Çóë ´´ðäõ äóòìàí ³ìòí íàñàí óòäóëõàð, äàâñí šèëì¢äèí àøèã äèãëš, øàšíà õàëõèí ¢¢ëäâð ê¢ö³õ³ð øóííà. Ýí šèë íîÿáðèí 10-ñ àâí Áóðõí Áàãøèí Àëòí ñ¢ìä èê ì´ðã¢ëì¢ä ýêëâ. Íàñ óòäóëëºíà ì´ðã¢ëì¢ä Öàºàí ijðêèí íîìàð ýêëñíü ÷èíðò³. Óò òîîäàí äîëàí òèèì èê ì´ðã¢ëì¢ä êåãäõìí. Öóòõëœ õóðëûí áàðèí öåðãëëòèí 糜ãëñ³ð, òåð ì´ðã¢ëì¢ä êåç³ áîëõíü äèãëãäñí á³³í³. Ì´ðã¢ëì¢ä áîëëºíà çóðàëà õóðëûí ñàéòä òàíüëäš áîëõìí. Äàðàíè ì´ðã¢ëì¢ä íîÿáðèí 17-ä, 18-ä, íîÿáðèí 24-ä, 25-ä áîëõìí. Òîãòñí àâúÿñàð ýäí ´ð¢í 9 ÷àñàñ àâí 11 ê¢ðòë áîëšàõìí. ²ìòí òåð¢íä áèéäíü òààñòà íåã öàãëà îäàä îðëöš ÷àäšàíà. Øèí šèëä öåâð ÷èê ñåäêëò³º³ð, õàìã ìó òîîòàí àðä ¢ë䳺³ä îðõ êåðãò³. Øèí ê¢ö³ìš äóðäš, ýð¢ë-ìåíä³í áàòëš, óðàëàí ç´ðõèí ò´ë³ ì´ðã¢ëä îðš, áóðõí-øàšíäàí çàëüâðòí. Çóë ýí šèë äåêàáðèí 2-ò áîëõìí.
ÓØÊÀÍÀ Ñóâñí

Ýí šèë äåêàáðü ñàðä áèäí õàëüìã óëñèã õàð ã´ð³ð öààšëà õàðºóëàä, îëí ³ìòí³ õîðòíà íåð 碢뺳ä õîë Ñèâðèí ºàçðóð òóóâðò èëã³ñí³ñ àâí 75 šèë áîëõ. Ìàíà àõ ¢éèí óëñ ä³³í³ áîëí òóóâðèí ê¢÷ð çîâëœãèã äààš ºàðñí óëñ áîëšàíà. Ýäí ä³³í³ öàãò òûëä ê´äë³ä, ò´ðñêí ºàçð-óñàí õîðòíàñ ñóëäõš éîâñí ýöêíðò³í áîëí àõíðòàí äóëàí õóâö óéš, ´ëãš áåëääã á³³ñìí. Ê¢¢í³ ºàçðò òóóâðò òóñàä, ´ðê-á¢ë³í ´ëí ¢êë³ñ õàðñš àâõèí ò´ë³ ýðò ê¢÷-ê´ëñí³ õààëºàí ýêëñìí.
Èâàí Ìàíäæèåâè÷ áîëí Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà Ëóçóíãîâèõí áàñ öóã ýí ê¢÷ð-ê¢íäèã äààºàä, ò´ðñêí ºàçðòàí õ³ðš èð³ä, îëí šèëä³í ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äë³ä, ꢢêä³í ´ñê³ä-áîñõñí óëñ áîëšàíà. Ýäí³ ´ðê-á¢ë Õàð ªàçðà ðàéîíà Áóðîâîé ñåë³í³ ³ìòí äóíä òîîìñðòà, ê¢íäò³ ãèš òîîëãäíà. Ýäí õàìäàí ò³âí ºóðâí šèëä³í íè-íåãí á³³š, çóðºàí ¢ðíä³í ÷èê ñóðºìš ´ã÷, îëíà õîðìàä áàãòš éîâñìí. ªóíäë ò´ðõä, îäà ãåðèí ýçí óãà, ãåìèí óðøãàð 2013 šèëä ñ³³º³í õ³³â. Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà ꢢêäò³í áîëí à÷íð-çååíðò³í í¢äí-àìí áîëš, ñ¢â-ñåëâã³ðí ä´œ áîëíà.
Îäà ýýš îòõí Ýðäíü ê´â¢íä³í á³³š, à÷íðàí õ³ë³š³í³. Îëí à÷íð-çååíðíü ýýšèí ´´ð öóãëðõëà, Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà Ñèâðèí òóñê òîäëâðìóäàí ñåð㳚, šèðºëèí õààëºäíü ó÷ðñí êåñã éîâäëûí òóñêàð õóâàëöíà. Õàëüìãóäûã Ñèâð¢ð í¢¢ëºñí³ ´ìí í³³ìò³ Øóðà ꢢêí õîéð ýã÷ò³º³í áîëí ýêò³º³í Êàñïèéñê ðàéîíà Öàºàí Íóð ñåë³íä á³³ñìí. Íåã ä³êš ´ð¢í ýðò õîéð ñàëäñ ýäí³ ãåð¢ð îðš èð³ä, õóâöàí àâàä, ºàçàðàí ºàðòí ãèš êåëâ. Ýêíü óóëÿä, áè÷êí ºóðâí ꢢêò³ºèíü àëüäàðàí àâ÷ éîâõàð á³³õèíü ñóðâ. Áîëâ ñàëäñìóä ÿìàðàí ÷èãí ö³³ëºâð óãàºàð, øóëóºàð ºàðòí ãèš çàêâ. Õ³ðíü ýã÷íü äàðóíü ꢢêäèí õóâöí á³³ñí àâäð àòõàä, ãåðò³ñí àâ÷ ºàð÷ ÷àäâ. Õàðì ò´ðõä, Ñèâð¢ð ê¢ðñí öàãò ýäí³ àâäðèã õóëõà àâàä, ýäí ÿìàðàí ÷èãí õóâö-õóíð óãà ¢ëäâ. Ýäí êåñã õàëüìã ´ðê-á¢ëì¢äë³ õàìäàí íåã áàðàêä á³³äã áîëâ. 1945 šèëä ýêíü çîâëœäàí äàðãäàä, ñ³³º³í õ³³â, àðäíü ¢ëäñí ºóðâí ꢢêäíü ´í÷ð³ä ¢ëäâ. 1947 šèëä ýäí Àëòàéñê êðàéèí Òðîèöê ðàéîíà "Ïðîëåòàðñêèé" ñîâõîçèí 3-÷ ³œã¢ð í¢¢â.
- Òèèã³ð³í í¢¢š èðõë³, íàìàã áàãø ¢ç³ä, øêîëä ñóðõ äóðí á³³í¢ ãèš ñîíüìñâ. Òèèã³ä áè ýã÷³ñí ç´â àâàä, øêîëä îðàä, 4-÷ êëàññ ê¢ðòë ñóðâ. Ìàíà êëàññò õîéð õàëüìã ꢢêí ñóðäã áèë³, íààäêñíü öóºàð á³³ðí îðñ ê´â¢ä áîëäìí. Áè éè뺳í ñ³³í³ð ñóðäã áèë³â, òåã³ä áàãø íàìàã áóóëÿä, "ýí õàëüìã ꢢêí³ñ ¢ëã¢ð àâòí" ãèš íààäê ñóðºóëü÷íðò êåëäã á³³ñìí. 4-÷ êëàññ ò´ãñ³ñí ꢢêä-ê´â¢ä öààðàíäíü ðàéîíà öóòõëœ ñåë³íä øêîëä ñóðõ ç´âò³ á³³ñìí, ýã÷ì òèèã³ð³í éîâõ ç´â ´ãñí óãà,- ãèš òåð öàãèã òîäëš Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà êåëí³.
Ýã÷ä³í ä´œ áîëõàð Øóðà ñààëü÷àð ê´äëäã áîëâ. Õ´´ííü ýäí ñîâõîçèí 2-÷ òîéãòà ³œãä í¢¢õë³, òåíä áàñ ñààëü÷àð ê´äëñìí. Òèèã³ð³í í¢¢ñí³ äàðó ýí áààõí Èâàí Ëóçóíãîâëà òàíüëäâ. Ê´äëìøèí õ´´í ýäí õàðºàä, òàëäàí áàº÷óäëà öàãàí äàâóëäã á³³ñèí òóñêàð ýýš òîäëõäàí äóðòà. Áຠíàñí ñ³³õí öàã. Ê¢íä ê´äëìøò ê´äëäã áîëâ ÷èãí, òóóâðèí çîâëœ ê¢÷ð áîëâ ÷èãí áààõí óëñ àñõíäíü äó-áè ºàðºàä, öàãàí ñåðãìšò³º³ð äàâóëäã á³³ñìí. Á³³ðí ê´â¢ä áàÿí òàòàä, ꢢêä äó äóóëàä, áàº÷óä õîîðíäàí òàíüëääã áèë³. Ñèâðèí óëñ õàëüìãóäëà ¢¢ðë³ä, ýäí ê´äëìøò³í ºàâøóí, ³ìòíë³ ýýëò³, áèëãò³ áîëšàõèã ìåäâ. Øóðàí ýã÷íü þì óéäã ìàøèíêò³ áèë³, ºàðòàí ýâò³ áåð êå-ñ³³õí á¢øì¢ä óéäã á³³ñìí. Ä¢ ꢢêíä³í ñ³³õí á¢øì¢ä óéäã äååð³í òàíüë-¢çë áåð³÷¢äèí ñóðâðàð ÷èãí áàñ óéäã áèë³. Ýýšèí òîäëñàð, ê¢íä öàã áîëâ ÷èãí áàº÷óä êååðõä³í äóðòà á³³ñìí. Èê õàäàñèã õàëóëàä, ¢ñ³í àòõðóëäã á³³ñèã ýýš òîäëš èí³í³.
1958 šèëä Øóðà ýã÷íðò³º³í Õàð ªàçðà ðàéîíà Àðòåçèàí ïîñåëêä èðâ. ¥í÷í Èâàí ýëãí-ñàäòàºàí áàñ íààðàí í¢¢š èðñìí. Šèë äàâàä, Èâàí Øóðàí ýã÷ òàë èð³ä, 糜ã îðóëâ. Ýêíü ´œãðñí³ õ´´í ýã÷íü õîéð ä¢ ê¢¢êíä³í ýê áîëàä, ýäí³í àñðäã áèë³. Íààäê ýã÷íü õ³ðä ºàðàä, ñàëó á³³ñìí. Íåã-íåãíä³í ñåäêë³í ´ãñí áàº÷óäò ç´â ´ã³ä, áèéíü õ³ðä ýñ ºàðñí ýã÷íü íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò çååíð³í àñðõä ä´œ áîëñìí. Õ³ðä ºàðñíà õ´´í À.Ëóçóíãîâà ò´ìð õààëºä ê´äëâ, ãåðèí ýçí Àðòåçèàíñê ÌÆÑ-ò òðàêòîðèñòàð ê´äëš éîâëà. Ê¢¢êäíü ºàðõëà, Èâàí Ìàíäæèåâè÷ øàâð ãåð òîñõ÷ àâàä, áààõí ´ðê-á¢ë ñàëó á³³äã áîëâ. Çóðºàí ¢ðò³ ýê ê´äëìø³ñí ºàðàä, ꢢêä³í àñðàä, ãåðò³í á³³â. Ýäí ýâð³ ìàë á³ðäã áîëâ, òåã³ä ãåðèí ê´äëìø ÷èëäìí áèø. Èâàí Ìàíäæèåâè÷ áîëõëà à÷òà àìðëºíä ºàðñí áèéíü 2012 šèë ê¢ðòë êååð ê´äë³ä, ´âñ áåëäëºí³ áîëí ç´´ëºí³ äààâðòà êåðãò øóíìºàºàð îðëöàä, í¢¢ðëã÷ ê´äë³÷ áîëš éîâñìí. È.Ëóçóíãîâ îëí šèëä³í ñåë³í³ ýäë-àõóí õàëõä ê´äëš éîâñí ò´ë³ä³í ê¢÷-ê´ëñí³ òóóðìšèí îðäåí³ II áîëí III äåâñœã¢äèí êàâàëåð áîëíà, ÂÄÍÕ-ä îðëöàä, öàºàí ì´œãí ìåäàëÿð à÷ëãäñìí.
Ýýš 16 à÷-çååò³, 9 šè÷-çååí÷ðò³, óäë óãà ä³ê³ä íåã šè÷ ºàðõìí. Çóðºàí ¢ðí öóºàð äóðòà ýðäì³ðí ê´äëš éîâíà, ýäí äóíä áàãøíð, ìåäèöèíñê ê´äë³÷íð á³³í³. Îëí à÷íð-çååíðíü ñóðºóëü ñóð÷ éîâíà, ç³ðìñíü ê´äëš³í³, öóãòàäíü ýýšíü ä´œ áîëõàð øóííà. Áèéíü áè÷êí³ñí àâí çîâëœ ýäëš ýðò õàð ê´äëìø êåš éîâñí Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà àðº-÷èäë³ðí à÷íð-çååíðò³í äåì áîëíà. Ýíäðê öàã àìð áèø áîëšàõèã ìåä³ä, ê¢í áîëºíäíü çîâàä, ýäí³ šèðºë ñ³í-ñ³³õí áîëòõà ãèš ýýš çàëüâðíà. Àëüê íåã ñ³í ´äð áîëõëà, ꢢêäíü, ê¢ðãä-áåð³÷¢äíü, îëí à÷íð-çååíðíü áîëí šè÷íðíü ýýšä³í çî뺚 èð³ä, øóóãàä íèðã³ä îðêõëà, ýýšèí ç¢ðêí áàéðàð ä¢ðêëí³.
Ìàðèÿ ÅÑÈÍÎÂÀ
ÇÓÐÃÒ: Èâàí Ìàíäæèåâè÷ áîëí Àëåêñàíäðà Øàïøàíîâíà Ëóçóíãîâèõí

Îäàõí Ìîñêâàä "Ìë öèâèëèçàöèí òóñê ²ð³ñ³í âîñòîêîâåäåíÿ íîìòíð ÿìàðàí øèíšëëò êåš³õèí òóñêàð" ("Ìîíãîëüñêàÿ öèâèëèçàöèÿ â ôîêóñå ðîññèéñêîãî âîñòîêîâåäåíèÿ") ãèäã ò´ð³ð íàðò-äåëê³í êîíôåðåíö áîëâ. ²ð³ñ³í Íîìèí àêàäåìèí ìåäëèí Âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòûí 200 šèëèí ´´íä íåð³äñí Êîíãðåññèí êåìš³íä ýí á¢ðä³ãäâ.
Êåñã öèâèëèçàöèí äåëãðëòë³, äèã-äàðàíëà çàëºëäóëš Ìëûí áîëí ìîœºë ¢íäñò³ êåëí-óëñèí äåëê³í òóóšä áîëí ´äã³ öàãèí á³³äëä îðóëñí èê ò³âöä íåð³äñí êåñã ò´ð³ð ´ðãí ꢢíäâð áîëâ. Äîòð-äóíäûí Àçèéèí ºîëëã÷ öèâèëèçàö áîëšàõ Ìëûí òóóš áîëí ñîéë èèì ç´ð¢ëëò³ð õ³ë³ãäâ: "Ìë áîëí äîòð-äóíäûí Àçèéèí äåëê³í öèâèëèçàöñèí äåëãðëòèí éîâóä òåîðèí õ³ë³öä".
Òåð ìåò "Äîòð-äóíäûí Àçèéèí öèâèëèçàöèí õàíüä Ìëûí òóóšèã øèíšëëºí" ãèäã ò´ð íîìòíðèã îíö ñîíüìñóëâ. "Ìë öèâèëèçàöèí òóóšèí, ñîéëûí, ñîöèàëüí-ýêîíîìè÷åñê äåëãðëòèí, øàšíà áîëí ãåîïîëèòè÷åñê ´äã³ öàãèí á³³äëèí îíö òîîò" ãèäã ò´ð³ð ñîíüí êåñã èëäêëì¢ä íåðò³ íîìòíð êåš, êåñã ñåíð òîîòëà êîíãðåññò èðñí ñïåöèàëèñòíðèã òàíüëäóëâ.
Òåð ìåò "Öèâèëèçàöñèí äèàëîãä í¢¢äë êåëí óëñèí ò³âö, Òîðºí áîëí Ö³³ºèí çàì óëàí õààëºèí äåëãðëòä ýäí³ îðóëñí íèë÷ áîëí ²ð³ñ³-Ìë-Êèòä ýêîíîìèêèí í´êöëòä ´äã³ öàãèí Ìë ÿìàðàí ÷èíð 碢š³õèí òóñê" ò´ð íîìòíðèã ñîíüìñóëâ.
Ìîñêâàä áîëñí êîíôåðåíöä Ìëûí, ÑØÀ-í, Ôðàíöèí, ßïîíÿ ñïåöèàëèñòíð îðëöâ. Êîíôåðåíöèã ÐÀÍ-à âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòûí íîìèí ºàðäà÷, àêàäåìèê Â.Â.Íàóìêèí ñåêâ. Íîìòíð ñ³í àøòà, îëíä òóñòà, ê¢ö³ìšò³ ê´äëìø ê¢ö³òõ³ ãèš Ìëûí ºàçàäûí êåðã¢äèí ìèíèñòð Öîãòáààòàð Äàìäèí, Ìëûí Íîìèí Àêàäåìèí âèöå-ïðåçèäåíò, àêàäåìèê ×óëóóíáààòàð Ãýëýãïèë, Ìëûí ñóðºóëü-ýðäìèí, íîìèí, ñîéëûí áîëí ñïîðòûí ìèíèñòåðñòâèí ñîéëûí áîëí áèëã-ýðäìèí õàëõä ê¢ö³äã ïîëèòèêèí äåïàðòàìåíòèí ºàðäà÷ Ñýðãýëýí Áîëä, Ìëûí ÀÍ-³ òóóšèí áîëí àðõåîëîãèí èíñòèòóòûí äèðåêòîð, ìîíãîëîâåäì¢äèí íàðò-äåëê³í àññîöèàöèí ãåíåðàëüí ñåãë³òð ïðîôåññîð Ñàìïèëîäîíîðîâ ×óëóóí ¢ã êåëâ.
Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòèí íåðí äååð³ñ êîíôåðåíöèí ê´äëìøò õàëüìã ëèòåðàòóðèí áîëí æóðíàëèñòèêèí êàôåäðèí äîöåíò Ñâåòëàíà Öåäåíîâà îðëöâ. "Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä ìë òóóš áîëí ñîéë øèíšëëºí³ ç´ð¢ëëòèí áîëâñðëò áîëí äåëãðëò" ãèäã èëäêë ýí óìøâ.
Äîðä ¢çãèí îðí-íóòãóäûí òóóš áîëí ñîéë, àìí ¢ãèí ç´´ð, óðí ¢ãèí ëèòåðàòóð øèíšëëºí³ êåñã ò´ð³ð íàðò-äåëê³í êîíôåðåíöèã Õàëüìã ÃÓ-í ºàðäâð êåñã ä³êš Ýëñòä á¢ð䳚 êåñìí, ýíä íåðò³ íîìòíð, òåð òîîä ÐÀÍ-à Âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòûí ñïåöèàëèñòíð èëäêëì¢ä êåš íàðò- äåëê³í øèíšëëòä èê ò³âö³í îðóëñìí.
Ò¢øã÷ ðåãèîíàëüí âóçä ê´äëñí áîëí ñóðñí äååð³í Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí íîìòíð, àñïèðàíòíð áîëí îþòíð Âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòëà áàò çàëºëäà á³ðí³, áຠíàñòà êåñã õàëüìã íîìòíð ýíä íîìèí êàíäèäàòûí áîëí äîêòîðèí äèññåðòàö õàðññìí, Ìîñêâàí èíñòèòóòûí íîìòíð ýäíä äèññåðòàö áåëäëºíä èê ä´œã³í ê¢ðãí³.
Õàëüìã óíèâåðñèòåòä Âîñòîêîâåäåíÿ èíñòèòóòûí ´äðì¢ä áîëíà, ê¢íäò³ ãèè÷íð îþòíðëà, ìàãèñòðàíòíðëà, áຠíàñòà íîìòíðëà õà𺚠ýâð³ øèíšëëòñèí, èíñòèòóòûí îëí õàëõèí ê´äëìøèí òóñêàð êåëš ´ãí³. Òèèì çàëºëäàí Õàëüìã ÃÓ-í íîìòíðèí ìåðãšëòèã ´´äë¢ëëºíä èê íèë÷³í ê¢ðãí³, òóóšèí, êåëí³ áîëí íàíü ÷èãí øèíšëëòèã ´´ä³í êåìš³íä ê¢ö³ëºíä ä´œ áîëíà.
Òèèãš õàëüìã îþòíð ýêëö êóðñàñ àâí øèíšëëòèí ê´äëìøë³ òàíüëäàä, íåðò³ íîìòíðàñ ¢ëã¢ð àâàä, ýäí³ ö³³ëºâð ñîœñàä, áèèä³í ÷èãí ñîíüí ò´ð ø¢¢š àâíà, òåðíü èðã÷ä³í óëì ã¢í íîìèí ê´äëìø ê¢ö³ëºíä ýäíä ä´œ áîëàä á³³õíü ëàâòà.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Íèäí³º³ñ àâí ìàíà îðí-íóòãò, òåð äîòð òàœº÷ä, "Áàëºñíä ñ³í êåö-òààëòà á³³äë òîãòàëºí" ãèäã ýðêí ÷èíðò³ ò´ñâ ýêë³ä ê¢ö³ãäš³í³. Ýí ïðîãðàìì ä³êí³ñ áàòëãäàä, öààðàíäíü 2018-2022 šèëì¢äò ¢¢ëäõìí. Ò´ñâ èë êåâ³ð áîëí îëí ³ìòèã îðëöóëš ê¢ö³ãäš³í³, ýíòí ò´ñâèí ºîëëã÷ îí÷íü. ²ìòí á³³õ ºàçðàí ÿñðóëëºíà ò´ñâ ø¢¢š àâëºíä, òåð¢ã òîõðàëºíä áîëí îëíà á¢ðòêëºíä îðëöš ÷àäšàíà.
"Áàëºñíä ñ³í êåö-òààëòà á³³äë" ãèäã ýðêí ò´ñâèã ê¢ö³ëºèã òàœº÷èí Òîëºà÷èí ºàðäâðò âåäîìñòâñèí õîîðíäê Êîìèññü 碢ö¢ëš á¢ðòêš³í³. Êîìèññèí õàíüä éîñ çàëëºíà îðãàíìóäûí ýë÷íð, îëíä 糜ãëëºí³ îðãàíìóä, îëíà ¢¢ëä³÷íð áîëí äåïóòàòíð îðíà. Ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öñò ò´ñâèí êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí éîâóäûã ìóíèöèïàëüí îëíà êîìèññüì¢ä á¢ðòêí³.
Ýí šèë "Áàëºñíä ñ³í êåö-òààëòà á³³äë òîãòàëºí" ãèäã ýðêí ò´ñâä 6 ìóíèöèïàëüí á¢ðä³ö: Ýëñò, Ãîðîäîâèêîâñê, Ëàãàíü áàëºñä, Èê Áóóðë ïîñåëîê, Ïðèþòíîå áîëí ßøàëòà ñåë³ä îðëöšàíà. Ýí šèë ò´ñâ ê¢ö³ëºí³ êåðãò óò òîîäàí 62 ñàé ºàð àðñëœ éèëºãäñìí.
Ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öñò á³³ðí ³ìòí³ òîîëâðèã ò´ðò³í àâ÷, îëí óëñ àìðäã îðìñèí êåö-òààëûíü ÿñðóëõìí. Îëí äàâõð ãåðì¢äèí ÿñãäõ õàøà-õààöèí áîëí îëí óëñ àìðäã ºàçðèí äèçàéí-ò´ñâñ áàòëãäâ. Òåã³ä îäà ÿñâðèí ê´äëìø êåõ òîñõëòûí îðãàíèçàö ø¢¢š àâëºíà ìàðºàñ á¢ðä³ãäš³í³.
Ýëñòä áîëõëà Äèèëâðèí ïàðêèí áîëí "Äðóæáà" ïàðêèí ºàçðèã ÿñðóëëºíà ê´äëìø êåëºí³ ò´ë³ ýëñòèõí õàìãèí îëàð äóóºàí ´ãñìí. Òåã³ä ìàðºàíà àøàð "Ôîðòóíà" ÎÎÎ "Áàëºñíä òààëìšòà á³³äë òîãòàëºí" ãèäã ýðêí ÷èíðò³ ò´ñâ ê¢ö³ëºí³ éîâóäò Ýëñò áàëºñíà 7-÷ ìèêðîðàéîíä Äèèëâðèí ïàðêä ÿñâðèí ê´äëìø êåš³í³. Ýí êåðãò 2,5 ñàé àðñëœ éèëºãäñí áîëäã. Ýí ´äðì¢äò Ýëñòä Äèèëâðèí ïàðêèí êåö-òààëûã ÿñðóëëºíà ê´äëìø ò´ãñõä³í ´´ðäš éîâíà. Öóã ïàðêèí êåö-òààëûíü ÿñðóëøãî, çóã íåã çàõèí ºàçð ÿñãäõìí. Ýííü ýšãî á³³ñí àºóºàðí 450 ä´ðâëší ìåòð ºàçðò áè÷êä¢äèí òàë✠òîñõš áåë êåš³í³. Ýíä ꢢêä íààäõèí ò´ë³ 䢢šœã¢ä, äååð³ñ äîðàãøàí áóóš äîøäã ´´äìñ, íàíü ÷èãí íààääã òîîò ò³âãäâ. Óäëãî òàëâœãèí ýðãíäê ºàçðò š´´ëí äåâñêð äåëãõìí. Ýðãíäê á³³äëèíü ÿñðóëàä, òðîòóàð òîñõãäâ, ãåðë ´ãäã ñ³³õí ïàíðìóäàð, øèí ñêàìåéêñàð, õîã-áîãèí óðíñàð òåòêãäâ.
ijê³ä áîëõëà Ýëñòèí ìèêðîðàéîäò îëí äàâõð ãåðì¢äèí 10 õàøà-õààöèí ýðãíäê á³³äëèíü ÿñðóëãäšàíà. Êåëõä, Ýëñò áàëºñíà Êëûêîâèí óóëüíöä, 81-÷ òîéãòà îëí äàâõð ãåðèí õàøà-õààö ÿñš øèíð¢ëš³í³. Ýí ´äðì¢äò ÿñðóëëºíà ê´äëìø ò´ãñ÷³í³. Ýí ãåðèí ýðãíäê ºàçðíü àéòà êåâ³ð ÿñðóëãäš. Ãåðèí ºàçàíü áè÷êä¢äèí òàë✠áåëí áîëâ. Ýíä íààäëºíà îáîðóäîâàíü óãëš ò³âãäâ, š´´ëí äåâñêð äåëãäâ. Òåð ìåò ãåðèí ýðãíä ñïîðòèâí á³³ðí òîñõãäâ. Óäëãî ýí ãåðèí ³ìòí ýíä öîãö-ìàõìóäàí áàòðóëš, öàãàí òóñòàºàð äàâóëš ÷àäõìí.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Îäàõí Ýëñòä, ïðàâèòåëüñòâèí Ãåðò Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷èí ìåäëä áè÷êä¢äèí ç´â õàðñëºíà ò´ð³ð ¢¢ëääã ñîâåòèí äàðàíè ñ¢¢ð áîëâ. Ýí¢í³ ê´äëìøèã òàœº÷èí ãîñóäàðñòâåíí ñîâåòíèê Âàñèëèé Áþð÷èåâ ºàðäâ. Òàœº÷ä áè÷êä¢äèí ³³ìøã óãà á³³ëºí³ ò´ð³ð ñ¢¢ðò îðëöà÷íð òîîëâðàðí õóâàëöâ.
Ýíäð ´äð ýí ò´ð èê ÷èíð 碢í³, òåã³ä ç´â-éîñ õàðëºíà îðãàíìóä, îëíà îðãàíèçàöñ ýâð³ííü ¢¢ëäâðò ýí ò´ðì¢äò ºîë îíüãàí ´ãõ ç´âò³ ãèš ýâð³ííü àõð í¢ð ¢ãä³í ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Áîîâà Áàäìàåâ òåìäãëâ. Äàðóíü òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòðèí äàðóê Ãåðìàí Ñàíäæàðûêîâ òàœº÷èí øêîëìóäò áîëí ÄÎÓ-ä áè÷êä¢äèí ³³ìøã óãà á³³ëºí³ ò´ë³ ÿìàðàí êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³ãäš³õèí òóñêàð êåëâ. Ó÷ðåæäåíü áîëºí ãèëò³ êåðãò³ êåðã-¢¢ëäâð äèãò³-äàðàòàºàð ê¢ö³š³í³ ãèš ýí ýâð³ííü èëäêëä³í çààâ.
Öààðàíäíü òàœº÷ä áè÷êä¢äèí ç´â õàðñäã ê¢öö ç´âò³ ýë÷ Îëüãà Óìãàåâà ¢ã àâ÷, ýí õàëõàð îäà ÷èãí ê¢ö³õ êåñã ò´ð á³³í³ ãèš êåëâ. Îëíà îðãàíèçàöñ, ç´â-éîñíà îðãàíìóä ýí ò´ðì¢äò èê îíüãàí ´ãõ ç´âò³, òåð¢ã Êåð÷ü áàëºñíà ïîëèòåõíè÷åñê êîëëåäæä ó÷ðñí ¢¢ì³ò³ éîâäë èòê¢ëš³í³. Áè÷êä¢äèí ýð¢ë-ìåíää áîëí òåäí³ ñóðºìšä ìó ¢ë쳺³í ê¢ðãäã 糜ãëëºí³ñ õàðñëºíà õàëõàð óëì ÷àœº êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³õ êåðãò³.
Áèäí öàãèí íåêâðë³ èðëö³ò³º³ð ¢¢ëäš, ³³ìøã ó÷ðàšàõ òîîòûã óãà êåš, òèèì éîâäëàñ óðäàñíü ãåòëõ ç´âò³âèäí ãèš ê¢öö ç´âò³ ýë÷ òåìäãëâ. Áè÷êä¢äèã ä´œíš, òåäí³ ñóðºìšä, ñóë öàãèíü á¢ðä³ëºíä ä´œ áîëõ êåðãò³ ãèš ñîâåòèí ãåø¢ä òîîëâðàí ìåä¢ëâ. Òàœº÷èí Ñèíê¸êóñèíêàé êàðàòý îðãàíèçàöèí ò´ñâèí òóñê òîîöàã ñ¢¢ðò îðëöà÷íð ñîœñš, ê¢íä á³³äëä òóññí áè÷êä¢äò îëí õàëõèí ñóðºìš ´ãõìí ãèñí òîîëâðèã ä´œíâ.
Ñîâåòèí ãåø¢äèí öóã ñ¢â-ñåëâã õ³ë³ãäñí³ õ´´í íåã øèèäâð áàòëãäõ, òåð îëíà àøëâð òàœº÷èí Òîëºà÷ä éîâóëãäõ.
Ìàíà 糜ã÷

Îäàõí Õàëüìã Òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷èí äàðóê Áîîâà Áàäìàåâèí ºàðäâðò áîëñí ñåëâëö³íä ìàíà òàœº÷ä "Ýð¢ë-ìåíä õàðëºí" ãèäã êåëí-óëñèí ò´ñâ³ð ê¢ö³ãäõ êåðã-¢¢ëäâðì¢äèí ò´ð õ³ë³ãäâ. Òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòð Þðèé Êèêåíîâ áîëí ñîöèàëüí äåëãðëòèí ìèíèñòð Ìàðèíà Îëüçÿòèåâà "Ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà" áîëí "Äåìîãðàôèÿ" ãèäã êåëí-óëñèí ò´ñâñ³ð ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê óë áàòðóëëºíà, ìåäèöèíñê ê´äë³÷íðèã áåëäëºí³, ³ìòí äóíä ÷èê àâã-á³ðö áàòðóëëºíà, ìåä³òíðèí šèðºëèí ÷èíðèã ÿñðóëëºíà òóñò ÿìàðàí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ãäõèí òóñêàð òîäðõàºàð êåëš ´ãâ.
Þ.Êèêåíîâèí êåëñ³ð, îäà òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâ ðåãèîíàëüí ò´ñâèã áåëäëºí³ ê´äëìøèã äóóñàä, ²ð³ñ³í ïðîôèëüí ìèíèñòåðñòâë³ øèøëœ áîîöà áàòëš àâñí á³³í³, êåä¢ ì´œãí ÿìàðàí ò´ðì¢ä õàºëëºíä éèëºãäõèã áàñ äèãëš àââ. Òèèã³ä, 2019-2024 šèëì¢äò êåëí-óëñèí ò´ñâ³ð ìàíà òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèã ´äã³ öàãà îáîðóäîâàíÿð òåòêõìí, ìîäóëüí ÔÀÏ-ìóä óãëš ò³âãäõìí, øèøëœ ê´ëãí éèëºãäõìí. ¥´ðõí ºóðâí šèëèí ýðãöä ìàíà òàœº÷ä ýí ò´ñâ³ð 1 šóâà 300 ñàé àðñëœ éèëºãäõìí ãèš çóðàëãäšàíà.
- 2019 šèëä ìàäíä ã¢ëãí ãåì³ñ õ´ðëºí³ öåðãëëòèã áàòðóëëºíä 70 ñàé àðñëœ éèëºãäõìí. Ýí ³³ìøãò³ ãåìèã ýðò èëäêš àâëºíà îáîðóäîâàíü ìàäíä éèëºõ, ñïåöèàëèñòíðèã ñóðºõâèäí. Ç¢ðêí³-ñóäöíà õàëõèí öåðãëëòèã äåëãð¢ëëºíä 27 ñàé àðñëœ éèëºãäõìí. Áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèêñèí óë áàòðóëëºíä 35 ñàé àðñëœ éèëºãäñí äååð³í èðõ šèëä õîòë áàëºñíä øèí ïîëèêëèíèêèí òîñõëò ýêëõìí. Ýí šèë çóðºàí ÐÌÎ-ä ìîäóëüí ÔÀÏ óãëš ò³âãäõ, äåêàáðü ñàðèí ÷èëã÷ ê¢ðòë ýäí ¢¢ëäâð³í ýêëõìí. Óðäíü ìàäíä 5 ìîäóëüí ÔÀÏ éèëºõèí òóñêàð ꢢíäâð áèë³, áîëâ ²ð³ñ³í ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâë³ áàòëñí áîîöàºàð ìàäíä 20 ÔÀÏ éèëºõ øèèäâð àâãäâ. Òåð ìåò ìàäí ìîáèëüí ìåäèöèíñê êîìïëåêñ àââèäí, îäà ýì÷íð òåð¢ã³ð áè÷êí ñåë³ä³ð áîëí ìàëûí õîøìóäàð ºàð÷ éîâõìí. Òàœº÷èí ìåäèöèíñê ó÷ðåæäåíüñèã ´äã³ öàãà îðãòåõíèê³ð òåòêëºíä 700 ñàé àðñëœ áàñ éèëºãäõìí, òåã³ä ñåë³í³ áîëüíèö, ÔÀÏ áîëºí øèøëœ ñåòüä îðš, ïàöèåíòíðèí öóã äîêóìåíòñèã ýëåêòðîíí ýâ-àðºàð éîâóëš ÷àäõìí, - ãèš ìèíèñòð òîîöàºàí ´ãâ.
Ñåëâëö³íä îðëöñí ðàéîäûí ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öñèí òîëºà÷íð, ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí àõ ýì÷íð ñîíüìñóëšàõ ò´ðì¢ä³ð ñóðâðìóäàí ´ã÷ ÷àäâ. Ìóíèöèïàëüí ºàðäâðèí ìåäëä ç³ðì ò´ðì¢ä ýñ îðäã áîëâ ÷èãí ýäí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñèí ¢¢ëäâð ÿñð¢ëëºíä øóíìºàºàð îðëöäãèã ìèíèñòð îíö çààš õàíëòàí ´ðãâ. "Ìàíà õàìöó ¢¢ëäâð õàìãèí ò¢ð¢íä ³ìòí³ ò´ë³ êåãäš³í³", - ãèš Þðèé Âèêòîðîâè÷ òåìäãëâ. Îäà ç³ðì ðàéîäûí äåïóòàòíðèí øèèäâð³ð ðàéîíà áîëüíèöñ ºàçðèí àëâíà ì´œã³í ´ãõ³ñ ñóëäõãäâ, Ãîðîäîâèêîâñê ÐÌÎ-í ºàðäâð ìåäèöèíñê ñóðºóëèí çàâåäåíüñò ñóð÷àõ áàº÷óäò íåìð ñòèïåíäü ´ã÷, ýäí ò´ðñêí ºàçðòàí èðš ê´äëõèã óðìäóëšàíà, ßøàëòàí ðàéîíä áîëõëà ç³ðì àðºëà÷íð áîëüíèöä ÿñâð êåëºíä ä´œ-òóñàí ê¢ðãí³ ãèš çààãäâ. Öóã ýí ñ³í ñåäâ³ðèã òàëäàí ðàéîäò áàñ îëçëõ êåðãò³ ãèš ñåëâëö³íä òåìäãëãäâ.
Ñåëâëö³íä Öåëèíí ðàéîíà áîëüíèöèã òàœº÷èí ç³ðì ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñë³ íåãä¢ëëºí³ ò´ð áàñ ºàðâ. Òèèã³ä, îäà ýí ðàéîíà ³ìòíä Ï.Æåì÷óåâèí íåðò³ òàœº÷èí áîëüíèöä, áàëºñíà ïîëèêëèíèêä áîëí òàœº÷èí áè÷êä¢äèí öóòõëœä (ÐÄÌÖ) ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðããäõìí. Îäàõí ÐÌÎ-í àäìèíèñòðàöèí á³³ðèã òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâèí ìåäëä îðóëàä, òåíä ÿñâð êåñí³ õ´´í áè÷êä¢äèí ñòàöèîíàðí ³œã ñåêõ øèèäâð àâãäñí á³³í³. ÐÄÌÖ ýâð³ííü ì´œã³ð áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèêèí ò´ë³ îðãòåõíèê õóëäš àâ÷ óãëš ò³ââ, ÿñâðèí ê´äëìø êåâ. Ýëñòä ¢¢ëääã ò¢ðãí ä´œ ê¢ðãëºí³ ñòàíöèí íåã ê´ëãí Òðîèöêîå ñåë³í³ ³ìòèã òåòêš, á³³ðí ³ìòíä ä´œ ê¢ðãäã áîëõìí. ÐÌÎ-í àäìèíèñòðàöèí ´´ð á³³õ êàôåã õóëäš àâ÷ òåíä áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèê ñåêëºí³ ò´ð õàºëãäšàíà. Îäà òåð êàôåí ýçíë³ ê¢¢íäâð äàâóëãäš, á³³ðèã ìèíèñòåðñòâèí ìåäëä îðóëš àâëºíà òóñò áåëäâð êåãäš³í³.
"Ýð¢ë-ìåíä õàðëºí" ãèäã êåëí-óëñèí ò´ñâ³ð ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ äàëà ì´œãí éèëºãäõìí, òåã³ä òåð¢ã îëçòà-òóñòàºàð îëçëš, òàœº÷èí ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñò ñ³í òààë òîãòàš, ³ìòíä ´´ä³í ÷èíðò³ áîëí ñ³í ìåäèöèíñê òóñëìš ê¢ðãëºí³, êàäðìóä áåëäëºí³ ò´ðì¢äèã õàºëõ àðº á³³í³ ãèš ìèíèñòð êåëâ. Öóã ýí ò´ðì¢ä ê¢ö³ìšò³º³ð õàºëãäõèí ò´ë³ öóºàð àðº-÷èäë³í íåãä¢ëš, íèèò³ êåâ³ð ê´äëõ ç´âò³ ãèš ñåëâëö³íä òåìäãëãäâ.

Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ

¥öêëä¢ð Ýëñò áàëºñíä øèí ìàðøðóò ¢¢ëääã áîëâ. 85-÷ òîéãòà ìàðøðóò õîòë áàëºñíà âîêçàëàñ àâí Ãîðîäîâèêîâèí áîëí ×îíêóøîâèí íåðò³ ïðîñïåêòàð äàâš, Áóäåííûéèí, Äæàíãàðèí, Ëåíèí³, Ïþðáååâèí, Ýñåìáàåâèí áîëí Õðóùåâèí íåðò³ óóëüíöñàð éîâíà. Òåìäãëõ³ñ, ýí ìàðøðóòàð éîâñí óëñ "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ýëèñòà", áàëºñíà çàðº, ÁÒÈ ãèäã ñîöèàëüí îáúåêòñò áîëí "Ìàãíèò" ãèïåðìàðêåòä ê¢ð÷ ÷àäšàíà. Áèäí áàëºñíà îëíà ê´ëãí-ê¢÷í³ çîãñàëä ºàðàä, ýí ìàðøðóòàð éîâäã šîëà÷íðëà áîëí ³ìòíë³ õàðºàä, óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöõèã ñóðâèäí.
Ìàäí çîãñàëä èðí áèé³ð ãèëò³ 85-÷ òîéãòà ìàðøðóòàð éîâäã ÃÀÇåëü òàìºòà ê´ëãí èðš çîãñâ. Áèäí šîëà÷ëà òàíüëäàä, ò¢ð¢í ´äð ÿºš äàâšàõèã ñóðâèäí. Èãîðü Ñàíãîðÿåâèí êåëñ³ð, ýäí ´ð¢º³ð ò¢ð¢í ðåéñò ºàðâ, îäà äååð³í ³ìòí îëí áèø. Ýëñò áàëºñíà Õóðãèí äåïóòàò á³³ñí Ñàíàë Ãîäæóðîâëà (îäà Ê´ò÷íð³ ÐÌÎ-í òîëºà÷) õàìäàí ýí ìàðøðóò òîãòàëºíà ñåäâ³ðèã ýäí òàòñìí. "Ìàíà ñåäâ³ðèã õîòë áàëºñíà àäìèíèñòðàöä ä´œí³ä, ýí ò´ðèã õàºëëºíä öóã õàëõèí í´êä áîëñìí. Îäà øèí íåêâð³ð ìàðøðóòàð ºàð÷ éîâõ ê´ëãí ýðê áèø íåã îðìàñ ºàð÷ éîâõ, šîëà÷íð áîëõëà ìåäèöèíñê õ³ë³âðò îðš ýð¢ë-ìåíäèí á³³äë³í øèíšëõ ç´âò³ áîëšàíà. Òåã³ä Àíàòîëèé Áóëûêîâ ýí ò´ð õàºëš, á³³ð éè뺚 ´ãñí á³³í³, áèäí òåíä ìàðøðóòä ºàð÷ éîâõ ç´â ´ã÷³õ öààñ àâíàâèäí. Òàíüë-¢çë àðºëà÷íðëà ꢢíä³ä, 7 ê´ëãí ýí ìàðøðóòàð ýêë³ä ê´äëš³í³âèäí. Ýíäð ìàíà ò¢ð¢í ïàññàæèðì¢ä øèí ìàðøðóò ¢¢ëääã áîëñíä áàéðòà á³³õ³í ìåä¢ëš, ìàäíä ê¢ö³ìš äóðäñíü èê óðìä ´ãâ",- ãèš È.Ñàíãîðÿåâ êåëâ.
Ò¢ð¢í ´äð ýí ìàðøðóòàð îëí ê¢í éîâñí óãà, òåð áèéíü á³³äë ÿñðõ ãèš àðºëà÷ èöš³í³. ¥äð èðâ³ñ ³ìòí ýí ìàðøðóòûí òóñêàð ñîœñàä, àëüê óóëüíöñàð ÿìàðàí îáúåêòñ ê¢ðòë éîâäãèã ìåäš àâõíü ëàâòà. Äèãò³ ìàäíèã šîëà÷ëà ꢢíäš³õë³ àâòîáóñàñ ïàññàæèðìóä ºàðâ. Ýëñò áàëºñíà á³³ðí ³ìòí "Ãàçïðîì ãàçîðàñïðåäåëåíèå Ýëèñòà" ãèäã ÎÀÎ ê¢ðòë îäà áàëºñíà ê´ëãí éîâäã áîëñíü éèð ñ³í áîëâ ãèš òåìäãëâ. Óðäíü òèèã³ð³í ê¢ðõèí ò´ë³ Êëûêîâèí óóëüíöàñ éîâºàð éîâõ êåðãò³ á³³ñìí, îäà áîëõëà àâòîáóñàð ê¢ð³ä, êåðã³í ê¢ö³÷ê³ä õ³ð¢ áàñ àâòîáóñàð èðš áîëšàíà. Àñõí êåä¢ ÷àñ ê¢ðòë éîâõèã ³ìòí šîëà÷àñ ñóðš ñîíüìñâ. "Ìàãíèò" ãèïåðìàðêåò ëàâê àñõí îðà ê¢ðòë ê´äëäã ó÷ðàð áèäí ÷èãí ³ìòèã ç´´õâèäí,- ãèš ýí õ³ð¢ ´ãâ.
Ýëñò áàëºñíà àäìèíèñòðàöèí ÆÊÕ-í çàëëòûí ºàðäà÷ Äîðäæè Èëüäæèðèíãîâèí êåëñ³ð, á³³ðí ³ìòí Ëåíèí³ íåðò³ óóëüíöàð á³³äã ñîöèàëüí îáúåêòñ ê¢ðòë éîâäã ê´ëãí-ê¢÷í êåðãò³ ãèš ñóðàä, àäìèíèñòðàöä ýð뺳í îðóëñìí. Òåã³ä îëí ³ìòí³ ñóðâðàð ýí ìàðøðóò òîãòàãäñìí. Õîéð ñàðèí ýðãöä ýí ìàðøðóòàð ê´ëãí-ê¢÷í éîâš, ³ìòí ýí¢ã³ð îëàð éîâäãèíü àëü óãàºèíü øèíšëš õ³ë³õìí. Ò¢ð¢í ´äð 7 ìàøèí ýí ìàðøðóòàð ºàð÷ éîââ, ´´ðõí èðã÷ä³í ýäí³ òîîã 10-15 ê¢ðòë èêä¢ëõ ñàíàí á³³í³ ãèš Äîðäæè Àëåêñååâè÷ êåëâ. Àëâíà îðãàíìóäò òåìäãëãäñí àðºëà÷íð öóºàð ³ìò ç´´ëºí³ õàëõàð ¢¢ëäõ ëèöåíçüò³, šîëà÷íð ´ð¢íäíü ýì÷íðèí õ³ë³âðò îðš, õààëºä ºàðõ ç´â ´ã÷³õ öààñ ýðê áèø àâíà. Øèí ìàðøðóòàð éîâšàõ šîëà÷íðèí õààëºíü öàºàí áîëòõà ãèš é´ð³š³í³âèäí!
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Øèí òåõíîëîãèé, òî-äèã³ð óëëãäñí ýêîíîìèê ýíäð èê ÷èíð 碢í³. ²ð³ñ³í ýêîíîìèê îäà áàñ òèèì ýâ-àðºèã ´ðã³ð îëçëõàð ñåäš³í³, òåð¢í³ óë äååð êåñã îðí-íóòãóäëà í´êöëò³í áàòðóëš, öóã äåëê³í ýêîíîìèêèí éîâóäûã, õóëä-㢢ëã³ã ´ðãš¢ëš ¢¢ëäõ³ð á³³í³âèäí ãèš Êèòä îðí-íóòãò íîÿáðèí ýêëö³ð á³³ëºí³ éîâóäò ²ð³ñ³í ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Äìèòðèé Ìåäâåäåâ êåëë³.
Òåð ìåò 2030 šèë ê¢ðòë Õàëüìã Òàœº÷èí ñîöèàëüí-ýêîíîìè÷åñê äåëãðëòèí ñòðàòåãèéä øèí òåõíîëîãèéñò áîëí èííîâàöä ºîë îíüã ´ããäš³í³. Òåð¢í³ òóñêàð Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòä áîëñí íîìèí êîíôåðåíöä òîäðõà ꢢíäâð áîëâ. Ýí¢ã ïðîðåêòîð Êåðìåí Áàäìàåâà ºàðäâ. Õóðãò òåð ìåò ÂÍÈÈÃÈÌ èíñòèòóòûí Õàëüìã ôèëèàëûí, Õàëüìã ÍÈÈÑÕ-í ê´äë³÷íð, ìèíèñòåðñòâñèí áîëí âåäîìñòâñèí ýë÷íð îðëöš òîîëâðàðí õóâàëöâ.
Òàœº÷èí ³ìòí³ šèðºëèí êåìš³ã êåñã õîëâàíä ´´äë¢ëõèí ò´ë³ èííîâàöèîíí äåëãðëòèí êåñã ýâ-àðºèã óëì ´ðã³ð îëçëõ êåðãò³ ãèš ñ¢¢ðò îðëöà÷íð òîîëâðàí ìåä¢ëâ. Òåð¢í³ ò´ë³ òàœº÷ä ñ³í òààë á³³í³, ÿºàä ãèõë³ ìàíàä àõ áîëí äóíäûí ïðîôåññèîíàëüí ñóðºóëüòà ³ìòí³ òîíü èê. Áîëâ ìàíàä òåõíîïàðêñ, áèçíåñ-èíêóáàòîðìóä áຠãèš êåëãäâ.
-Òàœº÷èí ñåë³í³ ýäë-àõóä ê¢ö³ìš á³ðš ²ð³ñ³í º³³õ¢ëì¢äò ì´ð³º³ð áîëí ìåäàëüìóäàð à÷ëãäíà. Áîëâ òîîöà ´ãäã ïðåäïðèÿòüì¢äèí òî éèð áàº, ¢ëã¢ðíü ËÏÕ-ñ çóã ýâð³ äóðàð òîîöàºàí ´ãí³, òåð¢í³ñ ê´ëò³ êåñã ò¢ð¢-ç¢ä¢ ºàðíà. Òèèì áîëâ ÷èãí ìèíèñòåðñòâ èííîâàöèã ´ðã³ð îëçëõäàí áåëí. Áîëâ ìàë ´ñêëºí³ ñàëâðò òèèì øèí ýâ-àðº îëçëäã ïðåäïðèÿòüì¢ä áàº, - ãèš òàœº÷èí ñåë³í³ ýäë-àõóí ìèíèñòðèí äàðóê Âàëåðèé Àðòàåâ êåëâ.
Ýí¢í³ òåìäãëñ³ð, ê´äëìøèí áàòðñí ýâ-àðºèã äàðóíü ñîëüš áîëøãî, òåð¢í³ ò´ë³ àðäíü îðš áåëäâðèí ê´äëìø êåðãò³, øèí ýâ-àðºèí ò´ë³ òààë òîãòàõìí. Òåð¢í³ ò´ë³ ìèíèñòåðñòâèí áîëí Õàëüìã ÃÓ-í õîîðíä áàòëñí òàœº÷èí àãðàðí ò´ñâ á³³í³. Óíèâåðñèòåòèí "Áèîâåò" ëàáîðàòîðèí óë äååð 30 ýäë-àõóëà èììóííî-ãåíåòè÷åñê øèíšëëò êåëºí³ 30 áîîöàí áàòëãäëà.
Ýí ê´äëìøò òàëäàí ÷èãí ýäë-àõóñèã îðëöóëš "Èììóííàÿ ãåíåòèêà â ÀÏÊ" ãèäã ñòðàòåãè÷åñê ò´ñâèí òààëä øèíšëëò³í öààðàíäíü êåõë³ òóñòà áîëõ, òåð ò´ñâèã 2030 šèë ê¢ðòë îëçëõ ñòðàòåãèéä îðóëõ êåðãò³. Èðã÷ä³í òàëäàí ÷èãí øèí òîîò, èííîâàöñ òåð¢íä îðõ ç´âò³. Ò³ð³-òåìñ, ñàäìóä ò³ðëºíä îíüãàí ´ãõìí ãèš ñ¢¢ðò îðëöà÷íð òîîëâðàí êåëâ.
Ìàë ´ñêëºí³ ïðåäïðèÿòüì¢äò èííîâàöèã îðóëëºíà ñèñòåì óãà, òåã³ä ñåë³í³ ýäë-àõóã äåëãð¢ëëºí³ ïðîãðàììèã øèí³ñ õ³ë³õ êåðãò³, ýêîíîìèêèí öóã ñàëâðìóä õîîðíäàí çàëºëäàòà á³³õ ç´âò³. Àãðîòåõíîïàðêèã ïðàâèòåëüñòâèí ä´ã³ð á¢ðä³õ êåðãò³.
Èíòåíñèôèêàöèí òåõíîëîãèéñèã óëì ´ðã³ð îëçëõìí, áîëâ îäà äååð³í çóã ýêë³ä ýí êåðãèã ê¢ö³š³í³. Áîðäëºíà èê êåìš³ò³ ôåðìñ ñåêõìí. Õàëüìã òîõìà ìàë áîðäëºíä ºîë îíüãàí ´ãõ êåðãò³.
Ýêîíîìèêèí êåñã ñàëâðò èííîâàö îðóëõèí ò´ë³ Õàëüìã ÃÓ-í óë äååð íîìèí øèøëœ öóòõëœ ñåêõ êåðãò³ ãèš ñïåöèàëèñòíð áàñ òîîëâðàí êåëâ. Øèí ÿíçòà ïðåäïðèÿòüì¢äò ê´äëõ ñïåöèàëèñòíðèã îäà áåëäõìí, òåð¢í³ ò´ë³ Õàëüìã ÃÓ-ä ýêëñí "Ó÷åíèê" ìàðºàã ´ðãš¢ëš Öóã³ð³ñ³í êåìš³íä á¢ðä³õ êåðãò³. Êåìð Õàëüìã Òàœº÷ä èííîâàöèã ä´œíõë³ ²ð³ñ³í òèèì ê¢ñëò³ ñàœ ä´œã³í áàñ ê¢ðã³ä á³³õ ãèš êîíôåðåíöä îðëöà÷íð òîîëâðàí êåëâ.
Ðàéîäàñ àâ÷ èðñí ñåë³í³ ýäë-àõóí ýäë-óóøèã õóëäõèí ò´ë³ ìàðêåòèíãèí øèí öóòõëœ êåðãò³. Èííîâàöèí òàëäàí ÷èãí ýâ-àðºèã òàœº÷ä ´ðã³ð îëçëõëà ïðîèçâîäñòâèí äåëãðëòèí, ³ìòí³ šèðºëèí êåìš³ ´´äë¢ëõèí òóñêàð êåëš áîëšàíà.

Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Áè÷êä¢äèí äåëê³ ýâð³ îí÷òà, ýâð³ ´â³ðöò³. Òåð¢ã øèíšëš ìåäõèí ò´ë³ä èê áèëã, ó äåë㢠ñåäêë êåðãò³. Ìåë òèèì ó-´ðãí ñåäêëò³, ñàðóë ÷ååšò³ óëñèí íåãíü Ýëñòä á³³äã Îëüãà Öåáåêîâà-Áåìáååâà ì´í. Øèäð Îëüãà Äîðäæèåâíà áè÷êä¢äò íåð³äš ¢¢ä³ñí "Ýšèíû - áàáóøêèíû ïîäÑêàçêè" ãèäã äåãòð Ìîñêâà áàëºñíä áàðàñ ºàðâ.
Îëüãà Äîðäæèåâíà Öåáåêîâà-Áåìáååâà (Öåâãèí-Áåìáèí Îêà) Ýëñò áàëºñíä ò´ðñìí. Áàëºñíà äóíäûí 17-÷ òîéãòà äóíäûí øêîë ò´ãñ³ñí³ õ´´í Ýëñòèí êîîïåðàòèâí òåõíèêóìä ñóðºóëü ñóðñìí. Õ´´ííü Õàëüìã ãîñóäàðñòâåíí óíèâåðñèòåòèí ôèëîëîãè÷åñê ôàêóëüòåò ò´ãñ³ñí áîëäã.
Îëüãà Äîðäæèåâíà ´íð ´ðê-á¢ëä, çóðºàí àõ-ýã÷ äóíä, ´ññìí. Ýöêíü Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä îðëöš, îðí-íóòãàí ç´ðìã êåâ³ð õàðñš éîâñìí. Áîëâ 1944 šèëä öóã õàëüìã ä³³÷íðë³ ³äë öåðã³ñ áóóëºãäš, Øèðîêëàãóð éîâóëãäàä, çîâëœ ¢çš, ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ºàðñìí. Òåã³ä äààš ºàðñí ä³í, Øèðîêëàã ýí¢í³ ýð¢ë-ìåíää ìóóºàí õàëüäàñí áîëäã. Ýí äàðó-äàðóíü ãåìò³ä á³³äã áèë³. Îòõí ꢢêíü Îëÿ øèíê³í íåãäã÷ êëàññò îðõàð áåëäš³ñí öàãò ýöêíü ãåìèí 碢ë³ð ñ³³º³í õ³³š îäâ. Ýêíü ä³êš õ³ðä ºàðëãî, äîëàí ¢ð³í ºàíö ºàðàðí ´ñêâ. Ê¢¢êä³í ´ñê³ä-áîñõàä, ñóðºóëü-ýðäì äàñõàä, šèðºëèí õààëºä îðóëâ.
Îäà Îëüãà Äîðäæèåâíà ºóðâí ¢ðò³ õ´âò³ ýê, êèëìšò³ ýýš. Ê¢¢êäò³í, à÷íð-çååíðò³í í¢äí-àìí áîëš, ýäíä³í ä´œ áîëíà. Áè÷êä¢ä òóóëüñò äóðòà áîëäã. Òåã³ä òóóëèí àâöàð ÿìð íåã ò´ð³ð ö³³ëºâð ´ãõë³, íààäàð äàìšóëàä, íààäíà ýâ-àðº îëçëõëà, ꢢêä àìðàð ìåäí³, ñ³³í³ð òîäëíà. ¥äã³ öàãèí áè÷êä¢ä ãàäæåòì¢ä îëçëàä, òåð¢í³ ¢ëì³ä îðšàíà. Ýâð³ííü áè÷êíäê öàãàí òîäëõëà, ꢢêä ´äðèí äóóñí öåâð àºàð êèèëš, ºàçà ´äðò³í 㢢º³ä íààääã áèë³. Îëüãà Äîðäæèåâíà òóóëüñ ¢¢ä³š, áè÷êä¢äèã ýí ìó àâã-á³ðö³ñ ãåòë¢ëõ³ð ñåäí³. ßìàðàí ÷èãí êåðã-¢¢ë ê¢¢í³ çàœ-á³ðöäíü ¢ë쳺³í õàëüäàíà. Áè÷êä¢ä ÿìð íåã êåðã-¢¢ë³ð ñîíüìñõëà, òåðíü õ´´ò öàãò ꢢêäèí çàœ-á³ðöèíü áàòðóëëºíä, õ´âäíü ÷èãí íèë÷³í ê¢ðãí³.
Òóóëüñ ó÷ð-óòõàðí áîëí óðí êåëí³ ÿíçàðí áè÷êä¢äèí óõàí-òîîëâðò ´´ðõí, àìð ¢¢ä³âðì¢ä, òåã³ä àìí óðí ¢ãèí ýí ÿíçèã îëçëš áè÷ñí ¢¢ä³âðì¢ä ꢢêäò òààñòà, çîêàñòà áîëíà. "Ýšèíû - áàáóøêèíû ïîäÑêàçêè" äåãòðò ¢çã¢ä, ãåðèí õàìã òîîò, øîâóä, àœãóä, ìîää, Ñàð áîëí Ïàíð ÷èãí ³ìò³ êèèò³ áîëñí êåâò³º³ð óõàëš áîëí ꢢíäš ÷àäíà. Ýäí ê´â¢ä-ꢢêäò ÿìàðàí ÷èãí á³³äë-šèðºëèí éîâäëìóäëà õàðºñí êåìä ÿºš áèé³í á³ðõèí òóñò ñ¢â-ñåëâã ´ã÷, óõà çààíà. Áè÷êí óìøà÷íð îíüãàí ´ã÷ óìøàä, ìåäðë àâíà.
Õóðàœºó ä´ðâí ³œã³ñ òîãòíà. ×èê³ð áè÷ëºí³ òóñê ò´ð³ð òóóëüñ îðñ êåëí³ òóñò çîêàëìóä òîäëš àâõäíü í´êä áîëíà. Òåð ìåò áèé³í öåâð-öååð³ð á³ðëºí³ òóñê ñåëâã¢ä ´ããäí³. Äåãòð óõà çààíà, áóðó éîâäëìóäàñ ñàãëóëíà, àõ óëñèí ñåëâã¢ä ò´ðò³í àâõ êåðãò³ ãèñí ñóðºìš ´ãí³. Õàëüìã àìí óðí ¢ãèí ç´´ð ýí äåãòðò îðóëãäñèíü îí÷òà áîëâ.
Áè÷êä¢äò ìåäãääã³ð áè÷í³ ãèñí àìð ò´ð áèø. Áîëâ ò¢¢ðâ³÷ áè÷ñí òîîòàðí ꢢêäèí çàœ-á³ðöèí ´â³ðöèíü ñ³³í³ð ìåääã³í èòê¢ëš³í³. ¡¢ä³âðì¢äíü áè÷êä¢äò ìåäãäì, àìð áîëí ò´â ¢ãì¢ä³ð áè÷ãäñèíü òåìäãëõ êåðãò³.
Áè÷êí óìøà÷íðàí Îëüãà Äîðäæèåâíà á³³äë-šèðºëë³, îð÷ëœãèí, éèðòìšèí îëí ç¢ñí á³³äëë³ ¢¢ä³âðì¢ä³ðí äàìšóëš òàíüëäóëõëàðí, òåäíä ñóðºìšàí ´ã÷³í³, óõàí-òîîëâðèíü áîëí ê¢ñëèíü óðìäóëã÷ ñ¢â-ñåëâã³í ´ãí³. Ýí òóóëüñ ÷èãí ó÷ð-óòõàðí áîëí ÿíçàðí òèèì ÷èíð 碢š³í³. Ò¢¢ðâ³÷ áè÷êä¢äò áèé³í á³ðëºí³, êåš³õ ê´äëìøò³í ñåäêë³í ´ãëºí³, ýâð³ äààâðàí ìåäëºí³ àâã-á³ðö ñóðºìšëšàíà. Õóðàœºóä õàëüìã öåöí ¢ëã¢ðì¢ä îðóëãäš. Òåäí áàñ áè÷êä¢äò ìåäõä ñîíüí áîëõ. Ýí äåãòð á´ä¢í óëñèã ÷èãí ñîíüìñóëõìí.
Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Šèë áîëºí íîÿáðèí 10-ä ìàíà îðí-íóòãò ²ð³ñ³í Ô³äåðàöèí äîòð-äóíäûí êåðã¢äèí îðãàíìóäûí ê´äë³÷èí ñ³í ´äð òåìäãëí³. Ýí áàéðèí ´äðë³ ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã áîëí âåòåðàíìóäûã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "¡¢ë òàòëºíëà íîîëäëºíä, çàêà ê¢ö³ëºíä áîëí ç´âèí äèãò³-äàðàòà á³³äë õàäºëëºíä ýðäìèí ¢¢ëäâð³í íåð³äñí ³ìòíä ê¢íäë뺳í ýíäð ìåä¢ëš³í³âèäí. Çàêàíä öåðãëëºí³ õààëº ø¢¢š àâñí Õàëüìã Òàœº÷èí äîòð-äóíäûí êåðã¢äèí îðãàíìóäûí ê´äë³÷íð êåðã³í éè뺳í ñ³³í³ð ìåäí³, ¢íí-÷èê³ð áîëí öóã òîîëâðèã îíüãòàí àâ÷ ¢¢ëäí³, êåðã-¢¢ëèí áîëí ä³³÷ ñ³í áåëäâð³í, éîñòà ò´ðñêí÷ ñåäêë³í ¢ç¢ëí³, òåã³ä ÷èãí ýäí ò³âñí äààëºâðàí àðäíü îðš ñ³í àøòàºàð ê¢ö³í³. Îíö õàíëòàí äîòð-äóíäûí êåðã¢äèí îðãàíìóäûí âåòåðàíìóäò ´ðãõ³ð ñåäë³â, òàäí êåðã³í ñ³³í³ð ìåäñí äååð³í çàëó-ç´ðãò³º³ð, Ò´ðñêíä³í, èðãí³ áîëí öåðãëëòèí äààëºâðòàí èòêëò³º³ð ¢¢ëäš õàëüìã ïîëèöèí áຠíàñòà ê´äë³÷íðò ñ³í ¢ëã¢ð-¢çìš áîëšàíàò",- ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ, ²ð³ñ³í Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàòíð Ìàðèíà Ìóêàáåíîâà áîëí Áàòîð Àäó÷èåâ òàœº÷èí äîòð-äóíäûí êåðã¢äèí îðãàíìóäûí ê´äë³÷íðèã áîëí âåòåðàíìóäûã é´ð³š, ýäíä áàò ýð¢ë-ìåíä ýäëš, êåðã³í óëì äààâðòàºàð áîëí ñ³í àøòàºàð ê¢ö³š éîâòí ãèš äóðäâ