1990 šèëèí íîÿáðü ñàðèí õîéðäã÷ ´ð³ëä íàìàã, "Õàëüìã ¢íí³" ãàçåòèí 糜ã÷èã, ãåíòêí àõ ðåäàêòîð Àëåêñàíäð Áóðõàåâè÷ Àëüäàåâ êàáèíåòóðí äóóäšàíà.

Îäàõí Ýëñòä ²ð³ñ³í íîìèí àêàäåìèí Õàëüìã íîìèí öóòõëœãèí ãåðò îëíà ¢¢ëä³÷ áîëí òàœº÷èí óëñò òåìäãò³ íîìò Êèì Êàòóøîâèí ñàíëä íåð³äñí ðåãèîíàëüí íîìèí êîíôåðåíö áîëâ. "Ðåãèîíà îëí óëñèí íèèö³í³ ñîöèàëüí êåö-ÿíç (ñòðóêòóð): éîâóäíü áîëí øèøëœ òîîòíü" ãèäã ò´ð³ð ýí áîëñìí. Õóðãèã ÐÀÍ-à Õàëüìã ÍÖ-í äèðåêòîð, ôèëîëîã íîìèí êàíäèäàò Âèêòîðèÿ Êóêàíîâà ñåê³ä, Êèì Ïåòðîâè÷ Êàòóøîâèí íàìòðèí òóñêàð êåëš ´ãâ. Õàëüìã Òàœº÷èí ãîñóäàðñòâåíí áîëí îëíà ¢¢ëä³÷, ôèëîñîôèí íîìèí êàíäèäàò êåš³ñí ê´äëìøèí èê çóóºèíü ìàíà òàœº÷èí ñîöèàëüí á¢ðä³öèí øèíšëëºíä íåð³äñìí.

Äðåïóíã Ãîìàíã õóðëûí ãåëœã¢ä šèë áîëºí ²ð³ñ³ä èðš, øàšíà îëí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³í³. Éîâëºí áîëºíäàí ýäí Õàëüìãò èðëºíü ñ³í àâúÿñò òîõðâ. Ýí šèë èê òîîìñðòà õóðëûí ãåëœã¢ä àïðåëèí 15-ä ²ð³ñ³ä èðâ. Êõàäæîê Òóëêó ðèíïî÷å, ãåâø-õàðìá Äæàìïà Äîíäóï òîëºàëš èðñí äåëåãàö ìàíà îðí-íóòãò õîéð äîëàí õîíãò á³³õìí. Ýâð³ííü ãèè÷ë뺳í ýäí Ñàíêò-Ïåòåðáóðãàñ ýêëâ. Õàëüìãò ýäí àïðåëèí 24-ä èðš³í³.

Òàœº÷ä àïðåëèí 14-ñ àâí 19 ê¢ðòë áîëšàõ òóðèçìèí äîëàí õîíãèí éîâóäò ñîíüí êåñã êåðã-¢¢ëäâð á¢ðä³ãäâ. Òåð òîîä Ñèòè ÷åññò, áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèã äåëãð¢ëäã òàœº÷èí öóòõëœãèí (ÐÖÄÒ) ñòàäèîíä èê òåàòðàëèçîâàíí íààäí áîëâ. "Áóìáèí îðí - ìàíà ò´ðñêí" ãèš ýí íåð³äãäâ. ªîëëã÷ ¢¢ëäâð áîëšàõ ò³³ç òàë ´´ðä³ä Àðíçëàí óíñí àëäð áîãä Šàœºð íîéí èðâ. Ò´ðñêí òååã³í õàðš õ³ë³õë³ õàëüìã õóâöòà ê¢í ¢çãäõø, õàëüìã êåëí ÷èãí ñîœñãäõø. Öóã áàº÷óä, ìåä³òíð ÷èãí ìåë àíãëü, îðñ êåë³ð êåëëä³ä á³³í³. Àëäð íîéí áààòð Šàœºð õàëüìãàºàð êåëñèíü ìåäñí íàñòàâð ꢢêä ꢢí³ñ: "Ò´ðñêí êåëèòí êåí áóëàš àââ?"- ãèš ñóðâ.

Ýëñòä "Áóìáèí îðí" ãèäã ýòíîõîòíä º³³õìšò³, ñ³³õí áàéð áîëâ. Êå糜ê õóó÷í çàœøàëàð èê-áè÷êí óãà öóãëðàä, íóòãòàí í³³ð³í êåöõ³â. Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ, Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî ê¢íäò³ ãèè÷íð áîëš ýí¢íä îðëöâ.

¥öêëä¢ð Ýëñòä, òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ñ¢¢ðèí èê çàëä Õàëüìãèí æèëèùí-êîììóíàëüí ýäë-àõóí õàëõèí 95 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí áàéðèí õóðã áîëâ. Ýí êåðã-¢¢ëäâðò òàœº÷èí Òîëºà÷ À.Îðëîâ, òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ À.Êîçà÷êî, òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Ì.Áàäìà-Ãàðÿåâ, Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí òîëºà÷èí äàðóê Á.Ìàíäæèåâ, ìèíèñòåðñòâñèí áîëí âåäîìñòâñèí, òàœº÷èí ÐÌÎ-ñèí ºàðäà÷íð, ÆÊÕ-í õàëõèí ê´äë³÷íð áîëí âåòåðàíìóä îðëöâ.

Äèãò³ 60 šèë õîîðàí,1957 šèëèí àïðåëü ñàðèí 14-ä, õàëüìã óëñ Ñèâðèí òóóâðàñ èðñí³ õ´´í "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ò¢ð¢í òîéã áàðàñ ºàðëà. Òåð¢í³ íåãäã÷ õàëõíü "Ëåíèí³ äèèëâðò³ òóã ìàíèã îìãøðóëíà!" ãèäã íåðò³ í¢ð ñòàòüÿºàð ñåêãäë³. Ãàçåòèí ìàòåðèàë Ëåíèí³ çóðãàð äàõóëãäñìí. "Ãðàæäàíñê ä³³í³ ÷èãí, ýâèí òîñõëòûí šèëì¢äò ÷èãí, Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä ÷èãí Ëåíèí³ íåðí, òåð¢í³ äèèëâðò³ òóã õàëüìã óëñèã îìãøðóëš éîâëà", - ãèš òåð¢íä êåëãäí³.

Õàëüìã Òàœº÷ øèí³ñ á¢ðä³ãä³ä, ³ìòí ò´ðñêí ºàçðóðí í¢¢š èðñí³ñ íààðàí 60 šèë áîëâ. Ò´ðñêí ºàçðòàí èðñí ìàíà ààâ-ýýšíð òàœº÷àí áîñõš àâõèí ò´ë³ àðº-÷èäë³í í´´ëãî ê´äëâ. Ìàíà òàœº÷ ä³êí³ñ á¢ðä³ãäõë³ ò´ðñêí êåë³ð ºàðäã "Õàëüìã ¢íí" ÷èãí ä³êí³ñ áàðàñ ºàðäã áîëâ. Ýí ´äðì¢äò ò´ðñêí ãàçåò øèí³ñ áàðàñ ºàðñíà 60 šèëèí îí÷òà ´´í òåìäãëš³í³âèäí. Òåð öàãò ãàçåò ÿºš áàðàñ ºàðñíü, ÿìàðàí ìàòåðèàëìóä áàðëãääã á³³ñíü ìàíà óìøà÷íðò ñîíüí áîëõ ãèš ñàíàä, ãàçåòèí 1957 šèëèí òîéãóä àðõèâä õ³ë³ââèäí.

"Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ¥äðì¢ä öààðàíäàí òàœº÷èí ðàéîäàð áîëšàíà. Äàâñí äîëàí õîíãèí ï¢ðâ³ ´äð ãàçåòèí îí÷òà ´´íä íåð³äãäñí áàéð ßøêóëèí ðàéîíä áîëâ. Ýí ðàéîíëà áàò çàëºëäàí áàòðñí á³³í³. Ãàçåòèí óò òóóšèí éîâóäò ýíä á³³äã êåä¢ ýãë óëñèí, ýäí³ òóóðìšòà ê¢÷-ê´ëñí³, çàëó-ç´ðìã éîâäëìóäûí, áèëã-ýðäìèí, ò´ðñêí÷ ñåäêëèí òóñêàð áè÷ãäñí áîëõ. Ýíä ìàíà èòêëò³ ¢¢ðì¢ä á³³í³. Šèë áîëºí ãàçåòä áè÷ãäš, ò´ðñêí êåë³ð ºàðäã ºàðöèã ÿøêóëàõí ä´œíí³.

Õàëüìãò òóðèñòè÷åñê ñåçîí àïðåëü ñàðèí 14-ä ýêëš³í³. Ýííü òèèã÷ê³ä òóðèçìèí äîëàí õîíãèí êåðã-¢¢ëäâð³ð ñåêãäš³í³. Òåð¢í³ ºîë ¢¢ëäâðíü Áàìá öåöãèí ôåñòèâàëü áîëõìí. Õàâðèí ñ³³õí öàãèã ¢ç¢ëã÷ áàìá öåöã¢ä òååãèã 䢢ðãš ºàðñí êåìë³ - àïðåëü ñàðèí 15-16-ä ôåñòèâàëü áîëõìí.