Җил-насн хойран «Хальмг үнндән» нерәдв

Сегодня, 15:50 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Современник

Маңһдур, мөрн сарин 15-д, Әрәсән болн Хальмг АССР-ин сойлын ачта көдләч, Хальмг Таңһчин ачта иргн, арвн тавн җилин туршарт «Хальмг үнн» газетин ах редакторар көдлҗ йовсн Александр Бурхаевич Альдаев 85 җилин өөнән темдглҗәнә. Шидр Александр Бурхаевичлә күүндәд, җирһлин хаалһднь учрсн йовдлмудын, харһлтсин тускар келҗ өгхиг сурвидн.

Ик Манлан – бичкн төрскн.
Эк-эцкнь, Альда Эдеевич болн Пати Маньхановна Бурхаевихн дәәнә өмн Баһ Дөрвдә района Ик Манлан селәнд бәәсмн. Дән эклхәс хойр сар урд эднә өрк-бүлд Саша көвүн һарсн болдг. 1942 җилд эцкнь фронтд дуудгдад, намртнь бәрәнд бәргдәд, немшнрин һурвн лагерьт зовлң эдлсмн. Олн җилин эргцд эцкнь зәңг-зә уга геедрсн болҗ тоолгддг билә. Зуг кесг җил давсна хөөн Польш орн-нутгт Ламсдорф концлагерьт сәәһән хәәснә тускар өрк-бүлнь медв. 1943 җилд хальмг улсиг цааҗла харһулад, төрскн һазраснь хол Сиврүр күчәр туув. Дәәнә һалд авальнь зәңг-зә угаһар геедрснь, бичкн күүкдтәһән күүнә һазрт тусснь Пати Маньхановнад ямаран ик зовлң болв гиһит. Тер цагт Саша хө мөстә, Наташа дү күүкнь нилх бәәсмн.
Саша бичкн бәәсн төләдән эцкиннь чирә-зүсинь тодлхш. Наснаннь турштан көвүнь эцкиннь тускар медхәр зүткҗ йовв. Тегәд Александр Бурхаевичин Делгр күүкнь аавиннь туск зәңг олҗ авхар кесг бичг бичсмн, хәәврин көдлмш күцәсмн. Нег дәкҗ Улан Кирсин нарт-делкән хүүвәс ирсн бичгт Баһ Дөрвдә улусин Ик Манлан селәнд һарсн Альда Бурхаев 1942 җилин хулһн сарас авн 1944 җилин мөрн сар күртл Польшт Ламсдорф лагерьт бәрәнд бәәһәд, тенд сәәһән хәәснә тускар келгдв. Энүнә хөөн Александр Бурхаевич Наталья дү күүктәһән, Саша болн Делгр үрдтәһән хамдан Польш орн-нутг орад, эцкнь болн аавнь оршагдсн һазрт мөргәд ирв.
- Советск салдсмудын үкәрт эцкиннь цогцд мөргәд, санлынь тевчвидн. Эцкм Берлинд күрч чадсн уга, тегәд күүкнь-көвүнь болн ачнрнь терүнә санаһинь эрк биш күцәх зөвтә гиҗ санув. Тегәд бидн Берлинд одснь тер. Эгл салдсин күүкднь болн ачнрнь эцкиннь болн аавиннь ормд Рейхстагд күрәд санлынь тодлснь мана седкл төвкнүлв, - гиҗ ода Александр Бурхаевич келнә.
Экләд багшлв.
Тууврин җилмүдиг эднә өрк-бүл Алтан крайд давулв. Тенд Александр Парфеновск дунд сурһульд 10 классан төгсәв. Төрскн һазртан нүүҗ ирснә дару эн Сарпулин багшнрин ик сурһульд сурхар шиидв. 1964 җилд сурһулян төгсәһәд, Ик Царң селәнә дунд сурһульд күч-көлснә хаалһан эклв. Нег җилдән багшлсна хөөн энүнд сурһулин һардачин үүл даалһв. Хойр җилдән әәрмд церглснә хөөн чигн дәкнәс селәнә дунд сурһулиг һардв.
Даруһас Баһ Дөрвдә района комсомолын болн партин комитетд көдләд, байн дамшлт хоршасмн. Тер цагт седвәртә, гүн медрлтә, дааврта көдләчнриг цааранднь һардврин үүлд орулх күслтәһәр партин халхар сурһульд йовулдг бәәсмн. Тегәд Александр Альдаевиг Шарту балһсна партин сурһульд йовулв. Энүнә хөөн эн Баһ Дөрвдә партин райкомин әңгин һардачин үүлд батлгдсмн. 1977 җилд Октябрьск район бүрдәгдхлә, Хальмг партин таңһчин комитетин негдгч сегләтр Б.Б.Городовиковин шиидврәр Александр Бурхаевичиг шин района партин комитетд дааврта үүлд шиидсн мөн. Тендән эн 1983 җил күртл көдлв.
«Хальмг үннә» ах редактор.

Октябрьск района делгрлтд ик тәвцән орулсн һардачин үүлдвриг өөдәнәр үнләд, партин таңһчин комитетин шиидврәр Александр Альдаевд «Хальмг үнн» газетин редакц һардх үүл даалһв.
– Мөрн сарин чилгчәр намаг партин таңһчин комитетд дуудад, «Хальмг үнн» газетин редакторин үүл даалһх шиидвр бәәнә гиһәд, хөөннь партин пленумд редакторин үүлд намаг батлв. Хөн сарин 1-д һарсн тойгт ах редактор болҗ һаран тәвләв. Нанд барин көдлмш өврмҗтә болв, тер цагт редакцд көдлҗәсн өөдән дамшлтта ах үүрмүд дөңнснә ашт шин керг медгдәд бәәв. Барин халхар олн җилдән үүлдҗ йовсн Җамбинә Ярослав, Босхмҗин Дорҗ, Бакан Бембет, Бембин Һуча, Бадм-Һәрән Эрднь-Һәрә, Илҗрин Эрднь, Саңһҗин Басң, Җимбин Андрей ахта дөң-нөкд болв. Келхд, цуһар эдн Төрскән харсгч Алдр дәәнд орлцачнр бәәсмн. Советин йосна цагт партин ик хургин тускар тер дарунь газетд барлх кергтә бәәсмн. Тегәд мана седкүлчнр чуулһна илдклмүдиг тер дарунь хальмг келнд орчулад, барт белдхин төлә нам нөр угаһар көдлдг бәәсмн. Умшн бәәҗ орчулхла, машинисткс болхла терүгинь барлдг мөн. Эннь түрүн авгтан өврүлдг билә, - гиҗ Александр Бурхаевич тодлна.
«Хальмг үнн» газетлә хальмг бичәчнр болн шүлгчнр бат залһлда бәрҗ, ямр нег харһлтст орлцдг бәәсиг эн темдглв. Калян Санҗ, Көглтин Дава, Эрнҗәнә Константин, Нармин Морхаҗ, Тачин Анҗа, Балакан Алексей болн нань чигн билгтнр төрскн келәр һардг газетән дөңнҗ, «төгрг ширән» сүүрт, «Хальмг үннә» Өдрмүдт орлцдг билә.
ВДНХ-н һәәхүлин алтн медаль.
Тер җилмүд юуһарн тодлгдна, юуһарн ончрсмб гиҗ сурхла, Александр Бурхаевич нег темдгтә йовдлын тускар келҗ өгв.
– Умшачнрин то икдүлхин төлә бидн таңһчин райодар йовҗ, харһлтс бүрдәдг биләвидн. Хол селәдт бәәдг улсла харһҗ, көдлмшиннь тускар келҗ өгәд, соньн кесг тоот цуглулдг биләвидн. 80-ч җилмүдт «Хальмг үннә» умшачнрин то кесг холванд өсәд, ямр нег йовдлын тускар дарунь умшачнртан медүлнә гиһәд, көдләчнрин үүлдвриг өөдәнәр үнләд, Цугсоюзн һәәхүлд орлцх зөв маднд өгсмн. Тиигәд ВДНХ-д «Советин бар» гидг һәәхүлд мана газет олна оньгт тусхагдснь ик байрта-бахмҗта йовдл болла. Хальмг газетин редакц һәәхүлин дииләч болв, нанд болхла ВДНХ-н алтн медаль бәрүлҗ өгсмн. Цуг Советин Союзин республикүд дундас мана газетин редакциг онцлҗ ачлснь цуг көдләчнрин күцәмҗ болв. Хамдан көдлҗ йовсн Ченкалин Бадм, Эрнҗәнә Виктор, Эрднин Андрей, Лиҗин Николай, Әвән Николай, Намрин Анна, Түмдә Галина, Поляка Тамара, Эрднин Вера, Саңһҗ-Һәрән Иван болн нань чигн улс газетин делгрлтд туслсн мөн, - гиҗ Александр Бурхаевич бахмҗтаһар келнә.
Җил ирвәс «Хальмг үнн» газет барин һарцс дунд ончта орман эзлв. Төрскн келәр һардг газетиг цуһар күндлҗ, хальмг кел делгрүлҗ хадһлҗ йовх барин көдләчнриг тевчдг бәәсмн. Газетин ах редактор чигн бас байн дамшлт хоршаҗ, көдлмшин туст чаңһ неквртә, үнн-чик хәләцтә, олн дунд тоомсрта чадмг һардач болв. Тегәд 1985 җилд «Хальмг үнн» газетин ах редактор Александр Альдаевиг Хальмг Таңһчин Деед Советин Ахлачд суңһсмн. Тер мет таңһчин газетин ах редактор орн-нутгин седкүлчнрин делегацин ханьд Моңһл орад, ахнр-дүүнр болҗадг орн-нутгт дамшлтарн хувалцсн болдг. Хөөннь КАССР-ин Деед Советин Ахлач Басана Владимир һардсн Хальмгин делегацин ханьд дәкәд нег Моңһл орх саам учрв. Ниицлтин нарт-делкән саңгин хүүвин әңгин көдлмшт шунмһаһар орлцсн төләдән Александр Альдаев орн-нутгин делегацин ханьд Финляньд орн-нутг бас орсмн. Цуг эннь тер цагт «Хальмг үнн» газетин ах редакторин үүл ик чинртә болн дааврта бәәсиг ил медүлҗәнә.
– Арвн тавн җилдән би «Хальмг үнн» газетин ах редактор болҗ көдлүв. Эн җилмүд нанд ончта, ик чинртә болҗ тодлгдв. Дааврта көдлмшт бәәсн цагтан мана көдләчнр хоорндан ниитәһәр бәәтхә гиҗ шундг биләв. Очра Номтын болн Боован Бадмин эклсн кергиг «Хальмг үнн» газетин көдләчнр цааранднь күцәҗ йовхнь, хальмг кел хадһллһнд, төрскн һазр-усна тууҗ-сойл делгрүллһнд ач-тусан күргҗәхнь бахмҗта йовдл мөн, – гиҗ Александр Бурхаевич келнә.
Эңкр эцк болн килмҗтә аав
Җирһлиннь туршарт ик дааврта үүлд көдлҗ, отг-әәмгтән күндтә болн тоомсрта күн болсн деерән Александр Бурхаевич олн үртә эцк болн олн ачнр-зеенртә аав болна. Тавн үрндән эн чик сурһмҗ өгч, сүв-селвгәрн, җирһлиннь дамшлтарн хувалцҗ, эдндән нүдн-амн болҗ бәәнә. Герин эзн күүкд күн Людмила Матвеевна энүнд итклтә түшг болҗ, ниитәһәр бәәнә.
- Күүнә җирһлд байрлх-зовх чигн саам учрдг биший!.. Бичкндән дәәнә болн тууврин зовлң дааҗ һарув. Сурһуль сурад, тааста эрдмәрн көдләд, олн җилдән дааврта керг күцәһәд, үнн-чик кевәр бәәһәд, төрскн һазр-уснаннь делгрлтд туслад, олна хормад багтҗ бәәнәв. Мини җирһлин хаалһд хальмг келндән хару, төрскнч седклтә, чик авг-бәрцтә улс харһснь мини хөв-кишг мөн, - гиҗ Александр Бурхаевич мана күүндвриг товлв.
ДООҖАН Наталья
ЗУРГУДТ: 1980-ч җилмүд.
«Хальмг үнн» газетин редакцин көдләчнр; Александр Альдаев
редакцин көдләчнрлә харһсн кем

Видео