Зина ээҗин җирһлд учрсн өвәрц йовдл

Сегодня, 12:43 | Общество, Таңһчин зәңгс, Зіњг, Күн болн җирһл

Басан Бадьминович Городовиковин дуудврар
Догшн цааҗла харһад, хол Сиврт тууврт бәәсн хальмгудт тәвдгч җилмүдин дундурар төрскн теегтән нүүҗ ирх зөв өгсн кемд дәәнә хөөн тарад нурсн таңһчан шинәс босхлһна дааврта көдлмш чигн эклсн болдг. Нег үлү җирдгч җилмүдин эклцәр тиигхд мана таңһчиг һардҗасн Советин Союзин Баатр, генерал-лейтенант, олна үүлдәч Басан Бадьминович Городовиковин дуудврар энд-тендәс олн мергҗлтнр ирсн мөн. Ик зуудан эннь мана алдр генералын һардврт Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт хамдан дәәлдҗ йовсн цергә үүрмүднь болҗ һарв. Келхд, эднә ик зунь мана таңһчд иҗлдәд, хальмг теегт седклән тусхаҗ, өркән өндәлһәд, күүкдән өскәд, ачнр-җичнрән таалад насни турштан энд бәәхнь чигн мел үнн болв.
Минь тиигхд чигн таңһчд бүрдәгдсн шин Октябрьск районд Иҗл һолас цувгар теегт ус оруллһна халхар эклсн аһу ик чинртә көдлмшт орлцхар Воронежск мүҗин Павловск района Тең һолын көвәд зогсчадг Белогорье селәнәс өрк-бүлтәһән җолач Коваленко Алексей ирсн бәәҗ. Цевр аһар, шавшад урһҗадг көк өвсн, эң- зах уга хальмг тег баахн улст тедү дүңгә таасгдад,минь эн һазрт бәәх болҗ шиидснь тер. Келхд, герин эзнә авальнь Коваленко Зинаида Сергеевна (зургт) болхла Хальмгт ут нас наслад, йирндән күрч йовад сәәһән хәәсн болдг.
Эн көгшәлә ирг даралдад бәәсн мана газетин умшач Шуван Ирина шидр редакцд ирҗ, эн күүкд күүнә зөвәр соньн бәәдл-җирһлин тускар келхләрн, баһ цагтан ик түрү-зүдү үзҗ, хоолцаһан зовлң эдлсн бийнь ах үйин улсин цаһан санань, у-өргн седклнь кезәд чигн бахмҗта болҗахиг онц темдглв. Ор һанцхн көвүтә көгшәд өдр-бүрин кергүдт дару-дарунь нөкд болад, олн зүсн төрәр кесгтән күүндҗ йовсн кемд медәтин нег тодлврнь ода күртл уханаснь һарлго бәәхиг Ирина Николаевна медүлв. Эннь газетин умшачнриг чигн бас соньмсулх биз гиҗ санад, көгшән келсиг дәкнәс давтснь тер. 1942 җилд тиигхд арвн хойрта күүкн Мысливцева Зина эднә селәнә шидр Тең һолын көвәд болсн догшн дәәлдәниг чигн бас сәәнәр тодлҗ:
Хортна салдсин әм аврад
- Белогорье селәнүр өөрдҗ йовсн немшнр зогслго бомбдад бәәснә ашт һол һатлдг тагт нурсмн, Тең һолын усн болхла олар хорҗасн дәәчнрин цуснас көлтә улаҗ одсмн. Һурвн өдр болад, бидн үүрмүдтәһән селәнә шидрк урһа модн тал одвидн.Энд дәәлдәнд үксн кесг улсин, малын цогцс төгәлңдән кевтснь, эвдрсн машид хайгдснь үзгдв. Тиигәд эргндк бәәдлиг хәләҗ йовтл, генткн модн заагт күн түңшәснь соңсгдв,өөрдәд ирхлә хойр көлнь шавтсн немш салдс һазрт кевтҗ. Бәәдләрнь зөвәр баахн көвүн болҗ медгдв, бидн болхла хортна элч гиһәд энүн тал дәврхлә, эн ууляд, - бууһар хасн угав, нег чигн кү алсн угав, - гиҗ һаран заңһад маднд докъя өгхәр седв. Энүг селәнд авч ирхлә, ямр чигн цәәлһвр угаһар тер дарунь гилтә алх бәәснь лавта. Нег талд энүг харм болад, ода яһдмб, яһҗ нөкд болхмб, гиҗ хоорндан селвлцҗәһәд,селәнә захд бәәсн сән седклтә,бурхнд шүтдг Ульяна эмгн тал салдсиг күргхәр шиидвидн. Тиигчкәд эврә элгн-садн дәәч гиһәд, гертән орулҗ бәәлһхиг чигн сурлавидн. Зөвән өгхләнь, кеер эвдрсн терг олҗ авад, деернь өвс хаяд, шавтсн салдсиг кевтүлвидн. Йосндан болхла, эннь немш биш, зуг венгр келн күн болҗахнь хөөннь медгдәд бәәв. Болв Төрскән харсгч Алдр дәәнд Венгрин болн Румыня салдсмуд немшнрлә хамдан Советин Союзин өмнәс дә босхсн учрар эдн чигн хортнд тоолгдҗ йовсмн.
Даруһас өдр-сө уга гилтә икәр зовҗасн салдсиг хам-хоша селәнд бәәсн отч күүкд күн тал күргәд, һар-көлинь эмнүләд, арднь орад хәләвидн. Зуг ухан-сегәһән гееһәд, халу дөрҗәсн салдст кергтә эм, талдан чигн кергсл бәәрн госпитальд авч болхнь медгдҗәлә, болв хортна салдсин тускар кенднь чигн келдг арһ уга бәәсмн, -гиҗ Зинаида Сергеевна кезәнә болсн йовдлыг сергәж келсн үгмүдиг мана умшач тер кевәрнь гилтә давтҗ цәәлһсн болдг.
-Тер салдсин неринь меднт угай, - гиҗ сурхлам, Зина ээҗ тер дарунь, - тодлхшв, мартсн чигн болхв, - гиҗ хәрү өглә.Нег таласнь хортна әм аврҗахнь чик йовдл болҗану угай гиҗ маһдлад, талдан халхаснь болхла, күндәр шавтад икәр зовҗасн әмд күүнд дөң-нөкд болснь буйнч керг мөн, гиҗ тер цагт эн арвтнр ухалсн чигн болх гиҗ сангдв.
Мини таньл көгшә эн тууҗиг цааранднь келҗ, тодлврмудан сергәсн кемд насни дигт күрәд уга баһчуд, көгшн Ульяна эмгн болн отч күүкд күн тиигхд хортна салдст нөкд болхасн әәлго, залу- зөрмгән үзүлҗ гиҗ чигн сангдна. Дәәнә цагт эднә йовдлын тускар йосна улс медсн болхла,эдн яах бәәсмб,нег һазра улснь болхла эн салдс көгшн ээҗин төлә тас күүнә күн болҗахиг чигн медҗәсн болдг…
Эн йовдлыг яһҗ цәәлһҗ болхмб гихлә,миниһәр, өрк- бүлдән сән сурһмҗ авсн цаһан саната бичкдүдин, әмтә-киитә хамг юмнд седкләрн зовад бурхнд шүтдг Ульяна көгшән,әәмшгтә цагт әмән әрвллго зөрсн тер цага йосна элчнрин чигн нилчәр баахн көвүн әмд үлдснь лавта болв яһв… Минь тиим җөөлн зүрктә,сән седклтә зөргтә мана улс Алдр Диилвр делдснь чигн тер гиҗ сангдв. Өр-өвч керг бүтәдг сән седклтә мана улсиг кен чигн диилҗ чадшго, эннь үнн-чик бәәдлин һол закан болҗана. Буйнч седкл чигн фашизмиг күүчсн күчтә зер- зев мөн гиҗ келҗ болхмн. Әмт һәәләд, дурго болснь төгәлңдән зуг эвдәд бәәдг, дурн болхла ямр чигн сән кергин эклц болдгнь лавта эсий, гиҗ Ирина Николаевна эн туст үүдсн тоолвран медүлв.
Келхд, Төрскән харсгч Алдр дәәнә цагт ирлцңгү кесг йовдл учрсинь меднәвидн. Эннь цуг нарт-делкәд нернь туурсн, 1945 җилин мөрн сард Берлиниг дәврлһнә кемд немш күүкнә әм аврсн советск салдсин тууҗ мөн. Энүнә санлынь күндлҗ, Берлинд дәәч-харсачд бумблв босхгдсн болдг. Эннь Төрскән харсгч Алдр дәәнд советск улс диилвр бәрҗ, Европин улсиг фашизмәс сулдхсн темдг болна. Зуг хамгин түрүнд энтн кесг түрү-зүдү дааҗ һарсн бийнь манахс цаһан седклтә улс болҗахан дәкнәс иткүлсн мөн гиҗ сангдна.
Воронежск күүкдт белгән илгәҗ
Келхд, энүнә үгәр,таньл көгшәнь салдсин немш хувцинь шатаһад, толһаһинь хоҗһрлад, ямана үсәр эмнәд, арднь орҗ хәләснә ашт баахн көвүн удл уга эдгәд, бәәрн арвтнрла иҗлдәд, хамдан һолд өөмдг болад, цаг ирвәс нам орсар келәд, цугтаһинь өврүлсн бәәҗ. Бәәрн госпитальд салдсмудын шарх-шав боодг цуста кенчриг сөөһәр уһаһад хагсадг бәәсиг чигн Зинаида Сергеевна сәәнәр тодлдмн. Юңгад минь сөөһәр тиигдг бәәсмб, - гиҗ сурхлам, - өдртнь һал шатаһад киртә кенчриг уһахла, утан һарчахиг немшнр үзәд бомбдх әәмшг учрдг бәәсн болна. Тегәд халу дөрәд зовҗасн салдсин төлә шарх боодг кенчр болн эм госпитальд авхин төлә эднә нег үр күүкнь гемтә болад, эмчд бийән үзүлхәр тиигәрән одсн чигн бәәҗ.
Эднә селәнә өөр бәәршлҗәсн батальонд церглҗәсн туршулачнриг бәәрн арвтнр сәәнәр таньдг бәәсмн. Тегәд цергә зер-зев хәләхәр кесг дәкҗ эдн тал өөрдсн бийнь харулчнр эдниг илдкәд, хәрүләд бәәсинь чигн көгшә инәмсклҗ тодлҗав.Тиигҗәтл Төрскән харсгч дән төгсәд, 1945 җилин дундурар бәәрн селәнә Советин элчнр ирәд,бултҗасн салдсиг дахулад авч оддг болна.Энүг хаһад алхар седҗәнә, гиһәд харм болад,арвтнр кесгтән зөвәр үүмәтә бәәв.
Дәкәд һурвн җил болад,салдсин әм аврсн күүкдиг селәнә Советд дуудхлань,мадниг түүрмд суулһхар бәәдгчн, гиһәд эдн икәр сүрдҗ. Зуг йосндан болхла,күүнә әм аврсн төләд цугтаднь ханлт өргсн болв. Удан боллго сәәһән хәәсн Ульяна ээҗд чигн күндллһ медүлҗ оршасн болна. Зинаида Сергеевнан келсәр, цөн җил давад, орн-нутгин меҗә һатцас венгр салдс воронежск күүкдт белгүдән чигн илгәсн бәәҗ.
Чочад, эннь дәәнә цагт венгр келн күүнә һардвртаһар фашистнрлә дәәлдҗәсн туршулачнрин багин нег элчнь болв яһв,гиҗ сангдв. Дигтә 1942-1943 җилмүдт минь эн багин гешүд немшнрин дәврлһнә зуран тускар советск цергүдт келҗ медүлсн бәәҗ. Зуг харм төрхд, эннь лавта йовдл болҗахиг иткүлдг арһ уга,гиҗ мана умшач тааһад келв.
Дәкәд нег йовдлыг көгшә сәәнәр тодлсн болдг. Нег дәкҗ немшнр эднә селән тал дәврхәр седҗәхин тускар зәңг ирдг болна. Тегәд сөөһәр бәәрн улсиг зун дуунад әәмшг уга һазрт зөөҗ һарһсмн. Үвл давад,хаврарнь цугтан хәрҗ ирнә. Селәнәс нүүлһгдхин өмн эк-ээҗ хойрнь мишг боднцг болн буудян эк һазрт булад, деерәснь хог-бог хаяд бултулсн бәәҗ. Хәрҗ ирәд, бүрн-бүтәр хадһлгдсн зөөрән малтҗ авад, эврә уульнцин әмтнд боднцган түгәҗ өгсмн. Намрарнь болхла цугтан боднцгин элвг урһц хураҗ авснь ик байр- бахмҗ үүдәсн болдг.
Зина ээҗиг соңсад, басл өр-өвч, цаһан седклтә улс тер цагт бәәҗ гиҗ саннач. Дәәнә хөөн эврән бийснь харһнҗасн бийнь бәәсәрн хувалцад, кен-негинь арһ-чидләрн дөңнснь басл туурмҗта йовдл гиһит! Минь иим улс диилвр бәрснь басл орта юмн гиҗ дәкнәс иткнәч.
Ут күклтә Зинад-улан тасм
Дәәнә цагт яһҗ бәәснә тускар чигн медәт тодрхаһар келдмн. Цугтан чидл күрсәрн ик-баһ уга тәрә урһалһна көдлмшт орлцад, намрарнь буудя цуглулад, экнь дөрвн үрндән хаш чандмн. Тиигәд эдн әмд үлдснь тер. Эцкнь дәәнд мордҗаһад, һурвн көвүн дунд өсчәдг ор һанцхн Зина күүкндән улан тасм авч ирхәр үгән өгсн бәәҗ. Өкәр үрнәннь ут күклинь эцкнь чигн таасдг юмн. Зуг дәәнд зәңг-зә угаһар геедрсн эцкиннь тускар соңсчкад, Зина удан боллго үсән хәәчлчксн болна. Йириндән дәәнә цагин бичкдүд агчмин зуур бөдүрәд, белвсрәд үлдсн экнртән арһ-чадсарн нөкд болдг бәәсмн. Насни дигт күрәд уга бәәтлән эцкән гееһәд, муудан орад ик зовлң эдлсн бийнь Зина ээҗ җирһлднь учрсн зуг сән тоотыг тодлҗав. Ульяна көгшән герин шидрт урһҗадг чииһин сад хаврарнь цаһан цецгүдәрн эргндк бәәдлиг кеерүлдгинь чигн мартдмн биш.
Зинаида Сергеевна мана эк- эцкнрин үйин күн болсн учрар дәәнә цагин күнд-күчр йовдлмудыг дааҗ һарад, эврә орн-нутган шинәс босхлһна керг-үүлдврт шунмһаһар орлцснь лавта мөн.Манахс чигн цааҗла харһад, зөв угаһар күчәр күүнә һазрур туугдад, дала му үзсн бийнь бичкн юмнд даңгин байрлад,хоорндан тана- мана уга бәәҗ, кен-негнднь килмҗән тусхаҗ җөөлн нүдәр хәләдг биший… Зина ээҗ бас баһ цага үүрмүдин, цаһан седклтә улсин тускар мел бүләнәр тодлҗ, тиигхд хамг юмн ховр, цугнь дутҗасн кемд нег чигн өнчн бичкн асрулын герт эс орулгдсиг бас онц темдглдмн.
Гейүрхмн биш,мунь давад, сәнь эрк биш ирх,гиҗ көгшә бат итклтә бәәдмн. Энүнә төрскн Белогорье селәнә захд Тең һолын амнд санлын бумблв босхгдв. Эннь найн шаху җил хооран, 1942 җилин така сард, минь эн һазрт догшн хортыг зогсаһад, диилвр бәрсн темдг болҗана.
- Ирг дахад бәәдг учрар көгшәд дару-дарунь золһҗ одад, мендинь медҗ һардг биләвидн. Нег талд нам нег чигн күн шаһаҗ ордго болсар көгшә йосндан зовад бәәв. Тегәд өмнкнь өөрдәд, ардкнь холдад, көгшрх насндан һанцарн үлднә гидгнь басл муульта юмн гиһит, экм чигн медәтд санаһарн зовҗ, нан тал ирх болһндан Зинаида Сергеевнад белгән нерәдҗ, орад һардг билә, - гиҗ Ирина Николаевна тер бүлән харһлтсиг тодлв.
Насни туршт хальмг теегт бәәһәд, эн һазрла иҗлдсн Зина ээҗин төлә Хальмг Таңһч йосндан төрскн нутг болҗ, кишг заяв гиҗ сангдна. Эндр Элстд көвүн-бернь, ач күүкнь бәәнә. Настя җичнь болхла у-өргн,эң-зах уга хальмг теегт өсәд- боссн учрар мөр унҗ, салькнла урлдхдан дурта болдгчн.
Шагҗин Любовь

Видео