Ном-сурһулян өврмҗ болмар дүңгәлһҗ

Хальмгт бәәтхә цуг Әрәсәд нертә номт, багш, бичәч, урн үгин үүдәврмүдин шалһач, олн дегтрмүдин болн статьясин түүрвәч Манҗин Николай шидр 75 җилә өөнән темдглв. Ончта өөнләнь йөрәхәр олн улс А. Амр- Санана нертә дегтрин саңд цуглрҗ ирв. Медәтнр, дундын наста әмтн, баһчуд дегтрин саңгин көдләчнр белдсн һәәхүллә таньлдв. Манҗин Николайин һучн һар дегтрлә, олн седкүлд һарсн статьясла ирсн улс таньлдв. Хәәвр-шинҗллт кеһәд бичсн дегтрмүдинь меддг бәәсн бийнь әмтн Манҗин Николайин олн дегтр үзҗ икәр өврв.

Хальмг Таңһчин күндтә иргн
Өөнин байриг А. Амр-Санана нертә Келн-улсин дегтрин саңгин һардач Майя Безидеева номт Манҗин Николайин үүлдвриг үзүлҗ, намтринь сергәҗ келв. Хальмг Таңһчин ачта улсин Хүүвин ахлач Пашнана Эрднь номтын ик чинртә шинҗллтин үүлдвринь, багшин шунмһа көдлмшинь өөдән үнләд, таңһчин делгрлтд ач-тусан күргсинь темдгләд, Хальмг Таңһчин Толһачин зәрлгәр «Хальмг Таңһчин күндтә иргн» гидг өөдән нерн зүүлһгдснләнь йөрәһәд, өөдән ачлвринь Манҗин Николайд бәрүлҗ өгв. Олн дунд күндтә номтын өөнләнь Хүүвин гешүн Яшкула Константин, Хальмг ик сурһулин багш, профессор Дәкин Раиса, Әрәсән сойлын ачта көдләч Дорҗин Данара, күч-көлснә ветеран Баатра Геннадий, Әрәсән бичәчнрин ниицәнә Хальмг әңгин ахлач Бадака Татьяна болн талдан улс йөрәв. Хальмг улсин шүлгч Григорий Кукарека номтд нерәдсн шүлгән умшад, Моңһлын кесг хаана тууҗта йир ховр дегтр белглв. Чилгр селәнәс оларн ирсн хамдан сурч йовсн үүрмүднь халуч седклин йөрәлән Николай Цереновичд нерәдв. Н. Пальмовин нертә Келн-улсин музейин нерн деерәс Окна Нәәмн йөрәһәд (зургт), музейин үүлдврт шунҗ орлцад, Николай Церенович кесг соньн төсв күцәсинь заав. Алдр Диилврин найн җилд белдвр кеҗәсн кемд Николай Церенович музейин көдләчнрлә болн Элстин 18-ч тойгта дунд сурһулин сурһульчнрла «Баатрмудыг хәәхмн» гидг сурһмҗин ик чинртә төсв күцәсинь Нәәмн Максимович темдглв.
Йөрәлин үг келҗәсн улсиг соңсад, Николай Церенович хөвтә күн болҗана гиҗ сангдв. Әмтиг хамцулдг седклтә күүнә байрт орлцхар таңһчин кесг һазрин әмтн оларн цуглрҗ ирв.

Һашута цагин үнниг үзүлв
Манҗин Николай хальмгуд Сиврин тууврт бәәсн цагт һарсн үрдин негнь мөн. Эк-эцкнь төрскн һазртан ирсн цагиг эн мартхш. «Хәәрхн» гиҗ экнь әрәхнәр зальврсн үг уханднь мөңкинд орв. Цаг давад, өсәд-босад, ик сурһульд сурад, тууврин төрт оньган тусхасн болдг. Элгн-саднь, өөрхн улснь тагчгар, араһан зууһад дааҗ һарсн тоотыг Николай шинҗлв. Әмтнә ухан-тоолвриг соңсад, хальмг бичәчнр үүдәврмүдтән тер һашута цагиг яһҗ үзүлсинь шинҗләд, Манҗин Николай номин хәәвртән диглв.
Хальмгудыг тууврт йовулсн болн тенд муулян эдләд бәәсн, түрү-зовлңдан даргдлго, үнндән һархинь иткәд бәәсн цагин тускар номт гүн тоолврта, күцц чик ашлврта номин шинҗллт бичсн юмн. Бичәчнр бичсн тоотыг номин гүн шинҗллт болсн дегтр «Калмыцкая проза о депортации: концепция человека» гиҗ нерәдгдсмн. Гүн шинҗллт кегдсәрн, ухани ашлврарн йир ховр дегтр болҗ, гиҗ терүгинь номтнр болн шалһачнр үнлв.

Нег һазра баатрмудын нерд мөңкрүләд
Сиврт һарсн Николай Чилгр селәнд өсч-боссмн. Энд сурһуль сурад, цааранднь җирһлин хаалһар йовсмн. Тууҗд орсн селәнд өссн көвүн келсн үгдән күрдг, сансан күцәдг улсин заңгиг үзҗ, җирһлдән үлгүр теднәс авсн болдг. Җилмүд давад, «Чилгрин дәәчнр» гидг дегтр эн бичв. Хол өвкнрин цагас авн дәәч-зөргәрн нер һарсн хальмгуд Төрскән харсгч Алдр дәәнд чигн залу-зөргин үлгүр үзүлҗ дәәлдсинь меддг Николай Церенович теднә тускар бичдг болсмн. Дәәнә олн ветеранмудла таньл бәәсн, таньл-үзлин, үүрмүдин эцкнр, ахнр дәәнд орсинь меддг төләдән тер баатрмудын тускар Николай Церенович бичәд, кесг дегтр барлҗ һарһсмн.
Номтын болн бичәчин үүлдврт дәкн нег халх ик чинртә орм эзлв. Дәәнә цагт залу-зөргәрн ончрад, дәәч даалһвран күцәһәд ончрсн кесг хальмг дәәчнр Советин Союзин Баатрин нер зүүх зөвтә бәәсн бийнь, олн зүсн учрар тер ачлвран эс авсн тууҗиг шинҗләд, Николай Церенович хөрн һар күүнә нер иткүлсн болдг, йисн дәәчин тускар кино белдгдсмн. Николай Цереновичин дөңгәр кегдсн тер фильмин тускар Әрәсән күүкд улсин ниицәнә Хальмг әңгин ахлач Кинзән Киштән келәд, номт олн-әмтндән туста керг күцәҗәхинь ончлҗ темдглв. Салын Тугтнас күч-көлснә ветеран Дорҗин Аркадий, Олна палатын гешүн Балтыра Александр болн нань чигн әмтн Манҗин Николайин олна үүлдвринь темдглҗ келв.
Зуульчллһна болн туслмҗин Әрәсән ик сурһулин оютнр болн көдләчнр белдҗ илгәсн видеозурц Манҗин Николай тенд көдлҗ йовсн кемиг тодлулв.

Төрскнч седклин үлгүр

Төрскн гисн күүнә җирһлин улнь гиҗ Николай Церенович тоолна. Төрскн һазрин күчн ямаран урмдта болдгинь бичәч болн номт «Кердәтә болн кердәтнр», «Өндр теңгрин дор» болн нань чигн тууҗин болн төрскн һазр-усна туск дегтрмүднь медүлҗәнә. Манҗин Николайин төрскнч седклнь җирһлин хаалһднь туслсна тускар Артезиан селәнд олн җилдән бәәрн эдл-аху һардҗ йовсн Бембин Константин келҗ өгв. Эднә селәнд йирдгч җилмүдт түрүн болҗ хурл, Сиврт үлдсн әмтнә санлд нерәдсн бумб босхлһнд эн номт, төрскнч седклтә күн ик нилчән күргсмн. Номт олн җилин туршарт архивмүдт көдләд, хәәврин көдлмш кев. Дәәнә җилмүдт зөргтәһәр дәәлдәд, дәәч ачлврмудт орулгдсн хальмгудын, олн зүсн учрар тер ачлвран эс авсн баатрмудын нердиг илдкснь ямаран төрскнч седклтә үүлдвр гиһит!.. 2015 җилд барас һарсн «Ачлгдх зөвтә бәәсмн» гидг дегтрт кесг миңһн хальмг баатрин нерд илдксмн. Николай Цереновичин олн җилин хәәврин ашт үүдсн дегтриг умшад, эцкнрин, авһнрин, ахнрин нердиг олсн улс байрин нульмсан нуусн уга. Тиигәд кесг миңһн күүнә чееҗ девтәсн үүлдвр күцәсн күүнә ач-туснь өөдән үнлгдснләнь өөнин байрт орлцсн әмтн үнн седкләсн йөрәҗ, Николай Цереновичин байринь хувалцв. Эн дегтриг Әрәсән дәәнә-тууҗин төрәр үүлддг номтнр өөдәнәр үнлсмн. «Тууҗин санлыг хадһллһн. Төрскән харсгч дәәнә ашиг гүн номин халхар шинҗллһн» гидг әңгд эн дегтр темдглгдсмн.
«Заңгин сәәнд әмтн хурдг» гиҗ мана өвкнр келсн цецн үгмүд бәәнә. Таңһчин олн һазрас әмтн ирҗ, Манҗин Николайиг авсн наснлань йөрәснь бахмҗта болв. Заңгин сән болсн деерән гүн медрлтә номт, ээлтә багш, билгтә бичәч маднд үлгүр болҗахнь, төрскн һазртан церглҗәдг ик евәлтә йовдл болҗана.
ХӨӨЧИН Галина