Хальмг Тањєчин социальн делгрлтин, кўч-кґлсні болн кґдлмшір тетклєні министерствин зіњглсір, така сарин 8-д «Ірісі эндр» гидг нарт-делкін зіњгллєні агентствд болх пресс-конференцд «Олн ўрті Ірісі» гидг тґсв эклхмн. Эн керг-ўўлдврт мана орн-нутгт эн ґдр темдглгддг ґрк-бўлин, дурна болн итклин Ґдрт нерідгдљіні. Эн тґсвиг Москва балєсна олн ўрті ґрк-бўлмўдин ниицін Ірісін кўч-кґлсні министерствин болн љирєлин кўнд таалд туссн бичкдўдиг дґњнлєні сањгин дґњ-тусар давулљана.

«Диилврин ґдр» (День Победы) гидг дун мана љирєлд бат орман эзлід, хґн сарин йиснд нег ўлў чеељин гўн седклтієір соњсгдна. Лев Лещенко, Муслим Магомаев болн нерті нань чигн олн дуучнр эн дууг дуулљ йовсмн. Дууч болєн дуунд эврі седклин килісін орулљ, тодлврин санлан медўлљ дуулљ йовна. Дін тґгссн байрта ґдрлі залєлдата дун ўйнриг хамцулљ, седклинь негдўлљ йовна. Эн дууг олн келнд орчулсмн. Хальмг келнд дууг бичіч, седкўлч, багш Канкан Эрднь орчулсмн.

Ода бўкл делкіг эзлід тўгљіх іімшгті гем-шалтгас кґлті бичкдўдин зуна цагин амрлєн чигн хооран саагдв. Тиим болв чигн така сарин 6-с авн орн-нутгин 19 регионд кўўкдин лагерьмўд секгдх, зуна амрлє бўрдідг болн бичкдўдин эрўл-мендинь батрулдг бўрдіцс кґдлмшін эклх.

Мана орн-нутгин тууљд чинрті йовдл учрљана. Эннь Ірісін Єол Заканд чиклвр оруллєн болљана. 1993 љилд батлгдсн Єол Закана зірм статьяс сольгдсн билі, тегід ода орулгдљах чиклврмўд эркн чинр зўўљіні. Юњгад гихлі мана біідл-љирєл сольгдад, кесг шинрлтс орулгдљана, ґдгі цага некврмўд талдан болљана. Орулгдљах чиклврмўд мана љирєлин кесг халхла залєлдата, тегід імтн Президентин седвіриг дґњнљ суњєврт шунмєаєар орлцљана. Хальмг олн-імтні шўлгч Шугран Вера орулгдљах чиклврмўдин туск ухан-тоолврарн маднла хувалцљ иигљ келв:

Эндр өдр мана орн-нутгт чаӊһ, чик һардврта йосн кергтә болҗана. Тегәд Әрәсән Президент Һол Заканд чиклвр орулҗ бәәнә. Социальн теткврин болн харслтын, әмтнә эрүл-менд харлһна болн чик авг-бәрц батруллһна, өрк-бүлмүдиг дөӊнлһнә халхар, көгшдин пеньс, әмтнә җалв өстхә гиҗ Һол Заканд орсн чиклврмүдиг дөӊнҗәнәв.

Кўч-кґлсні шин дегтр
МФЦ-д эрлєін орулљ болхмн

Одахн мана тањєчд сурєулин йилєін сін музеймўдин марєана регионмудын девсњгин диилічнриг ачлв. Музеймўд, хорас эс гиљ булњгуд Тґрскін харсгч Алдр діінд Улан Іірмин селін болєна салдсмудын болн тылд кґдлљісн олн улсин єарєсн баатр йовдлын тускар келљ ґгх зґвті біісмн. Тиим «Тууљин санл» гидг нерті марєан-тґсвиг «Негдсн Ірісі» парть бўрдісмн.

Нег кўн ик герті билі, дотрнь ик беш біісмн. Болв ґрк-бўлнь ик биш – герин эзн болн авальнь. Ўвл ирхлі, герин эзн бешін мел тўлід бііљ, белдсн модан сарин эргцд шатаєад чиліні. Тўлдг модн уга, герт киитн. Тиигхлі, эн кўн модар кесн хаша-хаацан хамхлад, терўгір бешін тўлні. Хаша-хаац уга герт улм киитн болв. Эн герин єазак ора деер єарад, терўг хамхлад, бешін тўлні. Тернь шатад унтрхла, дотрк ора эклід хамхлна.

«Ґґрд-хальмгуд: XII-XIX зун љилмўд» гидг дегтрт (тўўрвічнрнь – номтнр А.Басхаев болн Р.Дякиева) «Зург зурлєна эрдм болн урн тосхлт» гидг соньн іњг бііні. Энўг мана умшачнрт медўлх санатавидн. Номтнрин бичсір, хальмгудт зург зурлєна эрдм болн скульптур келн-улсин урн тосхлтын зањшалын хўвнь біісмн. XVII зун љилмўдт ґґрд-хальмгуд Аблаин кит, Дархан-Дорљин кит (храм «Семь палат»), шиві Учуру-хан кит гидг эврі онцта, ґвірц урн тосхлтын бумбс ўўділі.

Емельян Пугачёвин єардврт болсн крестьянмудын бослт (1773- 1775 љ.љ.) намрар Зі єол (река Яик) деер эклсмн. Дарунь энтн орн-нутгин зґвір ик єазр (Урал, Приуралье, Поволжье) эзлсн болдг. Крестьянмудыг мухлаллєна йоснас сулдхлєн, теднд, хазгудт болн нань чигн улст єазр йилєљ ґглєн, тедні зґв харслєн эн бослтын єол кўслмўд билі.