Ò´ðñêí îðí-íóòãòàí áîëí íàðò-äåëê³ä íåðíü òóóðñí õàëüìã óëñèí ø¢ëã÷ Ê´ãëòèí Äàâàí 95 šèëèí ´´íä íåð³äãäñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñàð äàââ. Áàº
Ä´ðâä ñåë³í³ "Õîœõ" áè÷êä¢äèí ñàäûí ꢢêä-ê´â¢ä ðàéîíà äåãòðèí ñàœä îäâ. Ìîºà ñàðèí 13-ä ø¢ëãë³í³ ¥äðë³ ýí êåðã-¢¢ëäâð áîëâ. Äåãòðèí ñàœãèí ê´äë³÷ Î.×óäèäîâà áè÷êä¢äèã òîñàä, ø¢ëã÷èí íàìòðèí òóñêàð êåëš ´ã³ä, ¢¢ä³ëòë³íü òàíüëäóëâ. Áè÷êä¢ä
Ê´ãëòèí Äàâàí äåãòðì¢ä ºàðòàí á³ð³ä, ø¢ëã÷èí òóñêàð êåñã ñóðâð ´ãâ. Òåð ìåò ñàœãèí óéí íàñòà óìøà÷íðèí ³œãèí ê´äë³÷ Â.Áàäìàåâà ø¢ëã÷èí ¢¢ä³âðì¢äèí º³³õ¢ë ¢ç¢ëâ.

¥öêëä¢ð Ýëñòä òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí äàðàíè ñ¢¢ð áîëâ. Ýí¢ã ÐÊ-í ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ºàðäš äàâóëâ. Ñ¢¢ðèí
ê´äëìøò ÞÔÎ-ä Õàëüìã Òàœº÷àð ¢¢ëääã ÐÔ-í Ïðåçèäåíòèí ê¢öö ç´âò³ ýë÷èí àïïàðàòûí àõ ôåäåðàëüí èíñïåêòîð Àëåêñàíäð Áåëÿåâ, òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî îðëöâ.

Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä îþòíðèí ìåäðëèíü 㢢ä¢ëëºíä, òåäí³ ïðîôåññèîíàëüí öóã õàëõèí áåëäâðò, ãóìàíèòàðí áîëí åñòåñòâåíí íîìèí õàëõàð øèíšëëòèí ê´äëìø äåëãð¢ëëºíä ºîë îíüãàí ´ãí³. Òåð ò´ë³ä ýäí ²ð³ñ³í áîëí ºàçàäûí îðíà âóçìóäò îäš, ìåäðë³í 㢢ä¢ëí³, ýäí³ ýðäìä êåðãò³ áîëõ äàìøëòàí õîðøàíà, íîìèí øèíšëëò êåí³. Òèèì ò´ðì¢ä ýñ ê¢ö³õë³ ÿìàðàí ÷èãí âóç äåëãðš ÷àäøãî.

1944 šèëèí ôåâðàëü ñàðëà Óêðàèíà ºàçðò íåìøèí ´ìí³ñ îëí ä³³÷íðèí õàíüä ä³³ëäš éîâñí Ê´ãëòèí Äàâàã õàëüìã ã躳ä, Óëàí Öåðã³ñ áóóëºñìí. Òåð õàâðàðíü Àëòàéñê êðàéä èð³ä, áèéä³í ç´â ê´äëìø îëš ÷àäëãî ò¢ðš éîâàä, ö´´êí ñàðä Áèéñê áàëºñíà çàâîäò îëí ç¢ñí ê´äëìø êåš³º³ä, íàìðòíü àâòîòåõíèêóìä öåðãèí áàãø áîëš ê´äëâ.
1945 šèëèí àïðåëü ñàðèí 19-ä Ê´ãëòèí Äàâàã ÍÊÂÄ á³ð³íä àââ. Ó÷ðíü: "ãåìò³ºèíü òóóëºõèí îðìä äååä éîñí öóã õàëüìãóäûã õàšºð í¢¢ëºâ ãèš ýí ê¢í êåëš³í³. ijê³ä áîëõëà, Ñòàëèíà íåðí äååð õàëüìã öåðã á¢ðä³òí ãèš áè÷ã áè÷³ä, îëûã ¢¢ì¢ëš³í³" ãèñí ìóóäõìš ÍÊÂÄ-ä îðš èðñí á³³š.

Ìàíà òàœº÷ä Ê´ãëòèí Äàâàí ò´ðš ºàðñíà 95 šèëèí ´´íèã ´ðã³ð òåìäãëš, îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäš³í³. Õàëüìã òåëå¢çë "Ìàíà Êóãóëüòèíîâ" ãèäã ò´ñâ ê¢ö³š³í³. Òàœº÷èí óëñ áèëãòèí ø¢ëã¢äèíü îëíä òàðõàš óìøõìí. "Êóãóëüòèíîâñêàÿ ëèðà" ãèäã
¢¢ä³ã÷ ìàðºàí çàðëãäâ. Õàëüìã ýñ ãèš îðñ êåë³ð Ò´ðñêí³ííü òóñê ø¢ëã³í èëã³ñí ê¢í ýí ìàðºàíä îðëöš ÷àäšàíà. Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí äðàìàòè÷åñê òåàòð
Ê´ãëòèí Äàâàí òóñê "ß ïîìíþ ïðîøëîå" ãèäã íààä ò³âñìí.

Ò´ðñêí êåëí³ äåëê³í ¥äðò íåð³äš, òàœº÷èí øêîëìóäàð êåñã êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäâ. Òåð òîîä õàëüìã êåëí³ äåëãðëòä íåð³äñí òàœº÷èí êîíôåðåíö áîëñíü, òåðíü ò´ðñêí êåë³ð êåãäñíü òåìäãò³. Äåëê³ä òèèã³ä ò´ðñêí êåë³í øèíšëš, òåð¢ã äåëãð¢ëõ ò´ðì¢ä äèãëš àâõ ´äð á³³õíü éèð ñ³í. Òèèã³ä ò´ðñêí êåëíä íåð³ä³ä, Ýëñòèí îëí õàëõòà ãèìíàçüä àðâí õîíãèí òóðøàðò êåä¢ îëí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäñèíü ìåäš, ¢çš àâõ òààë ìàäíä ó÷ðâ.

Áàãø ê¢¢í³ ê¢œêë ñóðºìš
Áàëü÷ð öàãàñì ç¢ðêèì áàòëëà,
Îð÷ëœ äåëê³ä îðìàí îëõäì
Îíüäèí ÷èê ¢çãèì ìåä¢ëë³.
Ýí ø¢ëãèí áàäã íåðò³ áè÷³÷ Äîðšèí Áàñœãèí "Òååãèí öîëä" ãèäã äåãòðò á³³í³. Ê´ãøí áàãøòàí Ê´ãëš³í³ Ìàíšä íåð³äñí "À÷èíü ì´œêð¢ëõ³ð" ãèäã ø¢ëãíü ìàíà áàãø Ýðíš³í Õàçûêîâè÷ Ìóòëÿåâ áè÷êä¢äò ´ãñí ñóðºìšëà èðëöš³í³.

Ñåë³í³ øêîë ýíäð ñóðºóëü-ýðäìèí, ñîéëûí-ãåã³ðëòèí, 糜ãëëºí³ ÷èíð 碢ñí äååð³í ñåë³í³ ñîöèàëüí äåëãðëòèí óë òîãòàã÷ áîëíà. Ýíä ê´äëš³õ áàãøíð áîëõëà, ýðäìä³í èòêëò³, ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí öàíü óãà äóðòà, ñóðºšàõ ꢢêä-ê´â¢äèã ýâð³ííü ¢ðíë³ðí ³äë ñàíäã óëñ. Êåç³í-êåç³í³ñ íààðàí áàãø ê¢í ñåë³í ºàçðò õàìãèí ê¢íäò³.

Šèë èðâ³ñ ìàíà òàœº÷èí õîòë áàëºñí øèíð³ä, ñ³³õð³ä éîâíà. Šèãò³ ñ³³õí áóìáñ ³ìòí³ îíüã àâëíà. ¥â³ðö òîñõëòñ, øèí ãåðì¢ä áàëºñèã óëì êååð¢ëí³. Ñ¢ë šèëì¢äò òàëäàí ðåãèîíìóäàñ îëí óëñ ìàíà òàœº÷óð èð³ä, Ýëñòèã º³³õí³. Îœäàí ºàçðàñ èðñí ³ìòí ìàíà áàëºñí ñ³³õí, öåâð-öåð ãèš êåëöõ³í³. Ýëñòèí êåö-òààëûã ÿñðóëš, öåâð á³³äëèã áàëºñíà ê´ê ýäë-àõó òåòêí³. ¥ð¢í ýðò³ñ àâí îðà ñ´ ê¢ðòë ïðåäïðèÿòèí
ê´äë³÷íð çóíè ºàœ õàëóíàñ, íàìðèí õóð-÷èèã³ñ ³³ëãî àðº-÷èäë³í ³ðâëëãî ê´äëí³. Õàâðèí-çóíè êåìä óóëüíöñ öåâðëäã, õààëºñ ÿñäã õàëõä ê´äëäã óëñèí ê´äëìø áàñ äàëà áîëíà.

Ìàðò ñàðèí 16-ä òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ òàëäàí êåñã ðåãèîíàñ èðš Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä ñóð÷àõ îþòíðëà õàðºâ. Ýíäð ´äð òàœº÷èí ºîëëã÷ âóçä ²ð³ñ³í 37 ðåãèîíàñ îþòíð ñóðíà, òåð òîîä õàì-õîøà á³³õ ²³äðõí³, Ðîñòîâèí îáëàñòüìóäàñ, Êðûì, Òûâà Ðåñïóáëèê¢ä³ñ ýäí èðñí á³³í³. Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ îþòíðèí ´ðê-á¢ëì¢ä á³³äã îáùåæèòüä îðš èðõë³íü, òåð äàðóíü ýí¢í òàë æóðíàëèñòèêèí ôàêóëüòåòèí îþòíð ´´ðä³ä, Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòèí ÷èíðèíü ÿºš ¢íëš³í³ò ãèš ñóðâðàí ´ãâ.