Хальмг уул келән магтад

Сегодня, 13:20 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Санл

Хәәртә багшин әрүн седкл
Эн җилин намрар Хар Һазра района 75 җилин өөн өргнәр темдглгдхиг бәәрн улс бәәтхә нам таңһчин меҗә һатц чигн бәәдг харһазрахн тесвртәһәр күләҗәдг болна. Эннь чигн учрта,юңгад гихлә дигтә эн өөнлә ирлцүлҗ района цуг селәдәр хаврин-зуни сармудт олна орлцлһтаһар байрин керг-үүлдврмүд бүрдәҗ, тоомсрта,күндтә улсан, тер дотр ачта ветеранмудан, тооҗ магтснь седкл үүмүлгч йовдл болв яһв... Ашлгч байрин нәәрән болхла, харһазрахн нам хотл балһснд давулхар зуралҗадг болна. Тегәд иим ончта керг-үүлдврлә ирлцҗ,эврә цагтан эн района делгрлтд ик ач-тусан күргҗ йовсн улсан бүләнәр тодлҗ, ханлтан өргдг сән авъяс бәәдг биший. Минь иим улсин негнь насни турштан төв селәнә дунд сурһульд хальмг келнә болн утх-зокъялын багшар көдлҗ йовсн Боктан Манҗин Александра (зургт) болна.
Тууврин цагт күүнә һазрт хоолцаһан зовлң үзсн хальмгуд төрскн һазртан нүүҗ ирҗәсн кемд тиигхд баахн багш эднә күүкдт гүн медрл заасн деерән эк- эцкнриннь төлә чигн сурһмҗлгч болад,чидлән нөөлго көдлснь эндр күртл мартгдҗахш. Эврә келндән хару, келн-улсин тууҗин-сойлын халхар ик медрлтә багш эврә сурһульчнртан төрскнч сурһмҗ өгснлә зерглҗ хальмг үгин гүн учр-утхинь цәәлһҗ, кичәлмүдән үүдәгч кевәр давулдг бәәҗ.
Тиигхд хамг юмн ховр цагт сурһулин кергиг соньмсулх ирлцңгү кергслмүд уга бәәснә тускар ода ю келхв. Тиигсн бийнь Александра Манджиевна энд-тенд хадһлгдсн хальмг улсин бәәцин эд-тавр, хуучн зургуд, кесг бәрмт цаас олзлад чигн кезәңк цагасн авн өдгә цаг күртл соньн зуульчллһ бүрдәдг бәәснь йоста өврмҗ болдмн. Хальмг келнә хорад цуглулсн хамг тоот сурһульчнриг бәәтхә хая нег иигәрән орҗ ирдг эднә эк-эцкнриг чигн икәр соньмсулдг билә, гиҗ эндр зөвәр наста сурһульчнрнь чигн амнасн авлго багшан буульдгнь басл мел үнн юмн.
Кен-негнләнь ээлтә заң-авцнь, у-өргн седклтә багшин җөөлн хәләцнь,гүн тоолврта зааврнь,сән сурһмҗнь кен-негнднь җирһлин чик хаалһан олхд чигн туслснь эндр лавтаһар иткүлгдҗәнә гиҗ келҗ болхмн. Тегәд чигн эврә багшин үлгүрәр кесгнь төрскн келндән седклән тусхаҗ, Хальмг ик сурһулин хальмг келнә болн утх-зокъялын дацңд, Элстин багшин училищд орҗ сурсн болдг.Олна дунд төрскн кел, хальмг улсин сойл тархаҗ, дорас өсч йовдг үйнриг сурһмҗлсн хәәртә багшин дааврта кергиг эдн цааранднь давулснь бас темдгтә мөн.
Насни турштан багшлад,кесг үй харһазрахна күүкд-көвүдиг сурһад, нег үлү төрскн келнә туст гүн медрл өгсн Боктан Александраг нег һазра улс күндлҗ тевчдг бәәсмн. Ачта амрлһнд һархлань чигн гертнь одад золһад, мендинь медәд һардг бәәснь лавта.Ик дамшлтта, эврә кергән цань уга сәәнәр меддг медәтлә болсн седклин күр кен-негнднь уха орулҗ, җирһлднь туслх сурһмҗта болдг.
Төрскн келн болн сойл цааранднь улм делгрҗ, үйнрин хоорндк залһлдан өдр ирвәс батрад йовхд насн-җирһлән нерәдсн багшин ач-туснь бас өөдәнәр үнлгдсн мөн. Хар Һазра района сурһуль-эрдм делгрүллһнә халхар олн җилдән үнн-чик седклтәһәр көдлсн Александра Манджиевна өөнин медальмүдәр, Әрәсән болн Хальмг Таңһчин сурһуль-эрдмин министерствсин Күндллһнә һашгудар ачлгдсн билә.
Цугнь фронтын болн
диилврин төлә
Багшин җирһл чигн амр болсн уга,мана ах үйин улсла хамдан Төрскән харсгч Алдр дәәнә, Сиврин тууврин күнд- күчр тоот, түрү-зүдү бәәдл дааҗ һарсн медәт тәвдгч җилмүдт эврә таңһчан шинәс босхч гүҗрсн мөн. Бийнь Көкән Александра 1919 җилд Эрктнә улусин Цекрт селәнд һарсн болдг. Төгәлңдән эң-зах уга налаҗадг буурл теегин кезәңк дуд дуулҗадг салькнд, шавшад урһҗадг көк өвстә һазрт идшлҗәдг то-тоомҗ уга хальмг тохма дөрвн зүсн малнь чигн кен- негнәннь төлә чидл урһадг орм болҗ, ке-сәәхн эргндк йиртмҗнь болхла йоста бахмҗ болҗасн цаг мөн.
Селәнә күүкдлә хамдан сурһульд орад, кичәлмүдин хөөн герткстән нөкд болдг күүкн көдлмшч, тесвртә, өр-өвч седклтә күн болҗ өсв. Зуг сурһулян шилтәд дасдг төләдән эн дәәнә өмн Әәдрхнә багшин техникум төгсәсн бәәҗ. Өндр нурһта,ке цогцта, зуг өмәрән зөрдг седклтә керсү Александра эврә җирһлән багшин эрдмлә залһхар минь тиигхд чигн шиидсн болдг. Тегәд дән эклхәс болн хальмгудыг Сиврүр нүүлһхәс урд цөн цаг багшлад, бичкдүдт хальмг кел зааҗ сурһмҗлх арһ учрснд чигн эн байрлҗав.
Төрскән харсгч дән эклхлә, баахн багш наадк үүрмүдтәһән хамдан тиигхд ик чинр зүүҗәсн Әәдрхн Кизләр хоорндк төмр хаалһин тосхлтд шунҗ орлцсн билә.Минь эн хаалһар фронтд кергтә цергә зер-зев йовулгдхинь медәд, тосхачнр өдр-сө уга муурхан, цуцрхан медлго көдлсинь ода кен эс меднә. Үвләрнь шүрүн салькн үләһәд, тачкнсн киитнд көрсн һазриг малтад, зунарнь болхла һаң халунд шаргдад терг чирҗ шавр зөөһәд эдн яһҗ муулян эдлв гиһит! Тегәд 1942 җилин ноха сарин эклцәр эн хаалһар түрүн поезд йовснь Алдр Диилвриг өөрдхсн эгл улсин баатр йовдл болҗ иткүлгдснь маһд уга.
Тиигҗәтл хар гөрәр хальмг улсиг цааҗла харһулад, киитн Сиврүр күчәр экләд нүүлһв. Кекеевихн Алтан крайин Кашино селәнд ирҗ бәәршлв. Күүнә һазрт чигн баахн багш урдк кевәрн көдләд,бәәрн күүкдиг сурһв. Минь энд чигн энүнә җирһлд хөвтә йовдл учрад, нег һазра Боктан Иванла харһад, өркән өндәлһв.Тер цагас нааран эдн ээм-ээмән түшлдҗ, нег-негндән дөң-нөкд болҗ ниитәһәр бәәв.
Дәәнә хөөн баахн өрк-бүл орн- нутгин босхмҗин кергт шунмһа кевәр орлцв. Иван Инджиевич бәәрн колхозд малд көдлхлә, Александра Манджиевна болхла цаарандан багшлна. Удл уга нег-негән дахлдад гишң Мария, Владимир, Валентина үрднь һарв, эк-эцкнь эдндән чик сурһмҗ өгч, килмҗтәһәр өскв.
Эврә һазртан ирсн ик байр
Тәвдгч җилмүдт Боктаевихн цуг хальмгудла хамдан төрскн теегтән нүүҗ ирв, түрүләд эдн Хар Һазра района Ачнр, Нарн Худг селәдт бәәҗәһәд, хөөннь Комсомольск селән тал һарв. Энд эднә бүлд отхн Светлана һарснь басл ик байр үүдәв, олн үртә эк күүкдән хәләҗ асрсн деерән түрүн авгтан бичкдүдин садт сурһмҗлачар экләд көдлнә. Дарунь эн төв селәнә 2-ч тойгта дунд сурһульд хальмг келнә болн утх-зокъялын багш болҗ,үүдәгч кевәр көдлсинь тер цага үүрмүднь ода күртл мартхш. Герин эзн болхла нефть хәәҗ һазр бурһуддг эдл-ахуд күцәмҗтәһәр көдләд, тоомср олв.Чик авг-бәрцтә эк-эцк хойр үрдтән чигн сән сурһмҗ өгсинь темдглх кергтә. Бичкнәсн авн ямр чигн кергиг даавртаһар, арднь орҗ күцәдгиг дассн күүкднь эврә эрдмәрн седклән тәвҗ көдләд, төрскн нутгин делгрлтд ач-тусан күргснь басл бахмҗта болв.
Зуг Хар Һазра района ончта өөн угтҗ,нер һарсн ачта медәтин тускар бичх седкл үүдсн кемд мел эднә, Боктаевихнә, ууһн Мария күүкнь (зургт барун таласнь сууна) олн җилин эргцд мана «Хальмг үнн» газетин редакцд көдлҗ йовсинь медчкәд, басл хара бишәр эн йовдл учрв гиҗ зөвәр алң болнач. Акад юмн, ода амрлһндан бәәдг Мария Ивановна маднла көдлҗәсн цагтан эврә эк-хальмг келнә багшин тускар келҗ йовсинь нам соңсдго биләвидн, тедү дүңгә һольшг күн бәәснь тер. Тегәд чигн тиим экин өөр өссн күүкн нег үлү төрскн келән сәәнәр меддгнь,эн туст гүн медрл хоршаснь ода ирҗ цәәлһгднә гиҗ сангдна. Ик дамшлт хоршасн мана ах үр редакцд ирҗ шинкән седкүлчин хаалһд орҗасн баһ наста кедү көдләчд сүв-селвгән өгч, зааҗ-дасхад, экиннь багшин үүлдвриг цааранднь давулҗ күцәсн болх гинәт!
Бахта бииһин
шаваш хайҗ…
Төрхәрәс билгтә Александра Манджиевна ачта амрлһндан һарсна хөөн района төв селәнд үүлдҗәсн «Алтн Булг» ансамблин ханьд дуулҗ-биилҗ йовсинь бас медчкәд, күүкнь чигн еңсг сәәхн дууһарн мана редакцин коллективд кен-негинь байрлулҗ йовсинь тодлчкад,экин билгнь һарсн үрнднь күртснь тер гиҗ сангдв.Келхд, ачта багшин дү күүкнь Ольга Манджиевна бас дууч- биич күн болҗ, эгчтәһән хамдан «Җаңһр» хальмг дуулврин 550 җилин өөнд нерәдгдсн байрин керг- үүлдврмүдт шунмһаһар орлцсарн тодлгдв. Эгч дү хойрин дуулсн дуд чикнә хуҗр хаңһаҗ, соңсачнрин седкл авлдг бәәснь мел үнн.Таңһчд болдг кесг нәр-нааднд чигн эдн орлцҗ, харһазра нутгин нер һарһҗасмн, гиҗ эдниг таньҗ-медҗ йовсн көгшд келнә.
Александра Манджиевна эндр мадн дунд уга, зуг энүнә үлгүрәр багшин эрдм шүүҗ авсн сурһульчнрнь төрскн келнә болн сойлын туст чилшго ик зөөриг баһчудт күргҗ медүлҗәхиг бас үнлхмн. Тегәд эврә кергтән итклтә,төрскн һазртан седклән тусхасн багшин җирһл өврмҗтә зөрмгин тууҗ болв яһв…
Эндр өнр-өсклң Боктаевихнә ачнр-жичнр мана ик орн-нутгин олн һазрт көдлҗ, ээҗ-аавиннь өгсн зааврар даалһсн кергиг тохнятаһар кеҗ, эврә бәәтхә цуг отг- әәмгиннь нер өөдән бәрҗ йовна.Ямр чигн халхар үүлдсн бийнь,зуг көдлмшән үнн-чик кевәр,седклән тәвҗ күцәдгиг эдн сәәнәр меднә.Эдн дунд арһлачнр, нефтин болн газин халхин, эрүл-менд, зөв-йос харлһна, селәнә эдл-ахун чигн көдләчнр бәәнә,эврә төрскн һазрнь кезә чигн уханас һардго, тегәд өөрдҗәдг ончта өөнлә эврәксән халун зүркнәсн йөрәҗәхнь чигн лавта йовдл болҗану эсий...
Бидн чигн Хар Һазрт бәәдг эврә умшачнртан бүлән үгмүдән нерәдҗ, цугтаднь хөв-кишг, байрта-бахта җирһл дурдҗанавидн.Насни турштан эврә һазр-усан туурулҗ йовсн нертә багш Боктан Александран кичәлмүд шин үйнрин үрд дунд цааранднь давулгдҗ, эднә хоорндк залһлдан болхла җил ирвәс өсәд-өргҗәд йовтха!
Шагҗин Любовь

Видео