Байр-зовлңган әдл хувалцна

Күн болһн өркән өндәлһсн цагтан дурта иньгтәһән олн җилдән ниитә бәәһәд, ачнр-зеенрән босхад, хамдан көгшрхин тускар санна. Седклд туссн иньг итклтә түшг болхла, хойр күн нег-негнәннь авг-бәрц болн заң сәәнәр медҗ байр-зовлңган әдл хувалцдг болхла эдн эрк биш олн җилдән хөвтә җирһл эдлҗ бәәхнь маһд уга. Яшкулин района Хар Толһа селәнд бәәдг Николай Александрович болн Александра Ивановна Араевихн (зургт) шидр алтн хүрмән темдглв. Эдн тәвн җил хооран өрк-бүлән өндәлһәд, эн җилмүдин эргцд нег-негндән түшг болҗ, ниитә бәәнә.
Александра Ивановна Әәдрхнә мүҗин Енотаевск района Пришиб селәнд бәәдг бәәсмн. Эк-эцкнь төрскн һазран санад, Яшкуль селәнүр нүүҗ ирсмн. Тенд Александра сурһуль-интернатд пионервожатый болҗ көдлдг болв. Нег дәкҗ үүрмүдиннь хүрмд урднь таньҗ-медҗ йовсн Аран Николайла харһв. Тер харһлтын хөөн эдн дару-дарунь харһад, сул цаган хамдан давулдг болсмн. Әәрмәс бууҗ ирснә хөөн Николай «Кировский» эдл-ахуд җолачар көдлҗәсн билә. Номһн, дала үг уга, томата, чик авг-бәрцтә Николай хамдан көдлҗәдг үүрмүд дунд үлгүр-үзмҗ болҗ нүүрлгч көдләч болдмн. Баһчуд нег-негнәннь седклд тусад, өркән өндәлһв.
Келхд, Николайин эк Александра Азаевна дәәнә цагт зөрмг йовдл һарһсн күүкд күн болна. Тер һазрт партизан болҗ дәәлдҗ йовсн Адучин Бадм полицаймудт бәргдсмн, терүг Яшкулин района Хар Толһа селәнүр авч ирсн бәәҗ. Тегәд Александра Азаевна бултад, нуувчар терүнд цә күргҗ өгдг билә. Зуг Адучин Бадмиг удан бәрлго талдан һазрур авч одв. Хөөннь кесг җил давад, 1975 җилд Адучин Бадмин аваль эднә селәнд ирсмн, зуг Александра Азаевна эмәһәд, терүнд цә күргҗ өгч дөң күргснәннь тускар келҗ өгсн уга.
Александра Ивановна хадм эк-эцк хойриг бүләнәр тодлҗ, цаһан седклтә, ик санан уга, сән улс билә гиҗ келнә. Хадм эцкнь арвн тавн настадан Әәдрхн-Кизляр хоорнд төмр хаалһ тосхҗ, күнд көдлмш кеҗ, күчр зовлң дааҗ һарсмн. Эдн орҗ ирсн берән һарлдсн күүкнлә әдл тоолҗ, ачнран асрхд дөң болҗ, нүдн-амн болсмн. Өрк-бүлән өндәлһснә хөөн Николай Александрович болн Александра Ивановна Хар Толһа селәнд нүүҗ ирсмн. Герин эзн эдл-ахун һардачин җолач, гаражин һардач болҗ үнн-чик седклтәһәр көдлҗ йовсмн. Авальнь селәнә лавкд хөрн һар җилдән көдлв. Эднә өрк-бүлд хойр көвүн һарв. Эцкнь хойр көвүндән чик сурһмҗ өгч, медсән-садсан зааҗ, көлг залдгиг дасхв. Тер цагт өрк болһн мал асрҗ, үкр, һаха, хөд, така бәрдг бәәсмн. Олег Аркадий хойр эк-эцкдән нөкд болад, мал хәрүләд, хотынь өгәд, услад, хаша-хаац цеврләд, бичкнәсн авн көдлмшч болҗ өссмн. Көвүд цогц-махмудан батрулҗ спортар соньмсдг, сурһулян сурч, олн зүсн марһаст, керг-үүлдврмүдт шунмһаһар орлцдг билә. Келхд, эцкнь Николай Александрович сурһуль сурчасн цагтан нер һарсн «Артек» амрлһна төвд одх путевкар ачлгдсмн. Кесг җил давад, ууһн Олег көвүнь сурһулян сәәнәр сурдг төләдән бас тенд амрсн билә.
- Мана орн-нутгт учрсн хүврлтсин ашт мана эдл-аху тарв, райпо бас үүлддгән уурв. Тегәд өрк-бүлән теҗәхәр бидн авальтаһан Москва балһснд көдлсн биләвидн. Тенд авальм гемнәд, хөрн һар җилдән босч йовдг арһ уга болв. Эн җилмүдин эргцд би арднь орҗ хәләһәд, эминь өгәд, килмҗән тусхаҗанав. Эрүл-мендинь батрулхар санаторьт однавидн, кергтә эмнлһ авнавидн. Хойр көвүмдн өрк-бүлән өндәлһәд, салу бәәдг болв. Маднд сән берәчүд харһв, эдн дару-дарунь ирәд, маднд дөң болна. Ууһн Олег һурвн үртә, отхн Аркадий нег көвүтә. Бидн бәәсәрн байн болҗ олна хормад багтҗ бәәнәвидн. Мана җирһлин хаалһд байрлх-зовх саам учрв, бидн нег-негән дөңнҗ цугинь әдләр хувалцҗ ниитә бәәнәвидн, – гиҗ Александра Ивановна келнә.
Зовлң уга җирһл уга гиҗ хальмг үлгүрт келгддг. Давсн җилин чилгчәр отхн Аркадий көвүнь цергә шишлң керг-үүлдврт залу-зөрмгән үзүләд, әмнәсн хаһцв. Эн дунд сурһуль төгсәснә хөөн Ар Кавказд Ингушетьд хойр җилдән әәрмд церглҗ йовсмн. Цергәс бууҗ ирәд, эн 2004-2006 болн 2007-2009 җилмүдт бооца батлҗ цергә даалһвр күцәҗ, олна әәмшг уга бәәдл тетклһнә халхар зөрмгән үзүлсн төләдән олн ачлврар ачлгдсмн. Цергә шишлң керг-үүлдвр эклхлә эн бас цергә бооца батлад, Төрскән харсачнрин түрүн зергләнд дәәнд орлцв. Эн хаврар Хар Толһа селәнә дунд сурһулин һардврин болн сурһульчнрин седвәрәр Аркадий Араевин санлд нерәдгдсн «Баатрин ширә» секгдв. Терүг секлһнә керг-үүлдврт элгн-саднь, багшнр болн сурһульчнр орлцв. Сурһулян йилһән сәәнәр сурдг, олна бәәдл-җирһлд орлцдг күүкд-көвүд терүнд суух зөв авна. Энд Дима көвүнь сурчана, көвүн 10-ч классин сурһульч болна.
- Отхн үрән геенә гидгтн эк-эцкд күчр зовлң болна. Болв бийән бәрәд, ачнртан түшг болх кергтә. Мана көвүн залу-зөрмгән үзүләд, баатр кевәр әмнәсн хаһцв, бидн әрүн санлынь оньдин хадһлхвидн. Ор һанцхн көвүнь эцкиннь нер дуудулҗ, өлзәтә сән күн болҗ өстхә. Авальм олн җилдән гемтә бәәнә, тегәд арһ-чидлән агсад, гейүрх зөв уга. Тәвн җил хооран ханьцад, бидн ни-негн, ачнриннь кишгт багтҗ бәәнәвидн, – гиҗ Александра Ивановна келнә.
Медәт сул цагтан шүлгүд чееҗәр дасч, ямр нег керг-үүлдврт терүг айслулҗ умшна. Эн тааста керг эрүл-менд батрулхд туста, дәкәд чееҗән сергәҗ нертә шүлгчнрин үүдәлтлә таньлдулна. Селәнә сойлын Герт болдг керг-үүлдврмүдт Александра Ивановнаг дуудҗ, билг-эрдмән үзүлхиг сурна. Дәкәд күүкд күн олн зүсн цецгүд урһахдан дурта. Эднә герин һаза хаврин эклцәс авн намрин серүн өдр күртл олн зүсн цецгүд цецгәрҗ күүкнә нүднә хуҗр хаңһана. Эднә садт альмн, кедмн, шар болн хар өрг, уста үзм урһна. Кесг цецгүд болн модд услхин төлә эдн герин һаза хойр худг малтҗ авв, терүнәс шишлң кергсл ус сорна. «Мана эк зуни кемд олн зүсн зер-земш болн темс эд-бод кеҗ, һурвн зун һар шил белднә. Терүг олзлҗ һуйрин зүүтә әмтәхн хот-хол болһна. Экин болһсн кегдлмүд гериг әмтәхн үнрәр дүүргнә. Бидн күүкдтәһән гиичд ирхлә, экмдн мадниг тоона», – гиҗ ууһн Олег көвүнь келнә.
Тәвн җил нег агчм кевтә дарунь давҗ одв. Эн җилдмүдин эргцд Николай Александрович болн Александра Ивановна үнн кевәр болн даавртаһар көдләд, көвүдтән чик сурһмҗ өгәд, отг-әәмгтән күндтә улс болв. Эднә җирһлин хаалһд байрлх-зовх чигн йовдлмуд учрв, болв эдн дуран хадһлҗ, урдк кевәрн нег-негндән түшг болҗ бәәнә.
ДООҖАН Наталья