Төрскн һазр – үүдәлтин булг

Хальмг Таңһчин күндтә иргн, Әрәсән ачта зурач, Хальмгин билг-эрдмин ачта үүлдәч Владимир Васькинә найн тавн җилин өөн эн җил күцҗәнә. Хальмгин билг-эрдмин делгрлтд ик тәвцән орулсн зурачин үүлдврт нерәдсн һәәхүл Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейд секгдв.

Давсн зун җилин далдгч җилмүдт билгтин үүдәгч хаалһ эклсмн. XXI зун җилд Владимир Васькин ик чинртә үүдәврмүд бүтәҗ, олн бумб босхҗ, бурхн-шаҗна төрт оньган өгч, хальмг улсин сойлын тууҗд зөвтә орман олсмн.
Хальмг билгтин үүдәгч хаалһнь ямаран бәәсинь һәәхүлин хораһар йовад, үүдәврмүдинь хәләһәд медҗ авнач. Графическ болн скульптурн үүдәврмүд үүдәсн деерән Владимир Савельевич урн һарин эрдмин халхар олн нань чигн тоот үүдәсинь һәәхүлд ирсн әмтн үзв. Тедн дунд үүдәгч эрдмиг дасчах баһчуд оларн ирсинь үзҗ болхмн билә.
Тәвн һар җилин туршарт кеҗ-күцәҗ йовсн, үүдәгч дүүрң җирһләр бәәсн Владимир Васькинә һәәхүлиг хальмг улсин дууһар секснь цугтад тааста болв. Хальмг улсин җирһлд бат орман эзлсн мөрнә тускар «Эрдм» ансамблин орлцач Эрнҗәнә Анна өргҗ дуулв. Хальмгудтан хәәртә мөрнә дүриг тодлулсн олн зурцс болн скульптурн үүдәврмүд генткн әмдрсн болҗ, зурачин эвтә һарар зургдсн, кевлгдсн дүрмүд шинәс әмләд, мөрн эн җилд Владимир Васькинд болн терүнә нернд цуг билгтнрт үүдәгч хаалһинь герлтксн болв. Үүдәсн тоотнь чигн тиигәд эврә зокъялчдан ханлтан медүлсн болҗ медгдв.
Сәәхн йовдңта мөрнә тускар дуулснь һәәхүлд тәвгдсн олн үүдәврин түүрвәч эднлә хамдан энд бәәснлә әдл седкл зүүлһв. Келн-улсин музейин һардач Муучан Ирина һәәхүлиг секҗәһәд Хальмгин билгтә үрнә үүдәврмүд мана җирһлд үнндән бат орман эзлсинь темдгләд, зурачин бумблвс хотл балһснд болн райодар тәвгдсинь зааһад таңһчин әмтндән йоста зөөрән үлдәсинь ончлҗ келв. Сойлын җирһлд, музейин үүлдврт Владимир Савельевич орлцҗ йовсинь, цуг тоотынь эврә һарарн кехәр адһдгинь, цецн ухан-тоолврта үүлдәч бәәсинь Ирина Ивановна темдглв.
Депутатнрин нерн деерәс өөнин һәәхүлд депутат Дорҗин Артур орлцҗ, Хальмг Таңһчин Улсин Хуралын (Парламентин) Ахлач Артем Михайловин йөрәлин бичгиг цуглрсн улст умшҗ өгв. Хальмгин билгтә үрнә ач-туснь терүнд онц темдглгдҗәнә.
Хальмгин зурачнрин Ниицәнә ахлач Дорҗин Викторин келсәр, эн һәәхүл билгтин үлдәсн үүдәгч зөөриг үзүлҗәнә. Владимир Васькинә болн энүнә үйин билгтнрин үүдәсн зокъялмуд оньдин улсин җирһлд үлдх, теднә чинринь җил ирвәс өсәд йовх гиҗ эн иткүлв.
Билг-эрдмин халхин доктор, номт Баатра Светлана келсн үгдән Хальмгин дүрслүллһнә билг-эрдмд, зурачнрин үүлдврт үйнрин залһлдан ик чинр зүүҗәхинь темдглв. Давсн зун җилин җирдгч җилмүдин чилгчәр зурачнрин зергләнд орсн Владимир Васькин эднә үүдәлтин өмн билгтә зурачнрин ах-үйнр бәәснә тускар келдг бәәсинь эн тодлв. Сиврин хөөн сойлан, зурлһна эрдмән шинәс босхҗ авсн зурачнрин үүлдвриг төрскн һазртан ирәд, шишлң сурһуль дасад, билг-эрдмән делгрүлсн үүлдәчнрин тоод Владимир Васькин йовсмн.
Хальмгин билгтин урн болн эвтә һарар кевлгдҗ кегдсн дүрмүдиг таңһчин кесг һазрт үзҗ болхмн. «Заһсч» гидг бумблвнь Лаганьд тәвгдсн бәәнә. Аюка хаана дүр Цаһан Амнд дүңгәҗәнә. Басан Городовиковин бумблв Ик Царңд босхгдсн бәәнә. Владимир Васькинә үүдәврмүдин ик зунь мана хотл балһсиг кеерүлҗәнә.
Заһсчин дүр бүрдәҗ бумблв тәвлһнд орлцсн тиигхд баахн зурач, ода нернь һарч йовх скульптор Буджикә Левин келсәр, үүдәгч хаалһдан батллһнд Владимир Савельевичн тәвц ик бәәсинь зааһад, өдр болһн дурта кергән күцәлһнд нег час болвчн нерәддгиг заңднь батлсна тускар келв. Көдлмштнь саалтг учрад, төсвән ухалҗ һарһлһнд торвр һархла, багшталан ирәд күүндәд, хаҗһрим зааҗ уурлсинь соңсад, чик шиидвр авдг бәәснәннь тускар Лев тодлв. Келсн үг болһнь чик бәәсиг эн тиигәд медҗ авсмн. Гемнҗәсн цагла багштан ирҗ золһхларн, багшнь дассн авъясарн нег част көдлмшән кеҗ йовсинь үзсн Лев өдр болһн тер заавриг күцәнә.
Җаңһрч Ээлән Овлан дүриг тодлулҗах бумблвин өөр олн зүсн керг-үүлдврмүд күцәгднә. Таңһчд ирсн әмтн энүнә өөр ирҗ, хальмг улсин урн үгин зөөрлә таньлдна. Элстин һурвдгч микрорайонд тәвгдсн Петр Чонкушовин бумблв өдр болһн билг-эрдмин колледжур адһҗ йовх баһчудыг тосна. Улсин билг-эрдмин уңг-сүүринь сәәнәр медҗ авч үүдәврмүдтән бүтәхәр Владимир Савельевич зүткдг билә. «Бортх», «Йөрәл. Шатрин титм» гидг болн нань чигн үүдәврмүднь тер шунлтынь медүлнә.
Таңһчин сойлын болн зуульчллһна министерствин әңгин һардач Лялина Баира йөрәлин үгдән, билгтин өвәрц билгинь темдглхләрн Петр Чонкушовин бумблв зааһад, өвкнрин дүрслүлгч эрдмин зокалар үүдәгдсн бумблвдан көгҗмч билгәрн таңһчан цуг делкәлә залһлдулсн күчинь медүлҗ чадсинь темдглв. Орчлңгин евәләр төрсн хойр билгтин төрскн әмтнәннь болн күмни зөөрт орулсн тәвц тиигҗ хамцҗ ирснь ончта болҗ медгдв.
Бурхн-шаҗна төрт оньган өгхләрн Владимир Савельевич хамгин түрүнд терүнә оюни чинринь темдглдг бәәсмн. Хальмгин хурлын гелң Бадм эн һәәхүллә цуглрсн улсиг йөрәһәд, билгтә зурачин санлд нерәдсн ном умшв.
Бурхн Багшин Алтн сүм тосхгдҗасн цагт тосхлтын министрәр көдлсн Җанҗин Виктор тодлврарн хувалцсиг әмтн оньган өгч соңсв. Цецн ухата болн билгтә эн күүнлә таньлдсндан бийән ик хөвтәд тоолҗах Виктор Дорджи-Горяевич Аршанск хурл тосхгдҗасн цагла, тиигхд түрүн болҗ Бурхн Багшин ик дүр кевлгдҗ кегдсин цагиг тодлад, Владимир Савельевич һурвн хонгтан унтл-кевтл уга әрүн дүриг эвтнь орулҗ, күцц күцәхәр шунсинь үзҗ йовснаннь тускар келҗ өгв. Тер өдр бүркг билә, болв дүр хурлдан күрхәр мастерскойас авч һарлһнла нарн һарад, теңгр сәәхрсмн. Машин деер залрҗ ирҗ йовсн Бурхна дүр нарна толянд герлтҗ, әмтнд улм ик сүркә болҗ медгдв. Кесн кергән арднь орҗ кедг, цугинь бийнь кехәр зүткдг заңгинь Җанҗин Виктор ханлттаһар тодлв.
Хальмг хазгудын нерн деерәс Манҗикә Эрднь билгтин өөдән эрдмиг өөдән үнлҗ келв.
Зурачин күүкн Делгр Владимировна цуглрсн улст ханлтан медүләд, эцкиннь нериг амлҗ, үүдәврмүдләнь дәкн нег ирҗ таньлдсн цугтаднь күндллһән медүлв. Төрскн һазр, хальмг әмтн эцкиннь үүлдврин һол булг бәәсинь зааһад, эн һазр деер зурачнр олн, хальмг зурачнр болхла эврә сойлан өргҗ үзүлх, таңһчин әмтнә йоста өвәрц зөөринь үзүлх гиҗ келдг бәәсинь тодлв. Таңһчиннь төлә, үүрмүд зурачнрин төлә, сурһульчнрин төлә эцкнь даңгин килмҗән һарһҗ йовсинь күүкнь темдглҗ келв. Үнн юмн үнн болх зөвтә, нерән цеврәр бәрх кергтә, өр-өвч седклтә болх кергтә, гиҗ эцкнь тоолдг бәәсмн, тиигҗ үүлддг бәәсмн.
Өөнин һәәхүлд нерәдсн хургиг һардҗ давулсн музейин һардачин дарук Новомлина Ирина зурачин үүдәгч зөөрин тускар келв. Энүнә темдглсәр, Владимир Васькинә үүдәрвмүд Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейин, Дорд үзгин келн-улсин музейд, Петропавловск-Камчатск, Вильнюс балһсдын музейин хураңһуд бәәнә. Словакин Пиештяны балһсна музейд, Моңһлын Келн-улсин музейд чигн хальмг зурачин үүдәврмүдлә таньлдҗ болхмн. Билг-эрдмд дурта онц улс чигн зурачин үүдәврмүдиг хулдҗ авсмн. Тегәд Азийин болн Европин кесг балһсдар бәәх әмтнә хураңһуд Владимир Васькинә үүдәврмүдиг үзҗ болхмн.
Элстд үзүлгдҗәх өөнин эн һәәхүлин дәкн нег ончнь – энд ик үүдәврт белдәд зурач кесн зурцс орман олв. Үүдәвр болһндан мана нертә зурач ямаран кинәнәр белддг бәәсинь тер зурцс үзүлҗәнә. Хальмг улсин сойлын дүрслүлгч эрдмиг делгрүллһнд, терүг орн-нутгин, делкән кемҗәнд өргҗ үзүлсн ик билгт Владимир Васькинә нерн Хальмгин тууҗд мөңкинд орв.

ХӨӨЧИН Галина