Алтн чееҗтә келмрч

Сеер деер һархла – седклин сергмҗ, көгшн күүнлә ду һархла – ухани сергмҗ, – гиҗ кезәңк келсн хара үг биш бәәнә. Хуучан медхин төләд мадн хальмг амн урн үгин зөөр меддг көгшдүдлә харһад күүндҗ кедү үнтә зөөр медҗ авнавидн. Зуг сүл цагт, һундл төрхд, кезәңк цага юм меддг көгшдүд җил ирвәс цөөкрәд йовна. Тедү дүңгә мадна хамгин түрүн керг – цецн медрлтә көгшдүдәс медсн үнтә зөөринь соңсҗ-бичүлҗ, хальмгиннь оюни өв байҗулҗ, дорас өсч йовх үйнртән хадһлҗ үзүлҗ медүлх зөвтәвидн.
Хөрн үлү җил хооран Хальмг шинҗллһнә күрәлңгин номтнр буурл үстә, нәрхн чирәтә, хуучан меддг цецн медрлтә Боктан Шаня харһад, кесг соньн юмн бичүлҗ авсн билә. Тер цагт баахн номтнр Манҗин Байрта, Һәрән Байрта, Мейән Бадм болн нань чигн дәкн-дәкнәс түүнлә харһлдад, чееҗдән сергәҗ авсн тууҗ-домгуд, туульс, үлгүрмүд, тәәлвртә туульс болн нань чигн олн амн үгин үүдәврмүд бичҗ авсмн. Шаня Васильевичиг алтн чееҗтә келмрч гиҗ келҗ болхмн, юңгад гихлә келҗ өгсн амн үгин зөөр зун җил өмн келгдҗ-сонсгдҗ йовсн үүдәврмүд мөн бәәнә.
Шаня Васильевич 1933-ч така жил Хошуда әәмгт Василин Дордуна Боктан өрк-бүлд һурвдгч үрн болҗ төрсмн. Тер цагт эцкнь шаңһа колхозин өвснә манач болҗ көдлҗ йовсмн. Дән эклхлә, эцкнь цергт мордад, һундл төрхд, цергәс хәрү ирҗ уга. Экнь – Басңга Мөңкнасна Ота Хошуд әңгә зәәсңгин төрлин, һазртан бәәхдән тавн үртә бәәсмн. Хальмгудыг Сиврүр нүүлһсн цагт, хол хаалһин зовлң дааҗ чадлго зууран өңгрсмн. Тиигәд Шаня Васильевич ахнр-дүүнртәһән өнчрәд, көгшн ээҗиннь һарт үлдсмн.
Тууль-тууҗ кенәс соңсҗ йовлат гиҗ келмрчәс сурхла, иим хәрү өгдг билә: «Ода тер иим юмн болла. Тер цагт, дәәнә өмн, эцкм шаңһа колхозин өвс манад, шаңһа өвснд күүнә мал орхла, көөһәд авч ирәд, хашалчкдг билә. Малын эзнь некҗ ирхләг, тер күүг тооһад, хонулад, ю-бис күүнддг. Намаг өөрән суулһад чиңнүлһдмн. Тер күн маңһдуртнь йовҗ одхла, асхар эцкм намас тер күн юуна туск, ю келсинь сурдг билә. Тер цагтан би тавта алднд биләв», – гиҗ баһ цаган тодлад келдг сәнҗ.
Боктан Шанян әмдрл басл күнд, зовлңта бәәсмн. Хальмгудыг киитн Сиврүр туулһсн цагт, өнчрсн арвта Шаня көвүг бичкн гиһәд көдлмшт авдго бәәҗ. Тер бийнь, хаврин түрүнәс авн тәрә тәрлһнд, өвс хадлһнд, буудя хуралһнд көдләд, невчк өсәд ирхләнь арвн зурһата Шаняд Алтайск крайин Рубцовск района колхозин 7 бригадын 86 гү даалһсн болдг. Нег дәкҗ күүндхлә, тер түрү-зүдү бәәдлтә цаган санад Шаня Васильевич иигҗ келсмн: «Тиигхд намаг хәләх күн ирдго билә. Кеер өвс буулһхас биш нань күн ирдго билә. Яһҗ тиим дала мал бичкн көвүнд иткәд даалһад бәәснь ода намд медгдхш. Хөөтнднь һарад тер гүд унһлхла, 86 гүүнәс – 86 унһ авб би. Хөөннь соңсад бәәхлә, би һанцарн асрҗасн 172 адуг дөрвн бөдүн залу хәләҗ», – гиһәд Сиврт көдлҗ йовсн баһ цаган тодлҗ келдг билә.
Ики кезәнәс хальмг улс дунд эврәннь амн үгин эрдмәрн болн олмһа хурц сәәхн келәрн келмрч эс гиҗ җаңһрч улс йилһрҗ йовсмн. «Җаңһр» келдг күн болһн хальмг ут туульс, тәәлвртә ахр туульс, олн зүсн үлгүрмүд, товчта үгмүд, келврмүд, догмуд бас сәәнәр меддг билә. Боктан Шаня болхла теднә негнь бәәсмн гиҗ келхлә, буру болшго. Эврә бийннь тускар иим магтал тогтад, келдг билә:
МАГТАЛ
Җилдән олсн җилвдән уучкдг,
Зальгхин нег зальврдг.
Эцкм мини
Бәәҗ чадсн хар мөртә
Василин Бокта гидг күн бәәҗ.
Би болхла, көвүнь,
Телүлгсн мөр ундг,
Теңгрин өгәсәр бәәдг күмбв,
Боктан Шаня.
Болх-болх гиһәд бәәсн бийнь
Болл уга дәврәд ордг
Боктан Шаня гидг күмбв.
Чонас бишңкинь унсн,
Чолунас бишңкинь идсн,
Чонахна нәрхн шар гидг күмбв.
Келн гиҗ
Келнәнм арсн җулһрҗ йовх,
Келсн үгиннь өөһинь дарн гиҗ,
Таңгнанм арсн җулһрҗ йовх күмбв.
Келсндән күрдг,
Күзүндән чирсн даадг күмбв.
Аньсан хәләдго,
Атхсан тәвдго.
Көдлмш кесн цагтан
Унсн махлаһан һазрас авл уга
Көдлдг күмбв.

УГАТЯ ӨВГНӘ ЦЕЦН КҮҮКН (тууль)
Кезәнә нег байн көвүндән хадмд хәәһәд һарна. Нег угатя күүнә күүк таасна. Ухаһинь медҗ авхар седәд эцктнь келнә: «Би давҗ йовнав, маңһдур дәврҗ ирнәв. Нанд модн хәәснд хот кеҗ тәвтн, эр үкр сааһад әрк нерҗ тәвтн», – гинә. Күүкнә эцк икәр зовад бәәнә: яһҗ модн хәәснд хот кеҗ тәвхм болхв гиһәд, дәкәд эр үкрәс үс яһҗ сааҗ әрк нерҗ тәвхм болхв гиһәд. Күүкн эцктән келнә: «Бичә зовад бәәтн», – гинә.
Маңһдуртнь байн аашна. Күүкн эцкән цаадк өрәд орулад, хучад оркчкна: «Бичә бостн», – гинә. Бийнь байныг тосад, орулад, һанзд тәмк нерҗ өгнә.
- Эцкчнь яһла? – гиҗ байн сурна.
- Мана эцк цаһан төр болҗ бәәнә, – гинә.
Тиигхлә байн келнә:
- Залу күн яһҗ цаһан төр болдви? – гинә.
Тииклә күүкн келнә:
- Эр үкрәс бас үсн һардви? – гинә.
Тиигәд байн күүкиг ухатаһинь медҗ. Күүкн эцкән дуудна, байнла худнр болна.

ӨРКӘР ОРСН КИШГӘН АВНАВ, ҮҮДӘР ОРСН КИШГӘН АВХШВ (тууль)
Кезәнә нег залу угатя бәәҗ. Гер уга, мөрн уга му җолмта бәәҗ. Гер буулһн гихлә, угатя күүнд күн күүкән өгшго. Тиигәд залу арсм кенә. Арсм кеһәд гер авад, ишкә гертә болна, унаһин мөртә болна, саалин үкртә болна, үртә болна. Эмәлән баран деерән тәвдг бәәҗ. Нег дәкҗ нег үрн орҗ ирәд келнә: «Эмәлән яһад баран деерән тәвсмч?», – гинә. «Нанд эмәләсм сән юмн угалм», – гинә. «Эмәл уга болхла, мөрән ундг арһ угалм», – гинә. Залу унтад үдин өмн босдг болна. Үрмднь санад, эн өрлә босдг күн яһад үд күртл унтдг болв гиһәд, одад сурна:
- «Чи яһад үд күртл унтдг болвч?» – гиһәд сурна. Тиигхлә, келҗ: «Нанд үд күртл унтад үдин хөөн цуглулсн кишгм болх», – гинә. «Ода дәкҗ үүдәрн орсн кишгән авхшв, өркәр орсн кишгән авнав», – гинә. Түүнә хөөн нег дәкҗ кеер йовтлнь даальңта юмн бәәнә. Бууһад авхла, боодһаһинь тәәләд хәләхлә, алтн болна. Нә, яһдм? Авхла – үүдәрм орсн кишг авхшв гиләв, гиһәд санна. Нә, эн алтиг нег үүртән күргҗ өгнәв гиҗ санад авч ирәд, нег угатя үүртән авч ирәд өгнә. «Ав эн алт», – гинә. «Олҗ авб», – гинә. «Би үүдәр орсн кишг авшгов гиләв», – гинә. Үүрнь авад, гертән ирәд боодһаһинь тәәләд хәләхлә, даальң дотр моһас болна. «Эн кишго күн намар наад бәрәд моһа өгч», – гиһәд хәрү аминь бооһад, уурнь күрәд, чамаг сөөдән авч одад, харачарнь тәвәд, моһас зууһад алг гинә. Сө болна дальңта моһаг авад һарна, ирәд харачарнь орулад асхна. Юмна ә һарад тулһ җиңннә. Залу оньгтан авхш. Өрүн босхла, дала алтн бәәдг болна, тиигәд өркәр орсан авнав гиләв, – гиһәд цуглулад авч. Хальмг күүнә үлгүр бәәнә: Хөв уга күүнә амар хурһар чиквчн ордгоҗ, хөвтә күүнә амар эврән орҗ ирдгҗ, хара кевтсн темәнә амар хамхул төгәләд ордгҗ, – гиҗ хальмг күүнә келдг үлгүр бәәнә.

ЯҺҖ ЭРӘН СӘН ЭДГ ГИДГ КҮН ШУЛМ ХОРАҖ (тууль)
Кезәнә Эрән Сән Эдг гидг күн бәәҗ. Эн Эрән Сән гидг күн әвр цецн күн бәәҗ, бийнь бичкн, чидл уга, әвр мектә. Тегәд тер кезәнәһә Эрән Сән бәәхд нег ик чидлтә (арвсх) Андлва гидг нертә шулм әвр чидлтә юмн әмт тараһад хаяд йовҗ. Тегәд үнгиг яһад меклҗ алдм гиҗ Эрән Сән Эдг нег дәкҗ йовх һазрарнь өмн бийднь тасрад һарчкад, ө-шуһу моднд одад, модыг утаснь нег мод көрәдәд уңһачкад, салаһнь чавчад мөрнә эмәлин хавсна бәәдлтә нег юм кеһәд бәәв. Нә, тегәд күрч ирнә одак Андлва, ик шулм. Тегәд күрч ирәд Эрән Сән Эдгәс сурна: «Ай, күн чи ю кеҗәхмч? – гинә. Эрән Сән Эдг келдг болҗана:
- Ай, Эрән Сән Эдгт эмәл кехәр, – гинә.
- Ай, энчнь юн тегәд болҗахмб? – гихлә.
- Эн эмәлин хавсн, – гинә.
- Ой, ода һучн-дөчн метр арчм хавста ямаран эмәл кехәр бәәхмч, эн күүнчнь иим икви? – гинә.
- О-о, Эрән Сән Эдг тана тес холван ик гинә.
- Нә, энчн бөкий? – гинә.
- Ой, юуһинь келхв харһхларн таниг алчкмн, – гинә. Хол йовтн, – гинә, – эн Эрән Сән Эдгәс.
- Нә, тернь ямаран әәл һарна, ю-у кеҗ чадна? – гинә.
- Ой Эрән Сән Эдг хәәсәр негн хар хорһлҗиг буслһҗаһад нег кииһәр буслҗасн хар хорһлҗиг уучкна, – гинә.
- Нә, хорһлҗ цуглулад нанд тер ууснаннь дүңгәг буслһич, – гинә. Тегәд ик хәәснд хар хорһлҗ цуглулҗ авад кеһәд һал түләд буслһад, буслад бәәтлнь шулм уучкна. Юмн болхш. Ода яһдмб, яһҗ үкхич? – гиҗ санна.
- Нә, дәкәд ямаран әәлтә? – гинә.
- Ой, Эрән Сән Эдгтн халун һаңла амцаһан уснд орад зогсчкад, таг көргәчкәд тас цокад хамхлад һарад күрч ирнә, – гинә. Нә, бас тиигәд эрән Сән Эдглә чидлән сөрхәр седәд усн дотр орад зогсачкад усиг тас көргәчкнә. Иигчкәд одак шулм тиирәд һарад күрч ирнә. Тиикләнь Эрән Сән Эдг келнә:
- Нә, чи яһҗ зогсвч гинә, тавгарн зогсвч? – гинә.
- Э-э, – гинә шулм.
- Уга, терчнь хойр көлиннь эркәһәрн зогсна, – гинә.
Нә, тиигәд хәрү амцаһан уснд орад эркәһәрн зогсчкад әрә дөңнәд, таг көргәчкнә. Тиигчкәд одак хамхлар седхлә, ишкдг һазр уга болад хамхлҗ чадхш. Тиигхләнь тегәд Эрән Сән Эдг утх авад одад күзүһинь тәәрхәр седәд өөрдәд ирхләнь одак шулм үләһәд мөсн деегүр йовулчкад бәәнә. Дошулад йовулчкад бәәхләнь төмр тах кеһәд бооҗ авад йовна. Тер бийнь шулм үләхлә, тахиннь бүчнь тасрад, нисәд йовҗ одад бәәҗ. Болшго болна.
Нә, ода яһдм болхм? Эрән Сән Эдг һарад йовна. Һарад йовад кеер нег мөртә залу харһна, мөртә залу харһхла сурҗадг болҗана: «Һазр деер юн бат болх?» – гинә. Тиигхлә тер Залу келнә: «Ай, күүнә шүрүсн, күлгин шүрүсн хойрас батнь уга болх», – гинә. Тиигхләнь одак залуг алад, мөринь алад, залу мөрн хойриннь шүрүснь авад, томад шидмс кеҗ авад хойр көлдән тах кеһәд, кеҗ авсн шидмсәрн ораһад боочкна. Талдан юмар боохла, тасрҗ одх гиҗәнә. Нә, тиигчкәд, өмнәснь толһаһнь тәәрҗ авхар аашна. Тиигхлә шулм үләһәд дошулчкад бәәнә. Тегәд эргәд арднь һарч авад ардаснь ирнә. Ардаснь ирхлә хәрү эргҗ чадшголм тер көрә юмн. Нә, тегәд ардаснь ирәд толһаһинь тәәрҗ авхар седхлә. Тер ик шулм: «Ой-пө, би чамаг үләһәд бәәлго, өрүклчкмн бәәҗ, сорҗ авчкм бәәҗ! – гиҗәнә дотран. Тиигәд Эрән Сән Эдг күзүһинь тәәрәд шулмиг алсн юмнч.
Эрән Сән Эдг Андлваг алчкхла, Андлван шулм гергнь залуһан хәәһәд һарад йовна. Тегәд болд хоңшарарн һазр нудрад Андлваһан хәәһәд йовад йовҗ.
Тегәд Андлваһан хәәһәд, һазр нудрад йовад йовснднь Эргнин җирн зурһан толһа эн шулм эмгн нудрад, толһас кеһәд хайчксн юмнч гиһәд келдг билә гиҗ бичкндән соңсҗ йовлав.
ЗУДТА ҖИЛ (домг)
Нег зудта ут үвл болсн җил хойр залу хотнь чиләд, күүкдән яһҗ әмд авч һархан болхв гиһәд бәәҗ. Негнь зурһан күүкдтә бәәҗ, негнь тавн күүкдтә бәәҗ. Тавн күүкдтәнь зовад өдр болһн күүкдтән хот уга гиһәд, ода яахм гиһәд икәр зовад, күүкдтән келәд бәәҗ.
Нег хотнд хамдан бәәсн зурһан күүкдтәнь тулм үләһәд, ки орулчкад харачас боочкад, өрүн болһн босхларн: «Эн тулмд һуйр бәәнә, маңһдур булмг кеҗ идхм», – гиһәд күүкдтән келнә. Маңһдуртнь: «Тосн уга, тос олҗ авад, маңһдур булмг кеҗ идхмн», – гинә. Тиигәд күүкдән мекләд бәәҗ, күүкднь маңһдур идхмн гиһәд байрлад бәәҗ, седклнь сән болад күүкднь харһнҗ үксн юмн уга.
Тавн күүкдтәнь өдр болһн зовад, күүкдән хот уга гиһәд зова бәәҗ, күүкднь харһнад үкҗ оч. Седкл гисн тиим юмнҗ. Би иигҗ соңслав көгшн улсас.

НЕГ БАЙН КҮН
КӨВҮНДӘН ХАДМ ХӘӘҖ (домг)
Нег байн күн көвүндән хадмд хәәҗ. Байн күүнә күүкнд келхәр седәд күүкинь одад хәләҗ. Ирәд, күүк шинҗлхәр күүкн тал одна. Байн күүнә күүкн сөңч күүктәһән хоюрн бәәнә. Залу алькнь байна күүкинь медҗ чадл уга бәәхиг медәд, сөңч күүкн келнә:
- Харгч хөөнә шиир бушхгиг халун бүләнәр шарад идхләг, йир әмтәхн, – гинә. Тиигхлә байна күүкн келнә:
- Шар толһата цаһан хөөнә шаһа-чимгиг нәрн бийәснь бәрҗәһәд, бөдүн бийәснь хазад идхлә, әвр әмтәхн, – гинә.
Тиигҗ сөңч күүкн болн байн күүнә күүкн бийән медүлҗ.

ЙОР
Хальмг амн үгин зөөрин баһ төрл зүүлин йор гидг нег төрл-зүүл бәәнә. Хальмг келн улс кезəн-кезəнəс нааран эргндк бəəдл-җирһл, мал-адусн, җивртн хамгиг шинҗлəд йор һарһдг бəəсмн. Тер тоод юмнас сеҗдг му болн сəн йор гүн ухаһарн, нəрн шинҗллһəрн йилһрнə. Мана өвкнр бурхдт мөргҗ иткдг төлəдəн, сүзглəд, авъяс бəрҗ, хадһлҗ йовсмн. Цецн улс эргндк бəəдл-җирһлин җисə, йиртмҗин үзгдл шинҗлəд, чееҗдəн тодлҗ авдг бəəсмн. Йор – темдг, шинҗ. Сəн болн му йор гиҗ бəəдг.
• Күрн хуцхла му йор гинә.
• Ноха уульн хуцхла – му йор.
• Саналдсн му йор болдгҗ. Бичкндән саналдхла: «Саналдлгод! Чееҗичнь темән девс!» – гидг билә.
• Нәәтхн гичкәд эс нәәтххлә – му йор болдгҗ. Хөөт эк үкснлә әдл болдгҗ.
• Арат хаалһ керчәд һархла – му йор гинә. Арат хаалһ керчәд һархла, йорин дарнх – махлаһан хәрү хәләлһәд, нүүринь ардан һарһад үмсхлә, тер цагт давад һарч одсн болҗанач. Дарнхнь тер.
• Хөн мал җоралхла – сән йор. Хөн: «Миңһн түмн, миңһн түмн» гиҗ җоралдгч.
• Үкр мал җоралхла – му йор. Үкр җоралхларн: «Хумха тайг, хумха тайг» гиҗ җоралдгчн. Үкр мал хар санатаҗ, кеерәс хәрхләрн хашаһан хәрҗ хамхлхм гиҗ хәрдгҗ.
• Үкр хар санатаҗ. Үкр унсн күн үкр деерәс унхла, өвдтхә гиһәд, үкр өврән тәвҗ өгдгҗ. Үкр тиим хар санатаҗ.
• Мөр унсн күн мөрн деерәс унхла, бичә өвдтхә гиһәд, мөрн делән делгҗ өгдгҗ. Мөрн тиим цаһан санатаҗ.
• Хальмг күн мөриг «мөрн эрднь» гиҗ келдг. Тиигәд, мөрнә толһа кеер кевтхлә, кедү җил болсн болвчн, хумха толһаг яһҗ кевтв чигн чикләд тәвх кергтә. Тер цагт буйн болдг гиҗ келдг. Мөрнә толһаг нар хәләлһҗ тәвдгҗ.
• Үкр мал киитнд дуртаҗ. Тер юңгад гихлә, үкр зуна халунд туруна салад өөкн хәәлнә гидгҗ, үвлд цасн шуһтнад бәәхлә амрад бәәдгҗ.
• Мөрн зултрһн өвснд йир дуртаҗ. Тер юңгад гихлә, мөрн келдгҗ: «Долан хонгтан зултрһ идхләрн, довун болад тарһлхв».
• Бурхн хө үүдәхлә, шулм яма үүдәҗ.
Бурхн ном һарһхла, шулм көзр һарһҗ.
Бурхн арша һарһхла, шулм тәмк һарһҗ.

Барт белдснь МАНҖИН Намру
Зургт: Боктан Шаня кезәңк хальмг би үзүлҗәх кем. 1960-ч җилмүд