Төрскн теегин дууч

Сегодня, 12:27 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Хальмг улсин шүлгч Сән-Белгин Хаср һаха сарин 25-д һарсн өдрән темдглдг билә. Ууһн бичәчнрин негнь Хаср Бикинович Баһ Цоохра нутгин Булмукта селәнд 1909 җилд һарсмн. Өдгә цагт эннь Үстин района Барун селән болҗана. Хасрин эцкнь билгтә күн бәәсмн. Олн тууль-түүк меддг, чееҗәр келдг эн келмрчиг әмтн эврә селәндән бәәтхә талдан олн һазрар чигн сәәнәр меддг бәәсмн. Эцкин билгәс нанд күртҗ, – гиҗ Хаср бийнь келдг билә.

Эцкнь өңгрснә хөөн көвүн бичкдүдин Герт өссмн. Сурһуль сурад, күн болад, советск партин халхар сурһуль чигн төгсәһәд, эврә райондан көдлсн билә.
Төрскн теегин болн Иҗл һолын дууч гиҗ Сән-Белгин Хасриг үүрмүд-бичәчнр дууддг бәәсмн. Өсч-боссн һазр-усндан эн цань уга дурта бәәснь, Баһ Цоохра уңг-тохма күн болҗахдан икәр бахтдг бәәснь шүлгүдәснь медгднә.
Үүдәврмүдән экләд бичҗәсн Сән-Белгин Хаср, Манҗин Нимгр, Сусен Аксен 1926 җиләс авн хальмг келәр һардг «Таңһчин зәңг» газетин редакцин улд утх-зокъялын кичәлмүдин үүлдврт орлцдг болв. Сән-Белгин Хасрин түрүн шүлгнь болн шогта наадн 1929 җилд «Мана келн» седкүлд барлгдсн билә. Келврмүдин түрүн хураңһу «Шулмс» гидг нертәһәр 1933 җилд барас һарсмн. Җил болад, умшачнр шүлгүдин «Хаалһ» гидг нертә түрүн хураңһула таньлдсмн.
Орс бичәчнрин үүдәврмүдиг Хаср Бикинович орчулдг бәәсмн. Иигәд А. Пушкинә, М. Лермонтовин, М. Горькийин үүдәврмүдиг эн орчулсн болдг.
Сән-Белгин Хаср шүлгүдин, келврмүдин, поэмсин болн орчулврмудын һучн һар дегтр барлҗ һарһсмн.
1966 җилд Хаср Бикиновичд «Хальмг АССР-ин улсин шүлгч» гидг нерн зүүлһгдсмн. Хальмгин билгтин үүдәгч күцәмҗнь Хальмг АССР-ин мөрәһәр темдглгдсмн. Сән-Белгин Хасрин хальмг утх-зокъялын делгрлтд күргсн ач-туснь, үүдәгч үүлдврнь өөдәнәр үнлгдҗ, эн «Күндллһнә темдг» болн «Улсин иньгллтин» орденмүдәр ачлгдсмн.
Сән-Белгин Хаср болн театр
1935 җилд Сән-Белгин Хасрин «Өнчн бөк» гидг поэм һарсн билә. Олн улсин оньг авлсн эн поэм түрүн нааднь болҗ, Хальмг театрин эклц болҗ тохрв. 1936 җилд тууҗд түрүн болҗ Хальмг драмин театр экләд үүлдсн болдг. Эн җил театр 90 җилин өөнән темдглҗәнә. Театрин түрүн наадыг бичсн хальмг бичәч Сән-Белгин Хасрин нер эндр бидн күндлҗ темдглҗәнәвидн.
Нертә бичәчин җирһлин хаалһ амр биш бәәсмн. 1937 җилин моһа сарин 29-д Сән-Белгин Хасрин үүлдвриг бурушаһад, засглад, Колымад түүрмд суулһсмн, 1945 җилд болхла тендәс сулдҗ һарсмн. Тиигәд тер цагин күнд-күчр бәәдлиг хаҗһр гемшәлһиг Хаср Бикинович дааҗ һарсмн. Тууврас ирснәннь хөөн «Җирһлин өдмг» гидг келвр бичәд, Колымад үзсн зовлңган олнд медүлсмн.
Сән-Белгин Хаср 1980 җилин туула сарин 27-д сәәһән хәәсмн. Тер цагас авн дөчн һар җил давв. Болв бичәчин нерн, бичсн үүдәврмүднь мартгдлго бәәнә. Элстд, Цаһан Амнд болн Барун селәнд Сән-Белгин Хасрин нер зүүҗәдг уульнцс бәәнә. Барун селәнә сурһуль энүнә нер зүүнә. Сурһульд бичәчин нертә музей үүлднә. Терүнд бичәчин үүдәврмүд, энүнә өлг-эд болн ховр соньн нань чигн тоот әмтнә оньгт тусхагдсн болдг. Эн селәнә күүкд-көвүд нег һазра нертә бичәчин шүлгүдиг умшҗ өснә. Түрүн наадынь тәвҗ, Басңга Баатрин нертә театр йирн җилә өөнән темдглҗ, Сән-Белгин Хасрин нер күндлҗәнә.

УШКАНА Сувсн

Видео