Æèëèùí-êîììóíàëüí ýäë-àõóí ê´äë³÷íð îëí òîîòà ç¢ñí-碢ë æèëèùí-êîììóíàëüí òóñëìš ê¢ðãí³. ÆÊÕ ãèñí ýíòí òàñðõàí óãàºàð ³ìòèã óñàð, äóëàºàð, ãàçàð, øàìàð òåòêëºí, ãåðì¢äèí êàïèòàëüí ÿñâðèí ê´äëìø ê¢ö³ëºí, îëí äàâõð ãåðì¢äèí èíæåíåðí êîììóíèêàöèã áîëí ñèñòåìèã ÿñëºí, îëí äàâõð ãåðì¢äèí ýðãíäê ºàçðèã ÿñðóëëºí, õîã-áîã ç´´š ºàðºëºí áîëí íàíü ÷èãí. Îðí-íóòãèí ýêîíîìèêä ÆÊÕ ´äã³ öàãò ç´âò³ èê îðì ýçëš³í³.

Ïðèþòíîå ñåë³í³ñ äîëàí äóóíàä á³³õ Äîîöœ (îðñàºàð Äîöåíã) èêë êå糜ê õîòí. Äîîöœ õîòíà ´ñëòèã, ýí¢í³ õ¢âðëòèã, ýí¢í³ ýíäðê á³³äëèã öóãèíü éè뺚, ö³³ëºš áè÷õ³ð ñåäõë³, îäà íàì ãàçåòèí õàëõä ç³ ÷èãí ê¢ðòøãî. Ýí¢í³ öóã òóóšèíü áè÷õë³, á¢êë äåãòð áîëš ºàðõìí. Êåëí-óëñèí àðõèâä íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ê´äëš éîâñí Àííà Òàïêèíàí òåìäãëñ³ð,1850-÷ šèëì¢äèí õóó÷í äîêóìåíòñò Äîîöœãèí òóñêàð áè÷ãäñíü õàðºíà. Òèèã³ä ýíòí êå糜ê öàãò õàëüìãóä í¢¢äã á³³ðí á³³š. Ýíòí äààšèõí óœã-òîõìà óëñèí ᢢð á³³ñìí. “Äàëà äàðšœãóä ìåääã, øóëóí êåëäã äààšèõí” ãèš êåëñí ¢ã á³³í³.

Êåç³í³ äàâš îäñí öàãàñ êåñã òîäëâðòà ó÷ð îäà ê¢ðòë ñàíàíäì îðíà.
1943 šèë. Íåã šèë õîîðàí ýöêì ä³³íä îäëà. Ìàíà ´ðê-á¢ëèã Ñòàâðîïîëüñê (òåð öàãò Îðäæåíèêèäçåâñê) êðàÿñ íàºöõì Ýðíš³í³ Áàìáà Çóíäà-Òîëºàä í¢¢ëºš àâ÷ èðñìí. Ñåë³í³ñ äàëà õîë áèø íåã ïîëê øàõó íåìøèí ä³³í³ õóâöòà ñàëäñ çîãñëà. Áèäí, àðâí íàñòà ê´â¢ä, ÿºàä ³³ââ ÷èãí, ´äð áîëºí òåäíèã þ êåëí³, þ ºàðºíà - àëäëãî ãåòäã áèë³âèäí. ¥äð-ñ´ óãà Çóíäà-Òîëºàä ðàêóøå÷íèê-÷îëó ê庳ä, ãðåéäåðàð Ýëñò¢ð èê ìàø躳ð çîãñëãî ç´´ñíü áàñ ñ³³í³ð òîäëãäâ.
Íåã ä³êš ïàðòèçàíìóä ààøíà, èê ä³í áîëõ ãèñí 糜㠺àðëà. Õîø-þìàí àø÷ àâàä, ýìãí-´âãä áè÷êä¢äë³ Ìàíö ºîë ºàòëàä, ñàëàä áóëòëà. Äàðóíü õàðœºóðàä, àñõí áîëâ. Öóã òàã÷ã. Ò´âêí³ä, õ³ð¢âèäí. Õ´´ííü ä³ê³ä íåã éîâäë ºàðëà. Ñàìîëåòèí ³ ñîœñàä, Çóíäàí óëñ ãåð³ñí ºàðàä 㢢öõ³â. Òåäí³ äóíä íåã ýìãí õ³³êðæ³í³: "Ó-ó, ñàìîëåò, öààðàí íèñ! Òåð þìàí öààðàí õàé! Íààðàí áè÷³ íèñ, öààðàí íèñ!" - ã躳ä õ³³êð³ä, ìààíü óìøàä, óóëÿä çîãñõø. Ãåíòêí, õîëä áîìá õàºðñí ³ ñîœñãäâ. Òèèã³ä, íåã ³³ìòõ³ ýìãí õîðòíà ñàìîëåòàñ äàâóºàð ³ìò ³³ëº³ä, ê´ãøí-áè÷êí óãà ê¢¢í³ ñ¢ìñ àâàä, ìóóäíü ê¢ð³ä á³³â. Ýìãí³ íåðíü Àâåëüäèí á³³š. Ò¢¢í³ õ´´í çóíäàõí êåñãò³í Àâåëüäèí³ òóñêàð øîãëàä, èí³º³ä éîâñìí. Àâåëüäèí ýìãíë³ áè ä³êí íåã ê¢¢í³ ºàçðò õàðºëàâ.
1943 šèëèí äåêàáðü ñàðèí 28-ë³ ºàøóòà ´äðë³ öóã õàëüìãóä ýâð³ ºàðñí-´ññí ºàçðàñí ê´´ãäñèã êåí ýñ ìåäí³? Êåí ìàðòõìá?! Ñå볺³ðí Íîâîñèáèðñê îáëàñòèí "Îñèíîâñêèé" ñîâõîçä òóñëàâèäí. Õîéð ñàð áîëºí ðàéîíà öóòõëœãàñ êîìåíäàíò èð³ä, õàëüìã óëñèí ºàðèíü ò³â¢ëš àâäã á³³ñìí. Íàìàã, îðñ êåë ìåääã³ðíü, ñîâõîçèí àõëà÷ îð÷óëõèí ò´ë³ õàÿ-õàÿ äóóääìí. Íåã èðõä, êàáèíåòíü õàðœºó, òåðçíü ãàçåò³ð òàã õààëºàòà áèë³. Àõëà÷ êåëæ³í³: "Âàíÿ, ñåé÷àñ ïðèâåäóò áàáêó-êàëìû÷êó íà äîïðîñ, áóäåøü ïåðåâîäèòü". "Ý", - ã躳ä, ê¢ë³º³ä ñóóíàâ. Äàðóíü ¢¢äí òàòãäâ, îðš èðñíü - Àâåëüäèí ýìãí. Êîìåíäàíò ¢¢ä³í òàã õàà÷êâ. Ò¢ëê¢ðèí ³ ºàðõëà, ýìãí ´ñð³ä, ³³ñí á³³äë ºàð÷ îäâ.

Ýíäð øêîëä ýñâ äàñõëºíà îëí ç¢ñí ýâ-àðº á³³í³, òåð òîîä ÓÄÅ òåõíîëîãèé îíö îðìàí ýçëí³, áè÷êä¢äèí ìåäðëèã 㢢ä¢ëëºí³, êåñã ê¢íä-ê¢÷ð ýñâèã àìðàð ê¢ö³ëºí³ èöãò³ ýâ-àðº ãèš ýí¢ã òîîëíà. Òåã³ä ÷èãí ýí òåõíîëîãèé ìàíà òàœº÷ä áîëí îðí-íóòãò, ºàçàäûí îðíä ÷èãí òàðõàãäšàíà.

Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä áຠíàñòà áàãøíðèí ìåðãšëòèã ´´äë¢ëëºí³ êåñã ýâ-àðº îëçëãäíà. Òåð òîîä "¥äã³ öàãèí âóçèí áàãøèí ¢¢ëäâðèã á¢ðä³ëºí áîëí òåõíîëîãèé" ãèäã äàìøóëã÷ ñåìèíàðèí éîâóäò áຠíàñòà áàãøèí øêîëûí ñîœñà÷íðèí ò´ë³ áèîëîãèí íîìèí êàíäèäàò, äîöåíò Ñàãëð Áàäìàåâà ìàñòåð-êëàññ äàâóëâ. Îþòíð-áàêàëàâðìóäûí, ìàãèñòðàíòíðèí áîëí àñïèðàíòíðèí íîìèí ¢¢ëäâðò ýí äàìøëºíà ò´ð íåð³äãäâ. Òåð ìåò óíèâåðñèòåòèí áàãøíðèí íîìèí ¢¢ëäâðò Ñàãëð Åâãåíüåâíà ºîë îíüãàí ´ãâ.

Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí äðàìàòè÷åñê òåàòðò "Óëàí Çàëà" ìàðºàíà äèèë³÷íðò "Ìóçà" ãèäã òàœº÷èí ì´ð³ áàéðèí á³³äëä á³ð¢ëš ´ãâ. Ýâð³ííü áèëã-ýðäìä³í ´´ä³í ê¢ö³ìš á³ðñí, îëí äóíä èê òåìäãò³ áîëñí èñêóññòâèí ¢¢ëä³÷íð áîëí ñîéëûí ê´äë³÷íð ýí èê ÷èíðò³ ì´ð³º³ð à÷ëãäâ. Èñêóññòâèí íåðò³ ¢¢ëä³÷íðò, ñîéëûí éè뺳í ñ³í ê´äë³÷íðò, áèëãò³ àðòèñòíðò, äóó÷íðò, áèè÷íðò à÷òà ì´ð³ºèíü Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ á³ð¢ëš ´ãâ.

Õàëüìã îëí óëñèí ø¢ëã÷ Íóóðà Âëàäèìèð ò´ðñí ºàçðòàí íåð³äñí ¢¢ä³âðò³í:
Íàðòà äåëê³í ýðäíü äóíäàñ
Íàíä Áóºó õîòí ¢íò³.
Àºàðíü, ê´ãšì ìåò äóóäíà.
Àðøàëí, ´ð÷ì ìóóºàñ óóäíà.
Áóºó ç¢ðêèì áàòàð á¢ñë³ä,
Áóëãíü ³ìä ñóäöàð öîêíà.
Ò´ðñêí³ ¢í𠢜ã³ð äàìšàä,
Ò´ðõ³ð³ ìèíè öóñíä ¢ëäë³,- ãèš³í³.

Îäàõí Ýëñòä, òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ñ¢¢ðèí çàëä, Õàëüì Òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í çàðºèí ïðèñòàâìóäûí Ôåäåðàëüí öåðãëëòèí Çàëëòûí êîëëåãèéèí ´ðãí ñ¢¢ð áîëâ. Ñ¢¢ðèã çàëëòûí ºàðäà÷ Âëàäèìèð Åâñòèãíååâ ºàðäš äàâóëàä, 2017 šèëèí öåðãëëòèí ê´äëìøèí àøèíü äèãëâ.

Ìàðò ñàðèí 10-ä ²ð³ñ³ä àðõèâì¢äèí ¥äð òåìäãëãäí³. Ýí õàëõèí ê´äë³÷íðèã Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³š³í³.
- Àðõèâèí ê´äë³÷íð ýâð³ òóóšëã÷ äààâðàí ìåä³ä, äîêóìåíòñèã ³ð¢í³ð õàäºëš, èðã÷ ¢éíðò òåäíèã ¢ëä³õ³ð øóííà. Îëí ³ìòí³ äîêóìåíòàëüí ñàíëûí õàäºëà÷íð áîëàä, Õàëüìãèí àðõèâèñòíð ìàíà òóóšèã õàäºëšàíà, òàœº÷èí àðõèâí ñàœãèã ³ð¢í³ð õàäºëš õàðšàíà. Òàäí áàéí äàìøëòàí áîëí ã¢í ìåäðë³í îëçëš òóóšëã÷ áîëí ñîéëûí ¢íò³ ç´´ðèã öààðàíäíü ÷èãí õàäºëš áîëí áàéšóëš, òàíà ´ìí ò³âñí ò´ðì¢äèã ê¢ö³ìšò³º³ð õàºëš éîâõò ãèš èöš³í³â,- ãèš òàœº÷èí Òîëºà÷ É´ð³ëèí áè÷ãò³í òåìäãëâ.

Ìàðò ñàðèí 3-ä Ýëñòä, ïðàâèòåëüñòâèí Ãåðèí ñ¢¢ðèí çàëä, "Worldskills Russia" ãèäã áຠíàñòà ê´äëìø÷íð-ýðäì÷íðèí Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíà òàœº÷èí äåâñœãèí äèèë³÷íðèã áîëí ïðèçåðìóäûã à÷ëëºíà áàéðèí êåðã-¢¢ëäâð áîëâ. Ò¢ð¢ë³ä ìàðºàíä îðëöà÷íðèã "Ãåðë" àíñàìáëèí àðòèñòíð é´ð³š "Øàðêà-Áàðêà" áè áè