҗәдг соньн кесг төсвст бас орлцдг болв. Эннь багшнрин, дамшачнрин болн эк-эцкнрин ач-тус болна гиҗ келх кергтә.
Ах үйин һардачнрин кергиг даавртаһар күцәҗәдг Байр Владимировнан келсәр, сурһулин авъясмудыг учртан авч ямр чигн кергүд бүрдәгддг болв. Багшнрин ик зунь эн сурһулиг төгсәсн улс болна. Олн җилдән энд Лиҗин Вадим, Бүрүн Екатерина, Мендән Людмила баахн үүрмүдтәһән дамшлтарн хувалцҗ көдлҗәнә. Сурһульчнрин болн багшнрин орлцлһтаһар сурһульд болн селәнд субботникүд бүрдәҗ, күүкд бәәдг һазран хог-богас цеврләд, ирлцңгү керг-үүлдврмүдт шунмһаһар орлцна, гиҗ Бован Байр темдглв.
2014 җилд Цаһан Нуурин дунд сурһулин 110 җилин өөнлә ирлцҗ, дегтр барас һарсмн. Сурһулиг төгсәсн, өдгә цагт таңһчин бүрдәцст олн халхар көдлҗәдг улсин нилчәр энүг һарһсн болдг. Эндр дорас өсч йовдг баһчуд дегтр умшад, зургудынь хәләһәд, байн тууҗлань таньлдхнь маһд уга.
КАРСАНА Евгения

Видео