НОМТ, БАГШ, ЗОКЪЯЛЧ

11-04-2020, 19:58 | Таңһчин зәңгс » Сойл

Ханинова Римма Михайловна – филолог номин кандидат, номт, багш, доцент, утх зокъялын шалһач, Әрәсән Федерацин деед сурһулин күндтә көдләч, Әрәсән болн Хальмг Таңһчин утх зокъялын үүлдврт онц орм эзлсн шүлгч, бичәч, драматург, седкүлч. Римма Михайловна Әрәсән болн Хальмгин утх зокъялд билгтәһәр нерән медүлҗ, олн боть дегтрмүдәрн оньг авлҗ, урн билгләнәннь өрглд күрсн берк билгтә, нертә зокъялч болдг.
Ханьна Римма 1955-гч җилин мөрн сарин 7-д Алтайск крайин Локтевск района Успенка селəнд артист, Төрскән харсгч Алдр дəəнə орлцач, партизан, шүлгч, драматургч, бичəч Хоньна Михаилын өрк-бүлд төрҗ һарсмн.

Римма Михайловна 1972-гч җилд Элст балһсна 4-ч тойгта дундын школыг төгсəһәд, 1973-1978-гч җилмүдт Хальмг ик сурһулин келн бичгин дацңгин орс келнə болн утх зокъялын əңгд сурҗ йовсмн. 1979-1980-гч җилмүдт Ленинградск ик сурһулин советск утх зокъялын тиңкмд мергҗлтəн өөдлүлҗ, 1980-1983-гч җилмүдт тендән чигн келн бичгин дацңд аспирантур төгсәсмн.

1984-2018-гч җилмүдт Хальмгин ик сурһульд (34 җилдән) багшлҗ бәәсмн. 2011-2018-гч җилмүдин хуһцанд орс болн һазадын орна утх зокъялын тиңкмин һардач болҗ көдллә. Һурвн зун шаху номин дегтрмүдин түүрвәч: тер дунд 10 монографь, 20 сурһллһна дөңцл, 2 биобиблиографическ заллт, өгүллмүд болн методическ дөңцлмүд барлсмн. Монографь: «Поэтика малой прозы Всеволода Иванова: психологический аспект» (2006), «Давид Кугультинов и Михаил Хонинов: диалог поэтов» (2008), «Лирика Давида Кугультинова и Михаила Хонинова в контексте калмыцкой поэзии ХХ века» (2009), «Иметь судьбу не просто…» Творческий портрет Михаила Хонинова», (2013), «Михаил Хонинов: автобиография на фоне эпохи. Часть первая», (2015), «Русско-калмыцкие литературные связи XX-XXI веков в диалоге культур», (2016) «Михаил Хонинов: автобиография на фоне эпохи. Часть вторая», (2017); сурһллһна дөңцлмүд: «Калмыцкая литература ХХ века: Эскизы к портрету» (2014), «Ландшафт истории: хрестоматия по литературе на языках народов мира» (2015), «Материнский хлеб: хрестоматия по калмыцкой литературе для детей и юношества», (2015), «Михаил Хонинов и Калмыцкий театр» (2016), «Михаил Хонинов. Краткая литературная хроника» (2 әңгтә, 2016), «Язык моих предков, таинственный, чудный…»: хрестоматия по калмыцкой литературе» (2017), «Литературное краеведение: калмыцкая тема в русской литературе» (2017), «Поэтика русской и калмыцкой литературы ХХ века: проза, поэзия, драматургия» (2017), «Михаил Хонинов: сто лет и одна жизнь» (2018), «Русская и калмыцкая литература XX-XXI веков: жанр, конфликт, герой» (2018) болн нань чигн дегтрмүдинь Хальмгин, Әрәсән болн Һазадын номтнрт, багшнрт, оютнрт туста болхнь маһд уга. Эн дегтрмүдтән номт хальмгин утх зокъялын тууҗиг шин талас шинҗлҗ, төрл зүүлин янзиг шалһҗ хәләҗ, эврәннь гүн ухан тоолврарн хувалцсмн. Хальмгин, орс бичәчнрин үүдәлтиг шалһж хәләһәд, эс шалһсн үүдәврмүдиг шинҗләд, судллһна эргцд орулҗ чадсмн. Эн туст Римма Михайловна хальмгин утх зокъялын шалһлтин, судллһна тууҗд ик тәвцән орулсн номт. Арвн җилин хуһцанд хальмгин нег чигн эрдмт, номт тиим олн соньн, кергтә номин дегтрмүд барас һарһад уга. Римма Михайловнан болхла, ик көдлмш күцәҗ, эннь энүнә күчн, эрдм-билг, йоста номтын өргл.

Ханьна Римма шүлгч, бичәч, драматургч, орчулач, седкүлч, утх зокъялын шинҗләч. «Шинрлт» гидг Хальмг бичəчнрин Ниицəнə заллтын гешүн. 1998-гч җилəс авн Əрəсəн бичəчнрин Ниицəнə зерглəнә гешүн. Орс келәр зокаҗ бичнә. Келнә билгин түрүн ишкдлән Ханьна Римма 1972-гч җилд эклсмн. Түрүн келврмүднь «Комсомолец Калмыкии» гидг газетд барлгдла, 1989-гч җилд түрүн шүлгүднь «Советская Калмыкия» гидг газетд барлгдсмн. 1993-гч җилд «Yвлин хур» гидг нерəдлһтə түрүн шүлгүдин хураңһунь барас һарла. Әрәсән болн хальмг утх зокъялд дөчн шаху җилин хуһцанд үүлдҗ, күңкл ухата шүлгчин орс келәр барлгдсн кедү арвад дегтрнь уудлсар баргдшго уурхан саң мет урн билгин зөөр болсмн.

Ханьна Римма шүлгүдин, поэмсин болн орчуллһна дегтрмүдин түүрвәч: «Зимний дождь» («Үвлин хур») 1993, «Взлететь над мира суетой» («Делкән үүмән деер делх») 1994, «Умная мышка» («Ухата хулһн») болн «Буква А» («А гидг үзг») 2005, 2010, Хоньна Михаилта хамдан үүдәҗ һарһсн «Час речи» («Келлһнә цаг») 2002, «Стану красным тюльпаном» («Улан бадм цецг болхув») 2010, «Ландшафт истории» («Тууҗин Ландшафт») 2015, «Материнский хлеб» («Экин өдмг») 2016, Б. Муняновата болн В. Лиджиевата («День влюбленных» («Дурлсн улсин өдр») 1997, И.Б. Ничипоровта «На перекрестках Софии и Веры…» («София болн Итклин хаалһин ниилврт…») 2005, болн нань чигн. Эн зөөрин һоллгчнь – шүлглән болсмн.

Зокъялч түүкләнә, драматургин чигн халхар кесг соньн үүдәврмүд бичҗ олн умшачнриг соньмсулна. «Материнский хлеб» («Аакин бәрүлсн өдмг») (рассказ/келвр, 2015), «Пуля» («Сумн») (рассказ/келвр, 2015), «Сан Саныч» («Сан Саныч») (рассказ/келвр, 2015), «Легенда о джангарчи» («Җаңһрчин туск домг») (пьеса/наадн, 2015), «Небожитель и младенец» («Хурмст болн нилх») (пьеса/наадн, 2015), «День рождения» («Төрсн өдр») (пьеса/наадн, 2015), («Картина») «Зург» (келвр, 2016), «Партизанская мадонна» («Партизан улсин мадонна») (келвр, 2016) болн нань чигн. Түүрвәчин зокъялмудыг хальмг келнд В.К. Шуграева, Э.А. Эльдышев, Э.П. Канкаев сәәнәр, гүн чинртәһәр орчулҗ чадсмн.

Римма Михайловна хальмг, орс болн нарт делкән амн үгин зөөриг сәәнәр меднә. Амн үгин зөөрин ухан тоолвринь бат кевәр авлҗ, кесг җилин туршарт үүдәлтин хаалһднь әмн күчнь болҗ йовна. Хальмг үндсни эрдм, сойл, тууҗ, амн зокъял эн хамгиг сәәнәр медҗ, бийдән шиңгәҗ авч, уурхан саң мет хадһлҗ, соньн туульс үүдәҗ барлсмн. «Герюш» («Герүш») (сказка/тууль 2020), «Альбинос» («Альбинос») (сказка/тууль 2020), «Кто главнее» («Кен ахлхмб?») (сказка/тууль 2020), «Безымянный» («Нерн уга») (сказка/тууль 2020) болн нань чигн. Ямаранчн урн зокъялын урльг чимлһнь – урн келнә күчн. Урн келнь тату, муухн, сул болхла, урн зокъял йоста зокъял болдго. Урн зокъял үүдәдг билгтнрин күчнә негнь олмһа, мергн цецн үг. Тер төләд эврәнннь үүдәврмүдтән Ханьна Римма кесг олн амн зокъялын төрл зүүлин янзс олзлна: туульс, домгуд, үлгүрмүд, йөрәлмүд, магталмуд, шавашмуд, дуд болн нань чигн.

Ханьна Римман билгинь эврә туслң келнә кев-янзта, утх ухаһарн болхла гүн чинртә. Зокъялч орс келәр бичдг болвчн хальмг келнә гүн утх-чинриг, хурц сәәхн кев-тогтациг болн сәәхн янзиг сәәнәр меддг зокъялч мөн. Юңгад гихлә, М. Хоньновин, В. Высоцкийн, Ф. Скорина, М. Богдановичин, Р. Тагорин үүдәврмүдиг хальмг келнд сәәнәр, учр-утхнь алдлгон оручлсмн. Хальмг келнәс орс келнд Калян Санҗин, Эрнҗәнә Константина, Көглтин Даван, Саңһҗин Босян, Бембин Тимофейин, Шугран Веран, Буджала Егорын, Төвкнкин Эрнестин, Эльдшә Эрднин шүлгүд болн поэмс орчулсмн. Белорусс келнәс орс келнд А. Карлюкевичин болн М. Богдановичин туульс орчулсмн.

Зокъялчин үүдәврмүдәр талын келн улс соньмсч англь, немш, моңһл, сербск, норвежск, польск, черногорск, китд, белорусс болн нань чигн келнд орчулсмн. Көгҗмчнр А. Манджиев, Т. Санджиева энүнә шүлгүдәр ду һарһҗ олн улсиг байрлулв.

Ханьна Римман шүлгләнә, түүкләнә, драматургийн седвинь йир ик, хойр үгәр товчлад келхлә, бәәдл-җирhлд учрсн йовдлмудас иштә үүдҗ, седкл-ухаhинь авлҗ, хальмг теегиннь улсын хөв-кишг, бәәдл-җирhлиг бийдән багтаҗ, үнн hолтаhар дүрслгдсн урн зокъялмуд. Зокялмудын hолдк седвнь – хальмг улсын тууҗ, авц-бәрц, амн үгин зөөр, төрсн hазр-усн, хальмг күн. Зокъялмудын дүрмүднь – бас чигн әмдин улсин дүрмүд: бийинь дурасн, бийләнь әдл-иҗл үнн чик седклтә, хәләцтә, уул хальмг авг-бәрцтә, ээлтә сәәхн заңта, олна сәәг хәәдг, итклтә улс. Тиим болл уга бәәсмн, түүрвәч баhасн авн эцкин заавриг соңссн, медсн, ухан-чееҗдән хадhлсн тоотан – цугинь урн үгин күчәр билгтәhәр нәәрүләд, олнд оошагдсн зокъялмудыг бүрдәсмн.

Ханьна Римма Əрəсəн бичəчнрин ниицəнə гешүн Әрәсән болн Нарт делкән седкүлчнрин ниицәнә гешүн, олн өгүллмүдин, темдгллмүдин, телерадион һарцин түүрвәч, «Теегин герл», «Монголоведение» (КалмНЦ РАН), «Новый филологический вестник» (Москва) гидг седкүлмүдин редколлегийн гешүн.

Римма Михайловна Әрәсән утх зокъялд тәвцән орулсна төлә Әрәсән бичәчнрин ниицәнә һашгар (2009), «А.С. Грибоедовин» үүдәврмүдиг орчуллһна төлә медаляр (2010), «М.Ю. Лермонтовин 200 җилин өөнин» медаляр (2014), Хальмг Таңһчин Д.Н. Кугультиновин мөрән лауреат (2017) болҗ ачлгдла.

Римма Михайловна наснаннь туршарт хоршаҗ авсн билгән, ухан-күслән, багшин мергҗлтән седклән тәвҗ, урмдта, күцәмҗтә кевәр һучн шаху җилдән хальмг ик сурһульд багш болҗ көдләд, оютнрт орс утх зокъялын болн амн үгин зөөрин кичәл зааҗ өглә. Номин халхар чигн шүлтҗ, билгән агсҗ, багшллһна көдлмшән, бичәчин үүлдврән, номин үүллә хамднь зүүцүлҗ эркн күцәҗ йовна. Энүнә сурһсн оютнр өдгә цагт тоомсрта, дамшлтта орс келнә болн утх зокъялын багшнр, седкүлчнр, сегәтнр, номтнр болҗ нерән дуулҗ үүлднә.

2018-гч җиләс авн Римма Михайловна Әрәсән номин Академин Хальмгин номин төвин монһлын келн бичгин салбрт суддлач болҗ көдлнә.

Күндтә Римма Михайловнаг ончта өөнләнь Хальмгин ик сурһулин номтнр, багшнр оютнр әрүн седкләрн йөрәҗәнә: авсн наснтн өлзәтә болтха, кеҗ-күцәсн көдлмштн күцәмжтә болтха, цааранднь чигн номин үүлд шунҗ, шин соньн седв босхҗ, кесг соньн үүдәврмүд барлҗ, менд амулң амрҗ-җирһҗ йовтн!

Мингиян ЛИДЖИЕВ,
Хальмг келн бичгин болн дорд үзгин шинҗллтин
деед сурһулин директор

НОМТ, БАГШ, ЗОКЪЯЛЧ
НОМТ, БАГШ, ЗОКЪЯЛЧ

Видео