Улсин тодлвр шўлгт

09-06-2020, 16:37 | Таңһчин зәңгс » Сойл

1771-ч љилд ґґрд-хальмгин ик зунь Увш-хааг дахад урдк ґвкнриннь єазр темцв. Тер цагас авн ґґрд-хальмг улс іњглід хойр зуун љилин туршт Ірісід болн Китд онц-онцар біісмн. Ґдгі цагин шинљінгин ґґрд хальмгудын урн-зокъял ґргн болн байн. Зуг иљлин хальмгуд энўні тускар далаєар медхш. Эдні олн дуудт, домгудт иљлин тускар келгдљ йовна. Йирдгч љилмўдт єазадын ордудас: Америкіс, Францас, Китдіс, Моњєлас болн нань чигн ґвкнриннь єазрт ирдг болсмн. Тер цагтан сойлын халхар хірлцін батрулгдв. Шинљінгд тод ўзгір Кґглтин Даван, Балакан Алексейин ўўдіврмўд барлгдсмн. Шинљініс, Хальмгт Утнасун Осорин, Мґњгн Цецг Очирова нўўљ ирсмн. Ґдгі цагт шинљіні хальмгудын бає бичічнрин дундас эврі ўўдіврмўдт ґґрд-хальмгудын тууљин тускар олн кўн бичні.
Эдні негнь Арвгин Басњ. Басњ 1988-ч жилин така сарин 22-т Шинљіњгин Ховг-Сіір єазрин Хош-Толєа селіні Кґндлњ гидг сўўрт Дампилын Арвгин ууєн кґвўн болн тґрљ. 2007-2011-ч љилмўдт Ґвр Моњєлын багшин ик сурєулин моњєл судллын деед сурєульд сурлцљ бііх цагт Моњєл улсин багшин ик сурєульд оютн сольлцаєар одад сурлцљ. 2012-2015-ч љилмўдт Ґвр Моњєлын ик сурєульд магистр бііхдін Ірісін Холвана улсин Хальмгин ик сурєульд орс кел сурад, судллєн-шинљллєні кґдлмш кељ. Тернь “Хальмгин Мазн баатрин домг. Амн кўўндіні судлл” седвір магистрын зерг харсљ.
Дунд сурєульд сурлцљ бііхдін “Намрин дуулл” шўлгін “Шинљіњгин ґдрин соньн”-д кевлўлсніс хооран шўлглінд зўркн-седклін ґгсмн.
Китдин цуг муљин 5-ч дікні ”Тењгрин ботхн наадн”-а 5-ч орм, “Гилўгін уйњє” (Гилўгін болхла, “Моњєлын нууц товчан”-а нег баатрин нерн болна) шўлгліні наадна мґњгн одн (орден), Ґвр Моњєлын “Дархн келн” наадна тўрўн ормин шањгиг кўртљ біілі. Тўўні “Альхн деер ўнртдг нутгин шора” шўлгин “Тохан чинін нилхісн уулын чинін болтлан би Тохмин чинін кґрсндін делкін чинін ґрті юмн” гисиг Улсин урн зокалч Б.Лавгасўрњ “Эн дікні марєана ховрхн урн ўг” кемін ўнлљ.
Басњ ода Барун-хґґтин бає ўндстні (келн-імтні) ик сурєульд багшлљ, улсин амн ўгин зокъял, «Жањєрар» шинљллт кељ, Ірісін Холвана улс, Моњєл улс, Германь, Уњєр (Венгрь), Чех улст болсн Ґґрд судллын Олн улсин эрдм шинљллєні (номин) хурлмудт орлцн улсин дун, эк бичг судллын (источниковедение) 20 єару ґгўллін (статьяс) бичсмн.
Тана оньгт 2010-ч љилд бичсн шўлг тусхагдљана. Энд 1771-ч љилд болсн йовдлын тускар келгдљіні.

Манрн харгдгч Алта
Иљл єолын усиг
Ишклњ гиєід нўўлч?
Иль, Тексин усиг
Амттахн гиєід ирлч?
«Иљл єолын усн» (Ґґрдин ут дуунас)

Икр бўўрірн кґдлий гихлі,
Иљлин усн эс кґлдві.
Илин сўўрін зґрий гихлі,
Тањєчин седкл тас кґлдві.

Зурхан Кґк Тењгрнь
Сеерин дарасна архгиг шґргіні.

Зулхан цаєан ўўлнь
Седклин хадасна хорхгиг ширгіні.

Зусн улан шора минь
Зўркні ўзўрт хорєдна.
Зўнєарин алтн єґв минь
Зўўдні сељўрт хоњєртна.

Деедсин нутгтан буцсв кемін,
Девлин хорма шамлгдва.
Делкін бўўртін хірий кемін,
Дееврин хорма шармгдва.

Нутган темцсн седкл
Ўйрин усншњ цальгва.
Нур-далашњ кўмс
Ўўрин шорєлљншњ хіргві.

Буру хілісн эрг деер
Бурєсн модн бўўлні.
Бууцин эљгорсн ирг деер
Хазарта торєа љиргні.

Буцљ ниссн шовудын
Нґґтн айлє єазр девтіні.
Бурљ ўлдсн кґвўдин
Єашун шўўрсн єалв севтіні.

Терм герті нўўдлин
Тоормин бґргл толєа дерлљ,
Тењкіті кер мґрнь
Туурєин бўст инцєієід хоцрла.

Халун цуста хадмин тал минь
Тўњгин шуурад ууляд хоцрла.

Хар торєн бўшмўдин ханцар
Хармин кґвід даллад хоцрла.

Ґндр уулд єархла,
Овгудын нутг аньртна.
Ґлкўрнь буухла,
Ґ-єундл ўнртні.

Мань тоха нутгнь
Манрн бўртлзљ хоцрна.
Маанин эрішњ келкіті таанран
Альк насндан мартхв?

Ховњ, Иљлин хоорнд
Нўўдлин баран торлзна.
Хомнљ айлдг торєуд заянд
Нўўлин севк тогтна.

Хасгин ик талар
Харвсн сумншњ шуугсар
Хікр-нґґтнд новшлдљ,
Халын ир деер хальтрва.

Эмба єолын кґвід
Эк, кўўкдго кґлдві.
Элк зўсм киитнд
Эцсн мал тўрві.

Ґлњ дава темтрљ,
Ґлгі нутган темцсір...
Ґлњ зўркті Нурлаєин цергт
Торєуд, хошуд дорлгдва.
Ґшітн хасг, башкирчудта
Ґр-сґ уга туллдва...


Савр БУДЖАЛОВ

Видео