Хальмг келнд күн болһнд эңкр, седклд өөрхн нег үг бәәнә. Эннь «ээҗ» гидг үг. Өдгә цагт эн үг «ээҗ» (бабушка) гидг чинр зүүҗәнә. Кезәңк цагт эн үг эк (мама) гидг чинр-утхта бәәсмн. Болв күн болһна җирһлд эк болн ээҗ әдл кевәр ик чинртә, әдл кевәр хамгин эңкр болн хәәртә улс мөн. Хальмг улсин билг-эрдмд зәрм дуд экд, зәрм дуд ээҗд нерәдгднә. Болв төрскн келәрн ээҗ гиҗ нерәдҗ келнә. Ямаран болв чигн дууг дууч дуулхас урд болн көгҗмч шүлгт айсинь буулһхас урд тер дууна үгмүднь шүлгчин седклднь үүднә.

Зўн Єарт (Джунгария) Увш хаанла хамдан ирсн хальмгудыг Цин гўрмин (Цинская империя) хаана медлд орсн Шинљіні олн зўсн райодт бііршлўлсмн. Энтн тедниг хувалєна болн олна, административн біідл-љирєлиг хўврўллєні политик болснь мґн. Хальмгудыг Дорд ўзгин (Восточный) Туркестана райодын мељієіс ууљмд авч одсмн. Тедн бичі негдтхі, нег-негнісн холд біітхі гисн кўслтієір эн керг-ўўлдвр бўрділі. Нег келн імтн біісн хальмгудыг Шинљіні ґргн єазрт тараєад хайсмн.

2004-ч љилд орс келір барас єарсн «Семь звёзд» гидг дегтрт орсн бас нег домг - «Йисн хальмг туг» олнд таасгдхнь лавта. Делкід нер єарсн дамшач, тоомсрта кўн Церн Балзановас энўг бичљ авсмн.
– Увш хааныг дахад, хальмгудын ик зунь Китд орсн цагт хальмг тег ґнчрід ўлдсмн. Элстўр зуг эрмілин кувцнр (армянские купцы) болн орс хувргуд (священники) кўрч чаддг билі. Батлгдсн закаєас ишті тедниг кўн кґндідго біісмн. Эрмілин кувцнр Манцын нутга толєачд, энтн мини ґвк билі, Кавказин мусульман улс хальмгудур діврлт кехір седљіхин тускар зіњглсмн.

Кезіні цагас авн мана ґвкнр усна булгта єазрт хошан тівдг біісмн. Аршан нерті єазрт усна булг бііхинь імтн йирин меддг. Єазрин нернь ямаран – Аршан гиснь бийін медўлљіх ўг. Тањєчин булњ болєнас эн уснас аршалхар урднь імтн ирдг біісні тускар кґгшд келні.

«Нўўдлі» гидг дууг ямаран нег концертд, байрин керг-ўўлдврт, імтн олар хурсн ніірт соњслго бііхшвидн. Хальмгуд љирєлиннь туршарт ўўдісн олн дуунасн эн дууг мартлго біідгнь соньн. Дурна туск дун кўн болєна седкл авлљ, эврі љирєлірн бііљ, єазр деер љињнљ йовна. Бичкндін мадн дууг сііхн айсарнь меддг билівидн. Цаг ирід, гиљгті баєчуд болхларн Нўўдлілі ідл «нўднь сііхн» кўўкн арвт болєна љирєлд учрад, дун тедні седклиг медўлљ йовв. Наста улс болхла, бає цаган санљ, дууна айст авлгдна.

Зун єучн љил хооран Бає Дґрвд нутга Алцњєуд єазрт Чапча нерті кўўні ґрк-бўлд кґвўн єарсмн. Эн кґвўн иргч цагт алдрта кўн болад, хальмгуд дунд эврі нерін дуудулх гиљ кен меддг біісмб?! Тер бичкн кґвўні нернь кемб гихлі – Арш... Чапчан Арш. Иргчдін эн кґвўн эврі нерін Хальмг Тањєчин автономь бўрдсн йовдлла «бат деесір» холвлдулсмн.

Бичкдўдті ґрк-бўлмўдин тґлі
Демин мґњгинь ґгчіні

Тґрскін харсгч Алдр діінд Цаєан-Нур селініс 300 єар кўн орлцсмн. Эврі єазр-усан, орн-нутган, нег єазра улсан фашистск діісніс харсч авхар бу атхљ, діінд мордсн селіні улсин нерд шишлњ Санлын самбрт мґњкрўлљ бичгдсн бііні. Эн бичкн хотнас йовсн діічнрин хаалєнь кесг єазрар дављ єарсмн. Зґргті эн імтні тускар шишлњ дегтр бичх кергті. Дііч болєна тууљнь ґрк-бўлин тууљ болсн деерін, тањєчин, орн-нутгин тууљла залєлдата болснь соньн болн сурємљин чинрті.

Удл уга бидн мана орн-нутгин Єол Бичгт чиклвр оруллєнд дууєан ґгхвидн. Энтн мана біідл-љирєлиг ясрулх, мана орн-нутгин иргч делгрлтиг ґмірін залх Єол закан болљана. Чиклвр оруллєна кґдлмшч багин седвірір бичкдўдин зґв харслєн, эдні эрўл-менд батруллєн, социальн тетквр, билг-эрдм делгрўллєн эркн чинр зўўљіні. Бичкдўд – мана орн-нутгин єол зґґр, цуг олн-імтні кишг гиљ чиклврт бичгдв. Мана тањєчд дорас ґсч йовх ўйд бас ик оньг ґггдні. Бидн Хальмг Тањєчин социальн делгрлтин, кўч-кґлсні болн кґдлмшір тетклєні министр Ґлзітин Маринаг орулгдљах чиклврмўдин туск ухан-тоолврарн хувалцхиг сурвидн.

Ірісін Єол Бичгт чиклвр оруллєна тґр эн ґдрмўдт олн імтн дунд єоллгч тґр болљана. Июль сарин 1-д бидн дууєан ґгч, орулгдљах чиклврмўдиг батлх зґвтівидн. Ірісін мељі хадєллєна, мана орн-нутгт біідг олн келн-улсин сойл, кел делгрўллєні, эрўл-менд харлєна, сурєуль-эрдмин болн нань чигн тґрмўдір чиклврмўд орулгдљана. Тер тоод мана орн-нутгин тууљд учрсн кесг йовдлмудыг ірўнір хадєлљ, дорас ґсч йовх ўйд ўнн кевір медўлљ, тґрскн єазр-усиг хортнас сулдхсн мана ґвкнрин санл хадєлхин туст бас чиклвр Єол Йоснд орулгдв.