Эндр өдр зарһин пристав болһна компьютер «АИС ФССП России» гидг программн комплексәр теткгдв. Эннь приставмудын көдлмшиг зөвәр гөңглүлв. Зарһин приставмуд эн программин нилчәр цуг күцәгч керг-үүлиг дегц то-дигд авна, зарһин шиидврмүдиг күцәлһнә цаас белднә, статистическ тооца кенә болн нань чигн керг күцәнә. Тегәд чигн эн программас иштә приставмудын цагнь әрвлгднә, аштнь эдн өртә улсин туст кеҗәх көдлмшт ик оньган тусхаҗ, теднд ямаран өлг-эд бәәхинь бүрткҗ чадҗана.

Әмтнә өдр-бүрин бәәдл-җирһлин йовудт болн күцәҗәх үүлдврин ашт дала хог-бог болн хотын үлдл һарна. Сүл цагт хог-богиг зүсәрнь хуваҗ, дигләд эд-бод келһнә кергт өгдгнь делгрлт авчана. Эннь чинртә йовдл гиҗ сангдна. Тер юңгад гихлә альд чигн әмтн экологийин төриг босхҗ,, яһҗ эн нәрн төриг хаһлҗ болхин тускар ухалҗана. Европин орн-нутгуд олн җил хооран хог-богиг зүсәрнь йилһҗ, хурадг болв. Әрәсәд болн СНГ-н орн-нутгудт зуг сүл цагт хог-богиг зүсәрнь хуваҗ диглдг дасчана.

Эрўл-менд харлєна нарт-делкін организацин шиидврір 1988 љилд хґн сарин 31 тімк уга біілєні Ґдр гиљ зарлгдсмн. Љил болєн эн ґдр нег тґрт нерідгдљ, ямр нег дуудвртаєар давулгдна. Энљл эн ґдриг дорас ґсч йовх баєчудыг тімк татлєнас саглуллєнд нерідљ, эдн дунд чик авг-бірц батруллєна тґрт ик оньг ґгхиг некљіні. Тер мет тімк кељ єарєдг предприятьмўд олн зўсн зар барлсн цагтан баєчудыг эвріннь эдл-уушар соньмсулхар зўткдг тґлід бає наста улсиг терўніс саглуллєна керг-ўўлдврмўд эрк чинр зўўљіні.

Хальмг автономь бүрдәгдҗ, шин җирһл тосхгдҗ, шин янз, шин бәәдл делгү күч авчасмн. Тер цагт сурһуль сурч, медрл авч, олн зүсн халхд үүлдҗ,, таңһчдан, олн әмтнд тусан күргхәр шунҗасн баһчуд баһ биш бәәсмн. Теднә негнь Саңһҗ-Һәрә Дорджин бәәсмн. Эн сурһульта, медрлтә күн хальмг улсин билг-эрдмиг хадһлҗ, делгрүлхәр зүткҗ йовсмн. Мел тиим халуч, мел тиим әрүн седклтә бәәҗ. Тегәд чигн Саңһҗ-Һәрә Дорджин Хальмгин түрүн көгҗмч болснь орта.

Хальмг Таңһчин Толһач Бату Хасиков өгсн даалһврар Элстүр ордг хаалһст хотл балһсна нерәдлһинь зааҗ темдглҗәх стелмүдиг ясҗ шинрүллһнә көдлмш кегдҗәнә. Эннь орта гиҗ сангдна, тер юңгад гихлә таңһчд эн җил ончта өөнмүдәр байн болҗана. Хальмг автономь бүрдснә 100 җилин өөн, Элст балһсна 155 җилин өөн темдглгдхмн. Тегәд чигн байрин керг-үүлдврмүдт орлцхар орн-нутгин кесг балһсдас таңһчур олн гиичнр ирхнь маһд уга.

Хальмг Тањєчин социальн делгрлтин, кўч-кґлсні болн кґдлмшір тетклєні министерств љил болєн «Кўч-кґлс харлєна сін гисн специалист» гидг марєа давулна. Эн керг-ўўлдвр кўч-кґлс харлєна Ґдрт нерідгдљ сін авъяст тохрв. Тањєчин организац-предприятьмўдт кґдлічнриннь тґлі сін кґдлмшч таал тогталєна, эрўл-менд харлєна болн производствд шарх-шав авлєнас саглуллєна тґрмўд хаєллєнд єол оньг ґгх неквр тівгдні. Тегід цуг эн тґрмўдиг кўцімљтієір хаєлдг организац-предприятьмўд хоорнд эн марєан бўрдігдні.

Хґн сарин 28-д мана орн-нутгт мељід церглсн улсин сін ґдр темдглгдні. Мана тањєчд орн-нутгин мељі харлєнд церглсн улс бає биш бііні. Давсн љилин чилгчір эдн «Хальмг Тањєчин пограничникўдин ниицін» гидг олна организац бўрдів. Эн нииці бўрділєні седвіриг Нимін Олег татад, мељі харлєнд церглљ йовсн улсиг негдўлх кўсл тівв.

COVID-19 гем цуг нарт-делкід біідг улс дунд тархагдад, мана біідл-љирєлд сольвран орулв. Эн іімшгті болн хальдврта геміс кґлті кесг мињєд кўн насан барад, терўг диилљ чадсн уга. Кесг улс кґдлмш уга ўлдід, ґрк-бўлін тељідг арє уга ўлдв. Бидн геміс саглулад, гертісн єарлго, хойр сардан ґґрхн элгн-садан, ўр-иньгін ўзлго социальн сетьд эс гиљ телефоєар кўўндљінівидн. Эн кўнд цагла кесг улс нег-негндін дґњгін кўргљ, цаєан седклін медўлснь темдгті.

Нерті љањєрч Окна Цаєан Зам Китд орн-нутгин ССТV4 телеўзлин ўрврір «Глобал шоу» гидг соњсхврт орлцв. Эн йовдл хальмг улсин сойл нарт-делкід ґґдінір ўнлгдљ, олн імтн дунд соньмслт олснь ил герчлљіні. Кўсдундур љува кўн біідг орн-нутгин телехілієічнр хальмг улсин «Ээљин ду» соњсад, мана нерті љањєрчин билг-эрдмір ґврмљ болн бахмљ кев. Эн ґдрмўдт социальн сетьмўдт Окна Цаєан Зам тер соњсхврт орлцсна соњсхврин тасрха кесг кўн хілієід, нерті љањєрчин билг-эрдмин тускар буульмљта ухан-тоолврарн хувалцљана.

Хальмг теегт олн зүсн аң-аһрусн бәәнә. Болв тедн заагт хамгин өвәрц аң – гөрәсн мөн. Эн ончта, җигтә аң ик кезәнәс авн мана һазрт иҗлдҗ бәәһә юмн. Урдк цагт гөрәсн хальмг күүнә җирһллә батар залһлдата бәәсмн. Тегәд чигн гөрәснә туск чинр-утхарн өөрхн үгмүд хальмг келнд хара бишәр харһна. Үлгүрнь: оон – эр гөрәсн, шаргчн – эм гөрәсн, цагда – гөрәснә төл, гөрәч, гөрәсч – гөрәс аңндг күн, гөрәлх, гөрәслх – гөрәснд аңһучлх, нань чигн үгмүд.