«Зальврхла – седкл амрна...»

Сегодня, 12:34 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг

Давсн зун җилин йирдгч җилмүдт «Зальврлһн» гидг дун мана таңһчд хаврин салькн мет делсч, дулаһарн мадниг орасн болҗ, седклин сергмҗ үүдәҗ күңкнҗ һарч ирв. «Долан бурхндан шүтнәв» болн «Зальврхла - седкл амрна» гисн нань чигн үгмүд соңссн күн болһна чееҗ хаңһаҗ, евәлтә сәәхн айсарн тодлгдад, дуулгдад бәәв. Таңһчин әмтнә седкл авлсн дууна үгмүдиг хальмг шүлгч Бадмин Серәтр бичсмн. Тер цагт Улан-Удэ балһснд көгҗмин сурһуль сурчасн Татьяна күүкн эн шүлгиг умшад, көгҗм үүдәсн болдг. Тернь билгтә күүкн Эвән-Санҗин Татьяна болв.
«Зальврлһна» хөөн нань чигн олн ду болн көгҗмин үүдәврмүд Татьяна бичсмн. Шидр Элст балһсна Балакан Алексейин нертә дегтрин саңд энүнә үүдәгч асхн болв. Татьяна Шучановна цуглрсн улсиг шин үүдәсн көгҗмин айсарн тосв. Билгтә көгҗмчин үүдәврмүдин тускар Әрәсән бичәчнрин ниицәнә Хальмгин әңгин ахлач, бичәч Бадака Татьяна келҗ өгв. Дуунд орсн шүлгүдин ик зууһинь Татьяна көгҗмд орулсмн. Бадмин Серәтрин үүдәврәс нань Шугран Веран, Санҗин Николайин, Хоньна Римман шүлгүдәр көгҗмч олн ду бичсиг Татьяна Ивановна тодлулҗ келв. Бичәчнрин ниицәнә ахлач көгҗмчд Ханлтын бичг бәрүлҗ өгв.

«Ээҗин хаша дотр»
Эн сәәхн ду болн талдан дуд бичкдүдт нерәдҗ бичсн Санҗин Николайин шүлгүдәр Татьяна ду үүдәснь бичкдүдин садмудын күүкд-көвүдт болн эклц классмудын сурһульчнрт төрскн келән дасхд сән дөңцл болсмн. Өөр эргндк тоотыг бичкдүд амрар болн түргәр дасч автха гиҗ бичсн шүлгүдт ямаран айс орулхинь көгҗмч Эвән-Санҗин Татьяна шүлгүдиг умшхларн медв. Көгҗмиг дахч үгмүдиг амрар келсн деерән терүг дарунь дасч авдгар Татьяна айсинь орулсна ашт эн дуд темдгтә болв.
Эн харһлтд орлцсн бичкдүдин садмудын сурһмҗлачнр тодлврарн хувалцҗ, күүкд-көвүдт хальмг кел зааҗ өглһнд тер дуд сән дөңцл болсинь темдглв. Тиигәд ут турштан Санҗин Николайин шүлгүдәр Татьяна арвн ду бичсмн. Ода тер болн бичкдүдт нерәдсн нань чигн дуд таңһчин сурһулин бүрдәцсин көтлврт орулгдҗ, сурһулин-сурһмҗин көдлмшт зөвтә орман олв. Бичкдүдт нерәдсн тер дуд сергәһәд, олн җил бичкдүдин садт көдлсн Бурлака Наталья экләд дуулхлань цуглрсн улс цугтан дахад дуулв. «Салькн», «Ээҗин хаша дотр» болн нань чигн дуд дуулад, цугтан сергсн болад одв. «Зальврлһн» гидг ду Бурлака Наталья дуулхла, цуглрсн улсин чирәнь герлтҗ, седклнь төвкнсн болв.

Күн болх баһасн …
Хальмг билгтнрин тускар келхлә, эн үлгүр уханд орна. 1956 җилин туула сарин 6-д Алтан крайин Алейск балһснд һарсн Татьяна бичкнәсн авн билгтә улс дунд бәәсмн. Ээҗнь бийнь дуд бичәд, айслулад һарһдг бәәҗ. Тер дуд дуулад хотна улстан күндтә бәәсмн. Экнь домбр цокдг билә. Ууһн күүкн Татьяна тиигәд дүүнртәһән көгҗмәр дүүрң герт өссмн. Даруһас Татьяна Элстин 10-ч тойгта дунд сурһуль төгсәһәд, Хальмг медицинск колледжд немр сурһуль сурв. Сойлын болн билг-эрдмин Дорд үзгин-Сиврин академьд Татьяна көгҗмин халхар сурсмн.
Ик сурһульдан Татьяна «Зальврлһн» гидг ду бичсн болдг, эн шүлгин үгмүд чееҗднь төөнрҗ тер дарунь айсинь бичсән тодлна. Тиигҗ генткн үүдсн дун таңһчин әмтнд бәәтхә нань чигн һазрин улст таасгдв.
Сурһуль-эрдмин халхин ветеран Мунин Валентинан келсәр, эн ду түрүн болҗ 90-ч җилмүдт соңссна дару терүг района цуг әмтнд медүлхәр зүткв. Дууна үгнь болн айснь тедү дүңгә сәәхн нииләд ик-бичкн уга тер дарунь эн ду дуулдг болв. Кесг җил давсн бийнь дун мартгдлго маднд байр үүдәнә. Москвад Балакиревин нертә көгҗмин сурһуль төгсәсн зе күүкм «Зальврлһн» ду хуур татад, тенд соңсхснь әмтнд йир икәр таасгдҗ. Йоста билг-эрдмин күчн гидг тер болҗана.
Ик сурһулян төгсәһәд, Эвән-Санҗин Татьяна Элстд ирәд, «Бамб цецг» ансамбльд көдлв. 1999 җилд «Цаһан ботхн» гидг таңһчин марһанд орлцв.
1992 җилд Улан-Удэ балһснд болсн Номһн далан наадмд орлцад, Татьяна «Зальврлһн» гидг дууһан дуулсн билә. Эн дун яһҗ үүдснә тускар көгҗмч бийнь иигҗ келнә: «Сурһулин йовудт Элстүр хәрҗ ирхләрн, баһчудт нерәдсн ду бичх санан билә. Тиигхд хүврлтс болҗасн цаг. Нег лавкд «Зальврхла – седкл амрна» гидг дегтр энүнә оньгт тусв. Дегтрин нерн хамгин түрүнд оньг авлв. Тиигәд Татьяна тер бичкн дегтр хулдҗ авад, гертән ирәд экләд умшв. «Зальврлһн» гидг шүлг таасгдад, тер асхар көгҗмч шүлгт айс орулад, дун үүдсмн.
Ода эн дун таңһчин меҗә давҗ һарад, хальмгуд бәәдг цуг һазрар тарсмн. Хальмгт гиичлҗ ирсн моңһлын нертә дууч Җавхлан хальмг олн дуд дундас эн ду шүүҗ авч дуулад, терүнд немр чинр өгв. Өвкнрин дууна зөөрин, көгҗмин ул-сүүр болгч улсин айсин нилч терүнд бәәхинь әмтн цугтан медҗ авв.
Харһлт седклин сән таалд давв. Үүдәгч үүлдврин тәвн җилин туршарт Татьяна Шучановна үүдәсн көгҗмин олн үүдәврмүдиг дәкнәс соңсх таал ирсн әмтнд учрсинь заахмн.

«Нарн альд хондв?»
Татьяна Шучановна бичкдүдлә харһҗ, теднд көгҗмин туск медрл заана. Көгҗмин дөңгәр шин үгмүд дасч, тер үгмүд дуунд яһҗ хүврснь күүкд-көвүдт йир соньн болна. Балһсна болн таңһчин бичкдүдин олн садмудт Татьяна Шучановна харһлтс давулна. Элст балһсна 18-ч тойгта сурһульд көгҗмин кичәлмүд олн җилин эргцд зааҗ йовхдан Татьяна Шучановна хотл балһсна Балакан Алексейин нертә дегтрин саңгин көдләчнрлә кесг керг-үүлдвр хамцу күцәсмн. Эн дегтрин саңд бәәдг көгҗмин зевсг олзлад Татьяна Шучановна олн үүдәвр бичсмн, сурһульчнртаһан дасч, олн умшачнрт соңсхч йовсмн.
Харһлтын йовудт Хальмгин күүкд улсин ниицәнә ахлач Эскләнә Данара белг бәрүлҗ өгәд, үүдәгч шин күцәмҗ дурдв.
Татьяна Шучановна зун һар ду, көгҗмин үүдәвр бичсмн. Хальмгудын дууна авъясмудыг делгрүлҗ, ода теегт, эн һазрт бәәдг улст нерәдҗ дуд бичнә.
Келхәс, Татьяна Шучановна көгҗмәс нань туульс болн ахр келврмүд бичнә. Долан дегтр барлад һарһв.

«Бамб цецгин частр» - иргч үүдәлтин ул
Харһлтд орлцсн Әңгрә Александран келсәр, Татьянан билгнь хойр үрнднь бас күртҗ. Экнь көгҗмин фильмс белдсн цагт ууһн үрнь нөкд болна. Бичкн көвүнь экин бичсн туульсиг зургудар кеерүлнә. Тиигәд экиннь көгҗмин билг-эрдмәр соньмсад, зурлһна эрдмд седклән тусхаҗ эн өсв. Өрк-бүлдән шиңгәҗ авсн тоотан эдн өдгә цага эв-арһсла залһҗ чадна. Ямаран сән сурһмҗ гиһит!
Шугран Веран «Нарн альд хондв?» гидг дегтрт орсн шүлгүдәр ду бичхәр седҗәхин тускар Татьяна Шучановна келнә.
«Бамб цецгин частр» гидг дун төрскн һазртан, өвкнртән нерәдсн частр болҗахиг цуглрсн улс темдглв. Иигәд Эвән Татьяна көгҗмин болн дууна эрдмәрн таңһчин сойлын делгрлтд ач-тусан күргҗ йовна.
ХӨӨЧИН Галина

Видео