ßøàëòàí ðàéîíà íåã ñåë³íä õàì-õîøà á³³äã óëñèí õîîðíä ó÷ðñí ç¢òê³ò³ êåðãèã çàðºèí ïðèñòàâìóä ê¢ö³â. Îíö ãåðì¢äèí ýçä¢äèí íåãíü ê¢¢í³ ºàçðèí õ¢âèíü áóëàš àâàä, ýâð³ ó÷àñòêàí èêä¢ë³ä, ò´ìð õàøà ò³â÷êš.

"Ò¢ð¢í ´´äì" ãèäã ¢¢ä³ã÷ ìàðºàã Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåò ºóðâäã÷ êåìä³í äàâóëšàíà. Îþòíðèí áîëí àõ êëàññìóäûí ñóðºóëü÷íðèã îðëöóëäã ¢¢ä³ã÷ ìàðºàí îäà ñ³í àâúÿñò òîõðšàíà. Ýí šèë óíèâåðñèòåòèí Õàëüìã ôèëîëîãèí áîëí äîðä ¢çãèí Õàëüìã èíñòèòóòûí ãðàæäàíñê ñóðºóëü-ýðäìèí Öóòõëœ õàìöó á¢ðä³ñí ìàðºàí "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí çóí šèëèí ´´íä áîëí Õàëüìã òåëå¢çëèí ò³âí šèëèí ´´íä íåð³äãäâ. Ìàðºàíà á¢ð䳺³÷ ïðîôåññîð Ðàèñà Äÿêèåâàí êåëñ³ð, ìàðºà á¢ðä³õë³ðí îþòíðèí áîëí àõ êëàññìóäûí ñóðºóëü÷íðèí ¢¢ä³ã÷ øóíëòûíü äåëãð¢ëõ, áèëãò³ áàº÷óä ò´ðñêí÷ õ³ë³öò³ áîëõäíü ä´œ áîëõ, áຠöàãàñí àâí òåäí áèéä³í òààñòà ýðäì ø¢¢š àâõä, òåð äîòð æóðíàëèñòèí ýðäìë³ òåäíèã òàíüëäóëõ ê¢ñë ò³âãäñí áèë³.

Ýí šèë³ñ àâí ìàíà òàœº÷ä "Áàëºñíä ñ³í êåö-òààëòà á³³äë òîãòàëºí" ãèäã ýðêí ÷èíðò³ ò´ñâ á³³äë-šèðºëä òîõðàãäšàíà. Ýí ýðêí ò´ñâ 2022 šèë ê¢ðòë ê¢ö³ãäõ. 2017 šèëä ýí ò´ñâä ºóðâí ìóíèöèïàëüí á¢ðä³ö îðëöšàíà, òåð òîîä Ýëñòä îëí äàâõð ãåðì¢äèí 10 õàøà-õààöèí êåö-òààëíü ÿñðóëãäõ áîëí îëí óëñ õóðäã ºàçð, ýííü "Èíüãëëò" ïàðêèí, òåð ìåò Ñåðãèé Ðàäîíåæñêèéèí íåðò³ ñêâåðèí á³³äëèã øèíð¢ëõ
ç´âò³ áîëšàíà.

- Ìàíà ¡ñòèí ðàéîíä "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ´äðì¢ä áîëšàíà, öóã æóðíàëèñòíðèã éîñòàºàð òîîõ êåðãò³, òåð éîâäëä íåð³äš ¢¢ðì¢ä³í ºàðñí ´äðèì é´ð³òí ãèš áè÷êí í³³ðò³í äóóäšàíàâ, - ãèš 1990-÷ šèëì¢äò õàëüìã êåëí-óëñèí ãàçåòèí ðåäàêöèí ýâð³ 糜ã÷ áîëš ê´äëš³ñí Þëèÿ Õå÷èåâà ìàäíä ¢ðâð êåâ. Òèèãõä ãàçåòèí àõ ðåäàêòîð Àëåêñàíäð Áóðõàåâè÷ Àëüäàåâ áîëí ðåäàêöèí ê´äë³÷íðèí èê áàã ðàéîíà ýäë-àõóñèã ýðã³ä, òåäí³ ê¢ö³ìšèí, õàºëõ ò´ðèí, í¢¢ðëã÷ ³ìòí³ òóñêàð áè÷³ä, êëóáìóäò, øêîëìóäò á³³ðí ³ìòíë³ õàðºëò ê庳ä, õàëüìã ãàçåò³í áè÷¢ëš àâòí ãèš ê¢¢íäâð êåš³ë³.

Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä òàœº÷èí äåëãðëòä èê ò³âö³í îðóëñí ìåä³òíðò íåð³äñí "Òóóâðèí õ´´í òàœº÷àí áîñõñí ¢é" ("Ðîäîì èç ïîêîëåíèÿ ñîçèäàòåëåé") ãèäã íåðò³ õàðºëò áîëíà. Îäàõí íîìèí áèáëèîòåêä óðäíü 30 šèëä³í òàœº÷èí êåëí-óëñèí àðõèâèã òîëºàëš éîâñí ²ð³ñ³í ñîéëûí à÷òà ê´äë³÷ Àííà Î÷èðîâíà Òàïêèíà îþòíðëà òîäëâðàðí õóâàëöš ñåëâã³í ´ãâ. Ñèâðèí òóóâðèí çîâëœòà šèëì¢äò Àííà Òàïêèíà Àëòàéñê êðàéèí ßëóòîðîâñê áàëºñíà äóíäûí øêîëä ñóð÷ éîâñìí. Òåð¢ã 1957 šèëä ñ³í ìåäðëò³, áèëãò³ ꢢêí öàºàí ì´œãí ìåäàëüòàºàð ò´ãñ³ñìí.

Îäàõí Õàëüìãèí Òîëºà÷ À.Îðëîâ òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâëà áîëí òàœº÷èí Òîëºà÷èí àäìèíèñòðàöèí ºàðäà÷ Àðòóð Äîðäæèåâëà ê´äëìø÷ ñåëâëö³ äàâóëâ. Îðí-íóòãèí Ïðåçèäåíò Âëàäèìèð Ïóòèíä Õàëüìãèí ³ìòí îðóëñí ýð뺳ð ´ãñí äààëºâðìóä ê¢ö³ëºí³ éîâóäûí òóñêàð ꢢíäâð áîëâ. ²ìòí³ õ¢â ì´œã³ð ãåðì¢ä ê¢öö ýñ òîñõñí éîâäëìóä ó÷ðñìí. Òåã³ä ³ìòí ïàòüð óãà, ì´œãí óãà ÷èãí ¢ëäñìí. Êåìð ãåð òîñõäã îðãàíèçàö ³ìòí³ íåêâðèíü ýñ ê¢ö³õë³, òåð òîñõãäšàñí ãåðèã çàðºàð äàìšóëàä, òàœº÷èí ç´´ðò îðóëàä, ýñ ê¢ðòš³õ ì´œãèíü òàœº÷èí áþäæåò äààõìí ãèš Àëåêñåé Îðëîâ êåëâ. Ç´â éîñíà îðãàíìóä äààâð óãàºàð ¢¢ëäš³õ òèèì òîñõëòûí êîìïàíüñèí òóñò èðëöœã¢ øèèäâð ºàðºõ ç´âò³.

Îäàõí òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ïðåçèäèóìèí äàðàíè ñ¢¢ð áîëâ. Ñ¢¢ðèã òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ºàðäš äàâóëâ.

Çóí šèë õîîðàí 1917 šèëèí íîÿáðèí 15-ä, ²³äðõí áàëºñíä õàëüìã îëí óëñèí "¥´ðäèí 糜ã" ãàçåòèí ò¢ð¢í òîéãíü ´´ðä óëñèí àëäð íîìò Çàÿ Ïàíäèòà ¢¢ä³ñí "òîä áè÷ã³ð" áàðëãäš ºàðñìí. Ðåâîëþöèí ê¢íä-ê¢÷ð öàãëà îëí ³ìòèã íåãä¢ëš òåäíä îðí-íóòãèí áîëí òàœº÷èí éèðèí á³³äë-šèðºëä, ñîéëä, ïîëèòèêä áîëí ýêîíîìèêä ó÷ðšàõ øèí éîâäëûí òóñêàð "¥´ðäèí 糜ã" êåëš ´ã÷³ñìí.

Ê¢í ãåìòõë³, íåã ¢ë¢ áè÷êä¢ä ãåìòõë³, ýíòí èê çîâëœ. Ãåì êåëš èðäãî. Ýëñòä á³³äã îëí ¢ðò³ Âèêòîðèÿ áîëí Ýðäíè Ýòååâèõí³ ´ðê-á¢ëä ãåíòêí çîâëœòà éîâäë ó÷ðâ. Ýäí³ ä´íò³ ê´â¢í Ýðäåì ê¢íä³ð ãåìòâ. Ìîñêâà áàëºñíä ýí¢íä ìåñëëº êåãäâ. Îäà áè÷êí ê´â¢í òåíä øèøëœ ýìíëº àâ÷àíà. Ìàíà òàœº÷ä ´ð-š´´ëí, ´ðø³œã¢ ñåäêëò³ ³ìòí îëí á³³äãíü ì´í. ßìð íåã ê¢¢í³ šèðºëä ê¢íä-ê¢÷ð òîîò ýñ ãèš ºàøóòà éîâäë ó÷ðõëà, íåã ºàçðà óëñ ñàíàºàðí çîâš, ä´œã³í ê¢ðãõ³ð ç¢òêí³. Íåã ¢ë¢ áè÷êä¢ä ê¢íä³ð ãåìòõë³, òàœº÷èí ³ìòí öóãòàí òåäíèã ýìíëºí³ ò´ë³ ì´œã öóãëóëš, àðº-÷èäë³ðí í´êä áîëš, òåäí ýäãòõ³ ãèš çàëüâðíà.

Öàã ãèñí þìí íåã³ð á³³äãî. Íåã ¢ë¢ ýêë³ä ê´äëñí öàãò íàì êå糺¢ð äàâñíü ìåäãäõø. Îäàõí ãèëò³ áè "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèí ðåäàêöä èðš ê´äëñí áîëíàâ, áîëâ ýí šèëèí íîÿáðü ñàðä ýíä ýêë³ä ê´äëñí³ 20 šèëèí ´´í ê¢öš³í³. Òèèãõä "Õàëüìã ¢íí" ãàçåòèã òîëºàëšàñí Àëåêñàíäð Áóðõàåâè÷ Àëüäàåâ øèí èðñí íàìàã äàõóëàä, ðåäàêöèí
öóã ³œã¢äèã ¢ç¢ë³ä, õàìäàí ê´äëõ óëñëà òàíüëäóëàä, ê´äëìøèí îðìäì ñóóëºñí áèë³.
¥´ºèí ´ð á³³õë³ ´, ê´´ºèí ´´ð á³³õë³ ê´ ãèäã ¢ëã¢ð á³³äã áèøèé. Ò¢¢øœ áè áàéí äàìøëòòà, ´´ä³í ìåðãšëòò³ óëñèí ´´ð ê´äëš, ñ³í òîîòûíü áèéä³í øèœã³š àâëàâ. Áèëãò³ ãèñí æóðíàëèñòíð Àíòîíèíà Ëàêàåâà, Èâàí Ñàíäæè-Ãàðÿåâ, Âàëåíòèíà Ïàòàåâà àõòà ê´äëìøèííü õàëõàð ñ¢â-ñåëâã³í ´ã÷, ä´œ-òóñàí ê¢ðãš, ¢ëã¢ð-¢çìš áîëäã áèë³.