«Чолуг цомлсн цецг»

Сегодня, 08:30 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Ах үйин седкүлчнрин үлгүр.
Соньн эн келврин түүрвәч Евдокия Ерофеевна Манцина «Хальмг үнн» газетин редакцд бичгүдин болн сойлын әңгиг һардҗ йовсмн. Седвәртә эн күүкд күн давсн зун җилин җирдгч-йисдгч җилмүдт таңһчд болҗасн сойлын керг-үүлдврмүдин тускар бичҗәсмн. Көдлмштән дигтә-дарата, бичлһнә эрдмәр дамшсн мергҗлт редакцд ирҗ көдлҗәдг баһчудт нүдн-амн болҗ, кергтә сүв-селвгәрн дөңндг билә. Йириндән тер цагт редакцд көдлҗәсн ах үйин седкүлчнр маднд, баһчудт, җирһлин болн үүдәгч үүлдврин хаалһд батрхд, редакцин амр биш көдлмш дасч авхд ик дөңгән күргсмн. «... өөһин өөр ө» гисн хальмг үлгүрәр, тиигхд эн билгтә ахнр-эгчнрин өөр көдлҗ йовсн баһчудт теднд ханлтан медүлҗ, ачинь хәрүлх таал учрав.
Хальмг радион соңсхвр билгтә седкүлчин өөдән дамшлтынь дәкн нег герчлв. Келхәс, эн очерк орс келәр бичгдсмн. Тер цагт газетд көдлҗәсн седкүлчнр орсар чигн, хальмгар чигн бичдг бәәсинь эннь медүлҗәнә.
Теңгр тал зөрәд
Зәрм урһмл чолуг күүлҗ хамтхасдан сарсалһҗ теңгрүр темцсиг бидн хая биш үзнәвидн. Евдокия Ерофеевна чолу цомлад урһҗасн цецг үзүлҗәнә. Өрүн көдлмштән йовсн цагла, тер цецг һарсинь үзнә. Әмтнә кесгнь өөгүрнь давҗ һарна.
Болв нег өрүн өөгүрнь йовхла, тер цецгиг ишкәд әминь таслсиг эн үзнә, чолун деер хагсад кевтдг болна. Терүгинь үзсн зүркм менрәд одв. Урднь соңсч йовсн нег келвр ухандм орв. Билгтә хальмг көгҗмч, виолончелист Манҗин Дорҗин ахр җирһлин тускар сангдв. Җирһлднь учрсн тоот энүнд харш болв, гиҗ түүрвәч бичсн мөн.
Угатя күүнә көвүн Манҗин Дорҗ бичкнәсн медрл авхар зүткҗәсмн. Арһ-чидлән агсад Әәдрхнә гимназьд сурн бәәҗ көгҗмин училищд орсмн, хөөннь Санкт-Петербургск ик сурһульд сурсмн. Сурһуль сурад, зөв-йосна туск медрл авад, хальмг улстан зөв-йосинь медүлхәр Дорҗ күсл кеҗәсмн. Дәкәд хальмг әмтнә дун болһниг цуглулҗ авад, бичкдүдт көгҗмин медрл заах седкл бас бәәсмн.
«Угатя Манҗ көвүһән сурһхар бәәдгн, халун икдәд, ухань тарҗах бәәдлтә» – гиҗ хотна бәәхтә улс дөөгләд, хоорндан наад бәрҗәсн болна. Болв төрхәрә билгтә көвүн сансан күцәхәр зөрв.

Сурһулин җилмүд
Нег дәкҗ багшасн сурад, әмтн мал хулддг бәәрн тал Дорҗ адһв. Хальмгас чигн әмтн ирдг бәәсинь эн медлә. Таньдг күн харһхла, эк-эцкиннь тускар медхәр Дорҗ тиигәрән оддг билә.
Адһҗ йовсн көвүн генткн көгҗмин сәәхн айс соңсна. Айст авлгдсн көвүн цуг тоотан мартад, кесгтән дор ормдан зогсв. Көгҗмин ә соңсгдсн гер тал өөрдәд, Әәдрхнә көгҗмин училищ бәәсиг медв. Ухалҗаһад, көвүн зөргләд, герин үүдиг секәд орв. Көгҗмин ә һарчасн хора тал эн темцв. Үүдинь секхлә, ширән ард багш суудг болна. «Чи кембч? Ю хәәҗ йовнач?» – гиҗ багш сурв. Дорҗ кен болҗахан келәд, көгҗм татх седклән медүлв. «Тегәд ю чаддвч?» – гиҗ багш соньмсч сурв. Хорад бәәдг көгҗмин зевсгүд дунд орс домбр Дорҗ үзв. Орс домбрт хальмг айсмуд орулҗ Дорҗ цокв. Түрүләд итклго бәәсн багш алң болад, өвәрц айст авлгдв. «Би чадхв. Ямаран чигн зевсгт нааддг болхв. Зуг намаг сурһульд автн», – гиһәд Дорҗ багшиг ээрәд, сурад бәәв. Гимназьд өдрәр сурнав, асхнднь энд көгҗм даснав, – гиҗ көвүн зөвән келәд бәәв. Сурһулян сәәнәр сурдг көвүнд дәкн нег сурһульд сурх зөв өгсн болдг. Тиигәд Манҗин Дорҗ гимназь болн училищ зергднь төгсәсн болдг. Сурһулин җилмүдт көвүн хуур татдг, виолончель нааддг болн көгҗмин зевсгүдт көг орулдг болв.
Зуни амрлһнд гертән ирхләрн Манҗин Дорҗ багш Татьяна Юрковала, эмч Семен Залкиндла таньлдад, күүндх, ухан-тоолврарн хувалцх цаг олдг билә. Медрлтә болсн деерән олнд цаһан седкләрн нөкд болҗадг улсла харһснь хөвтә йовдл болсмн. Талдан гимназистнрлә хамдан цуглрад, көгҗмин болн утх-зокъялын асхд бүрдәдг бәәсмн. Манҗин Дорҗ хуур татад, хальмг дууна айсмудар әмтиг байрлулдмн. Наадкснь шүлгүд умшдмн, тиигәд нәр-наадн хоорнд үүрмүдләрн өөрхн таньлдад, медрлтә улсин келсиг соңсч, тодлҗ йовсмн. Тиигхд Юркован сурһульд сурчасн, хөөннь таңһчдан тоомсрта эмч болсн Бамба Тимошкаеван тодлврар, Манҗин Дорҗ дундын нурһта, уласн модн кевтә уйдад бәәдг эвтәкн цогцта күн бәәсмн. Бичкдүдт йир дурта билә. Тедниг дахулҗ наадулад йовсинь әмтн тодлна. Хуур татсн цагла кесг әмтнә нүдн нульмсар дүүрдг билә. Тедү дүңгә Дорҗ билгтә көгҗмч бәәсмн.
Хуур татад, угатя улсин зовлңта җирһлин туск дууна айсиг олнд медүлсн цагт седкл авлм тер айсмуд күн болһна уханд төөнрдг бәәснь лавта.
Хамгин дуртань «Сөм хамрта парнцс» гидг дун бәәсмн. Төрскән парнцсмудас харсад, хальмг цергчнр мөрдән болн темәдән унад, зөргтә кевәр дәәлдәд, Парижд күрсн йовдл ик урмдта болсмн. Тиигәд өвкнрин үлгүрәр Төрскндән церглхәр Манҗин Дорҗ бийән белдҗәсмн.

Герлтә җирһлин заль
Хальмг баһчудын олна җирһлд Манҗин Дорҗ бас орлцҗ йовсмн.
Гимназин болн көгҗмин училищиг төгсәһәд, Манҗин Дорҗ цааранднь ик сурһульд сурхар шиидәд, Әәдрхнә губернаторт Санкт-Петебургд сурх седклән медүләд, тер бүрдәцст орхд дөң-нөкд болтн, гиҗ эрлһ орулҗ өгсн бәәҗ. Ямаран зөргтә йовдл гиһит! Губернаторин даалһврар Манҗин Дорҗин цаасиг хальмгудын кергүдәр бәәдг Заллтд йовулҗ. Гимназин болн училищин һардвр Манҗин Дорҗ сән белдвртә болҗахинь темдгләд, көвүн Санкт-Петербургд хойр сурһульд сурх зөв авсмн. Зуг тенд бәәҗ сурһуль сурхд мөңгн кергтә. Угатя көвүн мөңг альдас авхмб? Тегәд бийән чаңһаҗ авад, дәкнәс кесг бүрдәцст, онц улст зөвән медүлҗ, эн эрлһ бичв.
Хальмг улсин туст, теднә эрүл-мендин бәәдл батллһнд насн-җирһлән нерәдсн Семен Залкинд Манҗин Дорҗд килмҗән тусхав. Бийән әрвллго шунҗ йовсн көвүнә цогцнь күнд хамг тоотыг дааҗ чадсн уга, медрлтә эн эмч чигн энүг харсч чадсн уга. Тиигәд хөрн зурһан настадан Дорҗ гемд диилгдәд, сәәһән хәәсн болдг.

ХӨӨЧИН Галина

Видео