Îêòÿáðü ñàðèí íåã øèíä öóã íàðò-äåëê³ä ìåä³ò³ óëñèí ¥äð òåìäãëãäí³. Ýí ´äðèã 1990 šèë³ñ àâí ÎÎÍ-à Ãåíåðàëüí Àññàìáëåéèí øèèäâð³ð òåìäãëäã áîëñìí. Ìåä³ò³ óëñèí ìåäèöèíñê áîëí ñîöèàëüí òåòêëºí³, ýäí³ á³³äë-šèðºëèí òààë ÿñðóëºíà, ýäí³ îëç-îðó èêä¢ëºí³, ñóë öàãèíü ñåðãìšò³º³ð á¢ðä³ëºí³ ò´ðì¢ä õàºëõ ê¢ñëò³º³ð ýí ´äðèã çàðëñìí. Ýí ´äð êåñã îðí-íóòãò ìåä³ò³ óëñèã òåâ÷š, ýäí³ ò´ë³ ñåðãìšò³ êåðã-¢¢ëäâðì¢ä á¢ðä³ãäí³, áຠ¢éèí óëñëà õàðºëòñ áîëíà. Ìàíà òàœº÷ä ÷èãí ýí ´äð îðãàíèçàö-ïðåäïðèÿòü áîëºíä à÷òà àìðëºíä ºàðñí àõ ¢¢ðì¢äò³í çî뺚 îäíà, ´ðê-á¢ë áîëºíä ààâ-ýýšíð³í òîîíà. Òåìãëõ³ñ õàëüìã óëñ èê êåç³í³ñ àâí àõ ¢éèí óëñèã òåâ÷š, êåí àõàí ê¢íäëäã àâúÿñòà. ¥ðê-á¢ë áîëºíä ìåä³ò³ óëñèí é´ð³ë óãàºàð íåã ÷èãí êåðã-¢¢ëäâð ýêëõø, ê´ãøäèí ñ¢â-ñåëâã³ð ÿìð íåã èê ÷èíðò³ ò´ð õàºëãäõø.
Íàñí-šèðºëä³í êåñã ò¢ð¢-ç¢ä¢ ¢çññí áèéíü ìàíà ààâ-ýýšíð çîâëœãäàí äàðëãäëãî, à÷íð-çååíðò³í í¢äí-àìí áîëš, îëíà á³³äë-šèðºëä øóíìºàºàð îðëöš, ´äã³ öàãèí íåêâðë³ èðëöõ³ð ç¢òêäãíü òåìäãò³. Òèèã³ä ñ¢ë öàãò ìåä³ò³ óëñ äóíä êîìïüþòåðàð ñîíüìñš øèí ìåäðë õîðøàšàõ óëñèí òî ´ñ³ä éîâíà. 2007 šèë³ñ àâí ÊàëìÃÓ-ä ìåä³òíðèí ò´ë³ êîìïüþòåðí ñóðºóëü á¢ðä³ãäí³, ýí šèëì¢äèí ýðãöä õîéð çó øàõó ìåä³ò êîìïüþòåð îëçëäãèã äàñâ. 2013 šèë³ñ àâí áîëõëà "Ýýšíð áîëí ààâíð îíëàéí" ãèäã ñîöèàëüí ïðîãðàììàð ò³âí çóí ìåä³ò êîìïüþòåðí êóðñ ò´ãñ³â. Ýí¢ã ò´ãñ³ñí ìåä³òíð šèë áîëºí Öóã³ð³ñ³í ïåíñèîíåðì¢ä äóíä áîëäã êîìïüþòåðí ìàðºàíä îðëöíà.
Ìåä³ò³ óëñ äóíä áèëãò³-ýðäìò³íü îëí á³³õíü "Ýðäì", "Çóëòðºí", "Ñòåïíÿíî÷êà", "Ñóäàðóøêà" áîëí íàíü ÷èãí àíñàìáëüìóäûí êîíöåðòä îäñí óëñ ¢çñí áîëõ. À÷òà àìðëºíä ºàðñí ààâ-ýýšíð ñóë öàãàí òóñòàºàð áîëí ñåðãìšò³º³ð äàâóëšàõíü, îëí ç¢ñí ìàðºàñò òàœº÷èí á³³òõ³, îðí-íóòãèííü íåð ºà𺚠éîâõíü îëíä ¢ëã¢ð-¢çìš áîëíà.
Ìàíà òàœº÷èí õîòë áàëºñíä áîëí ðàéîäò ¢¢ëäš³õ ³ìòí³ ñîöèàëüí òåòêâðèí êîìïëåêñí öóòõëœãóäò ìåä³ò³ óëñèí ò´ë³ îëí ç¢ñí êðóæîê ¢¢ëäí³, òåð¢íä ê´ãøä ºàðèí ýðäì äåëãð¢ëí³, äó äóóëíà, øàòð íààäíà áîëí íàíü ÷èãí ¢¢ë á³ðí³. Ñ¢ë öàãò ìåä³ò³ óëñ ýð¢ë-÷èê àâã-á³ðö³ð á³³ëºí³, öîãö-ìàõìóäàí áàòðóëëºíà ò´ðò èê îíüãàí ´ãäã áîëâ. Îäà ýäí äóíä ñêàíäèíàâñê éîâëºí, éîãàí, ýð¢ë-ìåíä áàòðóëëºíà íàíü ÷èãí çàíÿòüñ òààñëò îëâ. Ìåä³ò³ óëñèí íàðò-äåëê³í ´äðò íåð³äš ê´ãøäèí ò´ë³ êåñã êåðã-¢¢ëäâð, ìàðºàí çàðëãäâ. Òàœº÷èí êîìïëåêñí öóòõëœä ìåä³òíð áàéðèí ´äð óãòš êîíöåðò äàâóëš, áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëâ. Ýí öóòõëœãèí ¢¢ëäâðò øóíìºàºàð îðëöäã ààâ-ýýšíðò ó÷ðåæäåíÿ ºàðäà÷ Ñâåòëàíà Ðîìàí Ê¢íäëëºí³ ºàøãóä á³ð¢ëš ´ãâ. Òåäí äóíä éèð ê¢ðñí ýýšíð Ìàðèÿ Ñàíæèíîâíà Áóòàðèíîâà, Ìàðôà Èëþìæèíîâíà Àêóãèíîâà áîëí Íèíà Ëèäæèíîâíà Öåäåíîâà. Ýí ýýšíð öóòõëœ á¢ðäñí³ñ àâí õ´ðí òàâí šèë øàõó íààðàí èðš³í³. Õóð-öàñí îðâ ÷èãí ýäí íààðàí à亚, öîãö-ìàõìóä áàòðóëëºíà çàíÿòüñèã äóòàõø. ijê³ä ýýšíð áèèºèí êðóæîêä îðõäàí äóðòà. Íààðàí èð³ä, ýíä íåã-íåãí³ííü ìåíä ìåäš, 糜ã³ðí õóâàëöš, öàãàí ñîíüíàð äàâóëíà. "Íààðàí ýñ èðõë³, òîëºà ´´äí³",- ãèš ýýšíð õóâàëöíà.
Ýí ýýšíð òóóâðèí ê¢÷ð çîâëœãèã äààš ºàðàä, ò´ðñêí òàœº÷èííü áîñõìšä èê ò³âö³í îðóëñí óëñ áîëšàíà. Í.Ë.Öåäåíîâà ´ëãìð õóâö-õóíð óéäã ôàáðèêä ä´÷ øàõó šèëä³í ê´äëñìí. Çóðàºàí äàâóëàä ê¢ö³º³ä, ºóðâí ä³êš ôàáðèêèí í¢¢ðë³÷ áîëñìí. "Êåðãò³ áîëõëà ñ´´äíü ÷èãí ¢ëä³ä ê´äëäã áèë³âèäí. Ñîâåòñê éîñíà öàãò ìàíà ôàáðèêèí õóâö-õóíðèã Ìîñêâà ê¢ðòë õóëääã áèë³. Í¢¢ðëã÷ ê´äë³÷íð Ìë îðí-íóòã éîâõ ïóòåâêàð à÷ëãääã á³³ñìí, ê´äë³÷íð ïàòüðàð òåòêãääã áèë³", - ãèš Íèíà Ëèäæèíîâíà õóâàëöâ. Ì.È.Àêóãèíîâà áîëõëà ñòîëîâñèí òðåñòä îëí šèëä³í ê´äëâ. Óðäíü õîòë áàëºñíä êåñã ñòîëîâ ¢¢ëääã á³³ñìí, òåíä ³ìòí îëàð èðš õîò óóäã äååð³í ãåð¢ðí õóëäš àâäã á³³ñèã ìåä³ò òîäëíà. Ì.Ñ.Áóòàðèíîâà "Âîäîêàíàë" ãèäã áàëºñíà ïðåäïðèÿòüä à÷òà àìðëºíäàí ºàðòëàí ê´äëš éîâñìí. Ýýšèí êåëñ³ð, ïðåäïðèÿòèí ºàðäâð âåòåðàíìóäàí ìàðòõø, áàéðèí ´äðì¢äë³ é´ð³š, áåëã àâ÷ èðí³. Ýäí³ êèëìš ìåä³òíðò èê áàéð ¢¢ä³í³ ãèš Ìàðèÿ Ñàíæèíîâíà òåìäãëí³.
Ì.È.Àêóãèíîâà îäà éèðí õîéðòà, Ì.Ñ.Áóòàðèíîâà áîëí Í.Ë.Öåäåíîâà ýí¢í³ñ õîéð šèë áàº, èðõ šèëä îí÷òà ´´í³í òåìäãëõìí. Áîëâ ýäí áèèë³ä-äóóëàä, øîãëàä èí³š³õèã ¢çõë³, èèì íàñòà óëñ ãèš êåëõä áåðê áîëíà. Çàãëþí, øóëóí-øóäðìã ýýšíð ÷èê àâã-á³ðö³ðí áîëí á³³äë-šèðºë³ðí îëíä ¢ëã¢ð áîëõ ç´âò³ ãèš ñàíãäíà.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Šèë áîëºí îðí-íóòãò "Âåëîñèïåä³ð ê´äëìøò³í îäûé" ãèäã öóã³ð³ñ³í àêö á¢ðä³ãäí³. ¥äð áîëºí ýâð³ êåðã³ðí âåëîñèïåä³ð éîâš áîëõìí ãèñèã ¢ç¢ëõ ê¢ñë ýí êåðã-¢¢ëäâð 碢š³í³. Òåð ìåò ê´äëìøò³í ÷èãí ýí ê´ëã³ð éîâõä ýâò³ áîëí òààëìšòà ãèñèã ìåä¢ëõ³ð á³³í³.
ѳí àâúÿñò òîõðñí ýí àêö ìàíà îðí-íóòãò êåñã šèëèí ýðãöä äàâóëãäíà. Ýí šèëèí ìàé ñàðä ÷èãí âåëîñèïåä³ð 㢢ëãäã óëñèí íèèö³í³ îðëöà÷íð íåã ´äð äåãö öóºàð âåëîñèïåä óíàä éîâñìí. Íèäí "Âåëîñèïåä³ð ê´äëìøò³í îäûé" ãèäã àêöä ñàé ºàð ê¢í îðëöñìí. Ýí êåðã-¢¢ëäâð âåëîñèïåä³ð éîâäã àâúÿñèã îëí äóíä òàðõàõ, ýð¢ë-÷èê àâã-á³ðö áàòðóëõ, ²ð³ñ³í áàëºñäûí ýêîëîãè÷åñê á³³äë ÿñðóëõ ê¢ñëò³º³ð äàâóëãäíà. Âåëîñèïåäèñòíðèí òîîä îðõèí ò´ë³ ýâð³ âåëîñèïåäò³ áîëàä, ýñ ãèš í³ì³³äëºíä àâ÷ áîëõìí, ê´äëìøò³í ýñ ãèš ñóðºóëüäàí éîâõ êåðãò³.
Îäàõí ìàíà îðí-íóòãò "Âåëîñèïåä³ð ê´äëìøò³í îäûé" ãèäã äàðàíè àêö áîëâ. Òàœº÷èí òîñõëòûí, ê´ëãí-ê¢÷í³ áîëí õààëºèí ýäë-àõóí ìèíèñòåðñòâèí ê´äë³÷íð ä³êí³ñ øóíìºàºàð ýí êåðã-¢¢ëäâðò îðëöâ.
Èèì àêöñ äàâóëšàõèíü ³ìòí ¢ç³ä, îœäàíàð óõàëš, ãèèãí ìàø躳í ãåðò³í ¢ë䳚, ýð¢ë-ìåíä³í ÿñðóëõèí ò´ë³ä áàñ âåëîñèïåä³ð éîâõàð ñàíà 碢í³. Òèèã³ä èèì òóñòà êåðã-¢¢ëäâðì¢ä îëí äóíä ýð¢ë-÷èê àâã-á³ðöèí çàœøàë áàòðóëíà. Òåð ìåò îëí ç¢ñí ÿíçèí îðãàíèçàöñèí îíüãèã áàëºñíà ýêîëîãèéèí ò´ðì¢äò òóñõàíà.
¥äð áîëºí 30 ìèíóòä ÷èãí âåëîñèïåä³ð éîâõëà ýííü ê¢¢í³ ýð¢ë-ìåíäèíü ÿñðóëëºíä íèë÷³í ê¢ðãš, îëí ç¢ñí ãåì³ñ ãåòëãí³. Äàœãèí âåëîñèïåä³ð éîâäã óëñ õàÿ-õàÿ ãåìòí³, òåã³ä ÷èãí äàðóíü-äàðóíü ãåìòäã óëñàñ äîðõíü 15 ïðîöåíòä áàºàð ê´äëìø³ñí äóòíà. Âåëîèíôðàñòðóêòóðèã äåëãð¢ëëºíä 촜㠺àðºëºí îëçòà-òóñòà áîëõìí. Á³³ðí ëàâêñò îëí óëñ âåëîñèïåä õóëäš àâàä á³³õ, ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà õàëõä ì´œãí ³ðâëãäõ, óóëüíöñò ê´ëãí-ê¢÷í³ òî áàºðàä, àºàð öåâð áîëõ.
Òàâí äóóíàä éîâõ ºàçðò âåëîñèïåä³ð ò¢ðãí êåâ³ð àìðàð éîâš áîëõìí. Âåëîñèïåä õàìãèí ýêîëîãè÷åñê ê´ëãí áîëšàõíü ì´í. Ìàøèä, àâòîáóñìóä àºàðèã áóçðäàíà. Òåã³ä ÷èãí áàëºñíà ýêîëîãè÷åñê á³³äëèã ÿñðóëõèí ò´ë³ä öóºàð âåëîñèïåä³ð éîâõàð ç¢òõìí.

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

"Êàëìûêèÿ" ÐÈÀ-ä áîëñí äàðàíè ïðåññ-êîíôåðåíöä "¥´ðäíð" áèèºèí òåàòðèí õóäîæåñòâåí ºàðäà÷, ²ð³ñ³í èñêóññòâèí à÷òà ¢¢ëä³÷, Õàëüìãèí Ãåðîé Ïåòð Íàäáèòîâ èðš, æóðíàëèñòíðò òåàòðèí øèí ò´ñâèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Íåð òóóðñí êîëëåêòèâ îäà Ñèâðèí ºàçðàð ãàñòðîëüä éîâõäàí áåëäš³í³. ²ð³ñ³í ñîéëûí ìèíèñòåðñòâèí ãðàíò ø¢¢š àâàä, òåð¢í³ êåìš³íä îêòÿáðèí 6-ñ àâí ãàñòðîëüä ºàð÷ éîâšàíà. Òûâà Ðåñïóáëèêä, Õàêàññüò, Óóëûí Àëòàéä "¥´ðäíð" áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ëõìí. Ãàñòðîëüí ïðîãðàììä õàëüìã óëñèí áè áîëí äóí îðšàíà. Êîëëåêòèâä îäà ñ³í äóóòà áàº÷óä á³³í³.
Ýí éîâëºíà ´ìí áèèºèí êîëëåêòèâ Ôðàíöä áèëã-ýðäì³í ¢ç¢ë³ä èðñìí. Ñàð äàâó àìðàä, ä³êí³ñ ïðîãðàììàí áåëä³ä, ýäí îäà õààëºäàí ºàð÷ éîâšàíà. Òåð¢íë³ èðëö¢ë³ä, Ïåòð Íàäáèòîâ Ñèâðèí öàãèã òîäëâ. Áè÷êí³ñí áèèºèí ýðäìä äóðòà ê´â¢í ñïîðòàð ÷èãí ñîíüìñ÷, îíüãàí ´ã÷³ñìí. Ýðäì ø¢¢š àâõ öàã èðõë³íü, íåã ñàäí ꢢêä ê¢í Íîâîñèáèðñê îðàä, ꢢêí òàëàí éîâšàñèíü äàõóëàä, ýêíü Ïåòðèã òèèã³ð³í éîâóëš. Òåíä èðõë³, Õàëüìãóðí í¢¢õ ç´â ´ããäõ ãèñí 糜ã ñîœñš. Òåã³ä ýäí õ³ð¢ õ³ðâ. Óëàí Ëèäæèåâà ðàäèîºàð äóóëõ ãèñí 糜㠺àë ìåò ïàäðàä, òåð äàðóíü õàëüìã ê¢í áîëºíà á¢ëä ê¢ðâ. ²ìòí ñåë³í³ äóíä á³³õ ðàäèîí ´´ð öóãëðš ñîœññí á³³š. Ñèâðèí ºàçðàð ãàñòðîëüä éîâõ éîâäë òèèì òîäëâðèã ñåðã³â. Ê¢íä-ê¢÷ð àðâí ºóðâí šèëèí çîâëœãèã òåñš ºàðõä ä´œ áîëñí óëñò õàíëòàí ìåä¢ëš, òèèãõä ìó íåðò³º³ð òóóâðò òóññí óëñ íåð³í öåâðä¢ë³ä, øèí³ñ êåë³í, ñîéëàí, òóóšàí áîñõš àâñàí, îäà ÿìàðàí êåâ³ð á³³õ³í ¢ç¢ëõ³ð "¥´ðäíð" òåàòðèí àðòèñòíð éîâšàíà. Ýí éîâëºí íåã ¢ë¢ ÷èíðò³. Õàëüìãóäûã Ñèâð¢ð òóóëºñíà 75 šèëèí ´´íä ýííü íåð³äãäš³í³. Öàã íåã³ð á³³äãî, ¢íí þìí ¢ííä³í ºàðäãíü òåð áîëšàíà.
Òåàòðèí êîëëåêòèâ àðòèñòíðèã, øèí ñåëã³ áåëäëºíä èê êèëìš ºàðºíà. Ýâð³ ñòóäÿñ íàíü ýí êåðãèã óëì ´ðãš¢ëš ê¢ö³õèí ò´ë³ Ïåòð Òèìîôååâè÷ ²ð³ñ³í ñîéëûí ìèíèñòåðñòâä ꢢíäâð ê庳ä, Ïåðìñê õîðåîãðàôè÷åñê ó÷èëèùä áèëãò³ ê´â¢ä-ꢢêäèã äàññõàð ¢ãöñí áèë³. Òåð ç´âø³ë³ð îäà ä´ðâí ê¢í - õîéð ꢢêí áîëí õîéð ê´â¢í òåíä ñóð÷àíà. Ø¢¢âð êåñí³ àøò àðâí íåãí ꢢêí-ê´â¢í ø¢¢š àâãäñí áèë³. Çóã ýê-ýöêíü êåñãòíü éîâõ ç´âø³ë ´ãñí óãà. Áèèºèí ýðäì òàëäàí îëí ýðäì³ñ äîð áèø, áèëãò³ óëñò éèð òóñòà ýðäì, ³ìòíä áàéð áåëãëäã ýðäì ãèš íåðò³ áàëåòìåéñòåð èòê¢ëš êåëâ.
Íàñí-šèðºë³í äóðòà ýðäìä³í íåð³ä³ä, õàëüìã áèèºèí ä´œã³ð öóã äåëê³ä êåëí-óëñèííü òóñêàð êåëš ´ãñí ê¢í òàœº÷àí öóã õàëõàðíü, òåð äîòð áèèºèí ýðäì³ð ÷èãí äåëãð¢ëõ êåðãò³ ãèš äóóäâð êåš³í³. ijê³ä áîëõëà, Ï. ×îíêóøîâèí íåðò³ èñêóññòâèí êîëëåäæä õîðåîãðàôè÷åñê ³œã øèí³ñ ñåêãäš³í³. Òåð¢íä áèèä äóðòà áàº÷óäûã èëäêš, øêîëìóäàð õ³³âð êåš, èðëöœã¢ ê´äëìø êåãäš³í³.
Òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòåðñòâèí ê´äë³÷ Íàòàëüÿ Ãàäàíîâàí êåëñ³ð, íîÿáðèí 24-25-ä Ýëñòä Ïåòð Íàäáèòîâèí íàéí šèëèí ´´íä íåð³äñí áàéðèí êåðã-¢¢ëäâð áîëõìí. Á¢ðä³ìšèí êîìèòåò áîëí ê´äìø÷ áàã á¢ðä³ãäš, áåëäâðèí ê´äëìø ýêëš³í³. Ýí èê áàéðò êåñã ºàçðàñ, ºàçàäûí îðíàñ ÷èãí îëí ãèè÷íð èðí ãèš³í³. Ìîñêâàºàñ áîëí Ñòàâðîïîëÿñ áèèºèí êîëëåêòèâñ èðõ ãèš çóðàëãäšàíà. Êåëí-óëñèí áèèºèí êîëåêòèâñèí ºàðäà÷íðèí õ¢¢â ²ð³ñ³ä á³³í³, òåð õ¢¢âèí ãåø¢ä Ýëñòä äàðàíè ñ¢¢ð³í äàâóëõàð áåëäš³í³. ¥´íë³ èðëö¢ëš, "¥´ðäíð" òåàòðèí êîëëåêòèâ ðàéîäàð ãàñòðîëüä éîâšàíà. Ýäí Èê-Áóóðëä, Ê´â¢ä ñåë³íä, Ñàäîâîå ñåë³íä, Èê Öàðœä êîíöåðòì¢ä³í ¢ç¢ëâ. Áèèºèí ýðäìèã äåëãð¢ëõ íàíü ÷èãí òîîò ´´íèí êåìš³íä êåãäõìí.
Õàëüìã óëñ êåñã çóí šèëèí òóðøàðò ýâð³ ñîéëàí, áèëã-ýðäì³í, àâúÿñìóäàí àìí ¢ãèí ç´´ð³í õàäºëš, ´â³ðö, òàëäàí êåëí-óëñò ò´ð¢ö óãà êåñã òîîòûã ¢¢ä³ñ³ðíü Ïåòð Òèìîôååâè÷ èê áàõìš êåí³. Áèèºèí òóñêàð êåëõë³, êåëí-³ìòí áîëºí íåš³ä áè á³³í³. Õàëüìãóä áîëõëà ºóðâí ñ³³õí áèèò³, òèèì ç´´ðèã ¢éíðò³í õàëüìã óëñ ¢¢ä³š ¢ëä³ñíü àëäð êåðã. Òèèì ç´´ð³í ãååš áîëøãî.
Òèèã³ä íåð òóóðñí êîëëåêòèâ îëí øèí ò´ñâ ê¢ö³õ³ð áåëäš³í³.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí

¥öêëä¢ð òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí Ãåðò Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâèí ºàðäâðò ç´â-éîñ òåòêëºí³ ò´ð³ð äàœãèí ¢¢ëääã 碢ö¢ëëºí³ ñåëâëö³í³ ñ¢¢ð áîëâ. Ò¢ð¢ë³ä íàñíè äèãò ê¢ð³ä óãà ꢢêä-ê´â¢äèã ç´â-éîñ ýâääã éîâäëìóäàñ õ´ðëºí³ áîëí ³ìòíë³ òîãòóíàð, ò´âø¢í³ð á³³ëºí³ òóñò êåðã-¢¢ëäâðì¢ä ê¢ö³ëºí³ ò´ð³ð òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòð Íèêîëàé Ìàíöàåâ áîëí ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí ïîëèòèêèí ìèíèñòðèí äàðóê Êàìèëü Ìàðêååâ àõòà èëäêë êåâ.
"2013-2020 šèëì¢äò Õàëüìã Òàœº÷èí ñóðºóëü-ýðäìèí äåëãðëò" ãèäã ãîñóäàðñòâåíí ïðîãðàììèí "Ç´â-éîñ ýâääã éîâäëìóäàñ õ´ðëºí³ òóñêàð" ãèäã ïîäïðîãðàììèã ê¢ö³ëºí³ éîâóäò ýí šèë "Áèé³í õàðñ" ãèäã òàœº÷èí êåðã-ò´ðèí íààäí áîëâ. Äóíäûí øêîëìóäûí 6-8 êëàññìóäûí ñóðºóëü÷íð ýí¢íä îðëöâ. Öóã ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öñèí àäìèíèñòðàöñèí ñóðºóëü-ýðäìèí ³œã¢äèí ñàéòñò ꢢêäèí ç´âèí òóñê ö³³ëºâðèí ìàòåðèàëìóä á³³í³. 2018 šèëèí ìàé ñàðèí 30-ä ïðîôèëàêòè÷åñê ê´äëìø á¢ðä³ëºí³ áîëí óéí íàñòà ꢢêä-ê´â¢ä ³ñð éîâäëìóä ºàðºäãèã èëäêëºí³ òóñò á¢ðòêëºèã ÷àœºàõèí òóñê çàêâð ºàðºãäâ.Òåã³ä ýí çàêâðëà èðëö³ò³º³ð ê´äëìø³í øóíìºàäóëšàíà. Ê¢¢êä-ê´â¢äèã ç´â-éîñ ýâääã éîâäëìóäàñ õ´ðëºí³ òóñê ò´ð³ð ìåòîäè÷åñê çààâðìóä øêîëìóäàð òàðõàñìí. Øêîëìóäò ³³ìøã óãà á³³äë ÿºš òåòêãäš³õíü øèíšëãäí³. Òåð ìåò óéí íàñòà áàº÷óäûã ³³ìøã ó÷ðàšàõ áàãìóäàñ ñàãëóëš ñîöèàëüí ñåòüì¢äèã äàœãèí øèíšëí³.
Øêîëìóäò áîëñí õóðãóäò ꢢêä³í ñ³³í³ð õ³ë³š, ìó éîâäë áè÷³ ºàðºòõà, ³³ìøãò³ éîâäëëà áè÷³ õàðºòõà ãèš äàœãèí ñàã á³³õ êåðãò³ ãèñí ò´ð³ð ýê-ýöêíðë³ ê¢¢íäâð áîëñìí. Òåð ìåò ñóðºóëèí ó÷ðåæäåíüñò ꢢêäò ³³ìøã óãà á³³äë òåòêëºí³ òóñê ò´ð³ð ñåëâëö³í äàâóëãäâ. ²ñð ꢢêäèí òóñê òî-äèãèã ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõàð ïñèõîëîãî-ïåäàãîãè÷åñê ä´œ ê¢ðãëºí³ òàœº÷èí öóòëœä îðóëíà. Öóòõëœãèí ñïåöèàëèñòíð òèèì ꢢêäë³ çàíÿòüñ äàâóëš, ÷èêëõ³ð øóííà. Òåð ìåò øêîëìóäûí 6-11 êëàññìóäûí ñóðºóëü÷íðèí äóíä ¢¢ìš³õ, çîâšàõ ꢢêä á³³õèã èëäêõ³ð àíêåòèðîâàíü êåñìí. Òåã³ä êåðã-¢¢ëäâðò 12 ì蜺 ºàð ñóðºóëü÷ îðëöñí áîëäã. Àíêåòèðîâàíü êåñí³ àøà𠢢욳õ, çîâšàõ 1898 ê¢í èëäêãäâ. Òåã³ä ýäíèã îíüãòàí àâ÷, ê¢í áîëºíëà áàãøíð-ïñèõîëîãóä çàíÿòüñ äàâóëš ä´œ-òóñàí ê¢ðãõìí.
Òàœº÷èí ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí ìèíèñòåðñòâ äîðàñ ´ñ÷ éîâõ ¢éä ñ³í, ÷èê ñóðºìš ´ãõèí ò´ë³ä áàñ òåìäãò³ ê´äëìø ê¢ö³š³í³. Îëí ç¢ñí ñïîðòèâí, áèëã-ýðäì äåëãð¢ëëºí³ ìåäðë ´ð㚢ëëºí³ òóñò îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä äàâóëíà. Áè÷êä¢äèí áîëí óéí íàñòà áàº÷óäûí îëíà íèèö³ñèí ¢¢ëäâðò îíüã òóñõàíà. Ýí òóñò "Õàìäàí" áè÷êä¢äèí íèèö³í³ ¢¢ëäâðèã ä´œíëëºí³ ¢ëã¢ð çààš áîëõìí.
Öààðàíäíü ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí ìèíèñòðèí äàðóê Ê.Ìàðêååâ áîëí ñóðºóëü-ýðäìèí áîëí íîìèí ìèíèñòð Í.Ìàíöàåâ áàº÷óäûã ³ñð, ³³ìøãò³ îðãàíèçàöñò îðóëëºíàñ ñàãëóëëºíà ê´äëìø ê¢ö³ëºí³ áîëí îëí êåëí óëñèí äóíä ö¢¢ãëä³ áîñõõ ê¢ñëò³ äóóäâðìóä òàðõàëºèã õ´ðëºí³ òóñò ÿìàðàí ê´äëìø êåãäš³õèí òóñêàð 糜ãëâ. Äàðóíü Õàëüìã Òàœº÷èí ãîñóäàðñòâåíí éîñ çàëëºíà îðãàíìóä, á³³ðí éîñ çàëëºíà îðãàíìóä, òåð ìåò òåäí³ ìåäëä ¢¢ëäš³õ ó÷ðåæäåíüñ ò¢¢ìð³ñ ñàãëóëëºíà çàêàã ê¢ö³ëºí³ òóñêàð òàœº÷èí ïðîêóðîðèí ¢¢ëèã äàâ çóóð äààšàõ Ñ.Æèëèí, òàœº÷ä ¢¢ëääã ²ð³ñ³í Ì×Ñ-èí ÃÓ-í àõëà÷ À.Êîëäîìîâ 糜ãëëº êåâ. Ñ¢¢ðèí àøàð èðëöœã¢ øèèäâðì¢ä àâãäâ.

Ìàðãàðèòà ÀÐÇÀÅÂÀ

Ñåíòÿáðèí 28-ä Ýëñòä ¥ìí ¢çãèí ôåäåðàëüí îêðóãä "Åäèíàÿ Ðîññèÿ" ïàðòèí ðåãèîíìóäûí õîîðíäê 碢ö¢ëã÷ õ¢¢âèí (ñîâåòèí) ñ¢¢ð áîëâ. Ýí ñ¢¢ðèí ê´äëìøèã õ¢¢âèí ºàðäà÷, ²ð³ñ³í Îðí-íóòãèí õ¢¢âèí äåïóòàò Êîíñòàíòèí Áàõàðåâ ºàðäš ò¢ð¢í ¢ãèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâä ´ãâ. Ýëñòä òèèì ñ¢¢ð êåëºí ìàíà ðåãèîíà ³œãä èòêë 碢뺚³õèí òåìäã áîëšàíà, òåð¢í³ ò´ë³ èê õàíëòàí ´ðãš³í³â. Ò¢ð¢í áîëš ìàíà õîòë áàëºñíä òèèì èê êåìš³ò³ êåðã-¢¢ëäâð áîëšàíà. Îäàõí ãèëò³ ñóœºâðèí íåãäñí ´äð äàââ, òåð ñóœâðò îðí-íóòãèí öóã ðåãèîíìóäò ãèëò³ ìàíà ïàðòèí ýë÷íðèí èê çóíü ê¢ö³ìš á³ðâ ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ òåìäãëâ.
Õàëüìã Òàœº÷ä ÷èãí "Åäèíàÿ Ðîññèÿ" ïàðòèí ðåãèîíàëüí ³œã ñ³í àøò ê¢ðâ. Òåðíü á³³ðí ³ìòí ïàðòüä èòêš³õèí, èðã÷ä³í ÷èãí ïàðòü ³ìòí³ šèðºë ÿñðóëõèí ò´ë³ êåñã êåðã-¢¢ëäâð ê¢ö³õ ãèñí èöë³í ¢ç¢ëš³õèí òåìäã áîëšàíà. Ýíäð ´ð¢í áèäí éèðòìšèí ê´ðœãèí ìèíèñòåðñòâèí ºàðäâðëà òàœº÷èã óñàð òåòêëºí³ ò´ð³ð ꢢíäâð êåë³âèäí. Òåã³ä òàœº÷èí ºàðäâð ïàðòüëà õàìäàí òåìäãëñí êåñã òîîòàí ä¢ñ¢ëš ê¢ö³š³õèíü ³ìòí ¢çš³í³. Áèäí ºàðºñí ýí䢺³í ÷èãí ìåäš³í³âèäí, òàœº÷èí ê¢ö³ã÷ éîñíà îðãàíìóä òåð¢ã óóðóëëºíà êåðã-¢¢ëäâð ïàðòüëà õàìäàí ê¢ö³š³õèíü ìàíà îëí óëñ áàñ ¢çš³í³. Áèäí õîîñí ¢ã êåëëãî, éîñòàºàð ê´äëš³í³âèäí, òåã³ä ýíä¢ ÷èãí ºàðàä á³³í³. Ýíäð, ðåãèîíìóäûí õîîðíäê õ¢¢âèí êåìš³íä òàäí äàìøëòàðí õóâàëöš, òóñòà îëí òîîòàí íåã-íåãíä³í ìåä¢ëõò, òèèì îëí ðåãèîíìóä îðëöëºòà ê´äëìø, ´ðãí êåìš³ò³ í´êöëò òóñòà áîëõíü ëàâòà.
Èðã÷ä³í, ýíäð ´äð ÷èãí ê¢ö³õ ò´ñâèí êàðòûã áàñ éè뺚 àâ÷ ÞÔÎ-í ðåãèîíìóäûã äåëãð¢ëëºí³ ò´ë³ öóã òààë òîãòàš áîëšàíà, òèèì òóñòà ê´äëìøèã òàäíä äóðäšàíàâ ãèš Àëåêñåé Îðëîâ òîâ÷ëš êåëâ.
Öààðàíäíü õ¢¢âä îðëöà÷íðèã ºîëëã÷ ôåäåðàëüí èíñïåêòîð Àëåêñàíäð Áåëÿåâ é´ð³š, ýäí³ ê´äëìøò ê¢ö³ìš äóðäâ. ijê³ä ðåãèîíìóäûí õîîðíäê õ¢¢âèí ºàðäà÷èí íåãäã÷ äàðóê Âèêòîð Äåðÿáêèí ¢ã àâ÷, ñóœºâðèí éîâóäò õîðøàñí äàìøëòûí òóñêàð òîäðõàºàð êåëâ. Òèèì îëí õàëõòà ñóœºâð ìàíà îðí-íóòãò áîëàä óãà. Ãóáåðíàòîðìóäûí 20 ñóœºâðàñ 16-íü "Åäèíàÿ Ðîññèÿ" ïàðòèí ýë÷íð äèèëâð á³ðë³. Ðåãèîíìóäûí ïàðëàìåíòì¢äèí ñóœºâðò ÷èãí ïàðòèí ãåø¢ä ´´ä³í àøò ê¢ðâ. 13 ðåãèîíä ýäí ò¢ð¢í îðì ýçëâ. Âîëãîãðàäñê, Ðîñòîâñê îáëàñòüìóäò áîëí Õàëüìã Òàœº÷ä ïàðëàìåíòèí ñóœºâð ñ³í àøòàºàð äàâñèíü ýí òåìäãëâ. Áåëäâðèí ê´äëìø ìàðò ñàðëà ýêëë³, òåð¢ã ºîëëã÷äàí ñ³í ÷èíðò³º³ð öóãòàí ê¢ö³â. ²ìòí øóíëòòàºàð ñóœºâðò îðëöñí ðåãèîíìóäò, ïàðòèí àøíü ÷èãí ´´ä³í áîëâ.
Òåã³ä õàìãèí ò¢ð¢íä ³ìòíë³ õàðºš, òåäíë³ õàìãèí õóðö ò´ð³ð ꢢíäâð êåš, ýí䢺èí òóñò äààâðàí 碢õ êåðãò³, òèèì ðåãèîíìóäò ñóœºâðèí àøíü ÷èãí ñ³í ãèš Â.Äåðÿáêèí òåìäãëâ.
Òåð ìåò õîðøàñí äàìøëòûí òóñêàð ïàðòèí Õàëüìã ðåãèîíà ³œãèí ñåãë³òð Àíàòîëèé Êîçà÷êî êåëâ. Ýêëö ïàðòèéí îðãàíèçàöñò ê´äëìø³í äèãò³-äàðàòàºàð á¢ðä³õ êåðãò³, òåð ìåò ïðàéìåðèçèí àøò, òåð¢ã áåëäëºíä ºîë îíüãàí ´ãõ êåðãò³, òèèãõë³ ñóœºâðèí àøíü ÷èãí ´´ä³í áîëõ ãèš ýí èòê¢ëâ.
Äàðóíü Ðîñòîâñê îáëàñòèí áîëí íàíü ÷èãí ðåãèîíìóäûí ýë÷íð ñóœºâðèí àøèí òóñêàð êåëš äàìøëòàðí õóâàëöâ. Öààðàíäíü ïàðòèí ÞÔÎ-í ðåãèîíìóäûí ³œãñèí ºàðäã÷ îðãàíìóäûí ãåø¢ä "ÅÐ"-èí ò´ñâñ 2018 šèë ÿºš ê¢ö³ãäš³õèí òóñêàð êåëâ. ²ìòí³ šèðºë ÿñðóëëºíä, ðåãèîíìóäûí ýêîíîìèêèã äåëãð¢ëëºíä òåäí èê íèë÷³í ê¢ðãš³õèí òóñêàð êåëš ´ãâ.
Ïàðòèí äîòðê ïëàòôîðìñ ÿºš ê´äëš³ñí³ òóñêàð Äìèòðèé Ëàìåéêèí êåëâ. "ÅÐ"-èí ðåãèîíìóäûí ³œãñ ÞÔÎ-í ñóáúåêòñò áàº÷óäûí, îëíà îðãàíèçàöñëà ÿºš í´êöëòš³õèí, òåð ê´äëìøèã ÿñðóëëºíà ýâ-àðºèí òóñêàð Äìèòðèé Ïèðîã òîîëâðàðí õóâàëöâ. Ýí¢ã³ð 碢ö¢ëã÷ õ¢¢âèí ñ¢¢ð ê´äëìø³í ò´ãñ³â.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Õàëüìã Òàœº÷èí ýâèí þñòèöèí ´äðèã áèäí ñåíòÿáðü ñàðèí 29-ä òåìäãëí³âèäí. Ýí ñ³í ´äðë³ îëí óëñèã áîëí ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "Ê¢íäò³ ýâèí çàðº÷íð áîëí ýâèí þñòèöèí ê´äë³÷íð, òàäíèã ýðäìèí ñ³í ´äðë³ é´ð³š³í³â. ²ìòí ç´â-éîñíëà çàëºëäàòà êåðã³í ò¢ðã³ð ê¢ö³òõ³ ã躳ä òîãòàãäñí ýâèí þñòèö òàœº÷èí ç´âèí ñèñòåìä ÷èíðò³ îðìàí ýçëâ. Õàëüìã Òàœº÷èí ýâèí çàðº÷íðèí èíñòèòóò èðãíì¢äèí ç´âèí áîëí ñóëäàí á³³ëºí³ èöãò³ õàðñà÷ áîëäãàí ìåä¢ëâ, ýäí òàœº÷èí ç´â-éîñíà äåëãðëòèí ò´ðèã ÷èê³ð õàºëíà, öóã óëñèí ò´ë³ ³äë ç´âò³ áîëí ´ðãí çàðº êåëºèã òåòêí³.
Èðãíì¢äèí íèèö³, îáùåñòâä ç´âèí ´´ä³í êóëüòóð òîãòàëºíä òàíà îðóëñí ò³âöèã ¢íëõä àìð áèø. Òàäí ¢íí-÷èê ñåäêëèí áîëí äåìîêðàòèí èäåàëìóä áàòðóëšàíàò, òèèì êåâ³ð çàêîííîñòèã, òîãòóðòà á³³äëèã áîëí ç´â-éîñíà äèã-äàðà òàœº÷ä òîãòàëºíä ä´œ áîëíàò. Êåðãèí òóñò äààâðòà õ³ë³ö 碢ñí³, ïðîôåññèîíàëèçìèí ò´ë³ õàíëòàí ´ðãš³í³â",- ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ýâèí çàðº÷íðèã áîëí ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã é´ð³š, ýäíä õ´â-êèøã, áàò ýð¢ë-ìåíä ýäëš, ¢¢ëäâð³í óëì äààâðòàºàð áîëí ê¢ö³ìšò³º³ð á¢ð䳚 éîâòí ãèš é´ð³â.
Ìàíà 糜ã÷

1976-÷ šèëèí íîõà ñàð… Øèíêí àõ ñóðºóëüä îðñí îþòíðèã ê´äëìøò äóóäâ. Èí³äò³-øóóãàòàºàð áèäí, ꢢêä , Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ´´ð öóãëðàä, îäà êåí ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëõâ ã躳ä, èê³ð ñîíüìñš ê¢ë³š³í³âèäí. Òèèã³ä á³³òë áè÷êí öîãöòà, õî öàºàí ÷èð³ò³ ꢢêä ê¢í ãåíòêí ìàäí òàë ´´ðäš èð³ä òàíüëäšàíà. Ýííü ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëšàõ Íèíà Îâøèíîâíà Êîêøàåâà á³³š. Çóí ê¢¢í³ ÷èð³ ¢çõ³ð, íåã ê¢¢í³ íåð ñîœñ ãèøœ, òåã³ä èðã÷ä³í Íèíà Îâøèíîâíà ìàäíä õàìãèí ´´ðõí ê¢í áîëâ. Š´´ëí ¢ã³ðí, á¢ë³í õ³ë³ö³ðí, öàºàí ñåäêë³ðí áàãø éîñíäàí ìàíà ñåäêë àâëâ.

1976-÷ šèëèí íîõà ñàð… Øèíêí àõ ñóðºóëüä îðñí îþòíðèã ê´äëìøò äóóäâ. Èí³äò³-øóóãàòàºàð áèäí, ꢢêä , Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ´´ð öóãëðàä, îäà êåí ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëõâ ã躳ä, èê³ð ñîíüìñš ê¢ë³š³í³âèäí. Òèèã³ä á³³òë áè÷êí öîãöòà, õî öàºàí ÷èð³ò³ ꢢêä ê¢í ãåíòêí ìàäí òàë ´´ðäš èð³ä òàíüëäšàíà. Ýííü ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëšàõ Íèíà Îâøèíîâíà Êîêøàåâà á³³š. Çóí ê¢¢í³ ÷èð³ ¢çõ³ð, íåã ê¢¢í³ íåð ñîœñ ãèøœ, òåã³ä èðã÷ä³í Íèíà Îâøèíîâíà ìàäíä õàìãèí ´´ðõí ê¢í áîëâ. Š´´ëí ¢ã³ðí, á¢ë³í õ³ë³ö³ðí, öàºàí ñåäêë³ðí áàãø éîñíäàí ìàíà ñåäêë àâëâ.

1976-÷ šèëèí íîõà ñàð… Øèíêí àõ ñóðºóëüä îðñí îþòíðèã ê´äëìøò äóóäâ. Èí³äò³-øóóãàòàºàð áèäí, ꢢêä , Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí ´´ð öóãëðàä, îäà êåí ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëõâ ã躳ä, èê³ð ñîíüìñš ê¢ë³š³í³âèäí. Òèèã³ä á³³òë áè÷êí öîãöòà, õî öàºàí ÷èð³ò³ ꢢêä ê¢í ãåíòêí ìàäí òàë ´´ðäš èð³ä òàíüëäšàíà. Ýííü ìàíà áàãèí ºàðäà÷ áîëšàõ Íèíà Îâøèíîâíà Êîêøàåâà á³³š. Çóí ê¢¢í³ ÷èð³ ¢çõ³ð, íåã ê¢¢í³ íåð ñîœñ ãèøœ, òåã³ä èðã÷ä³í Íèíà Îâøèíîâíà ìàäíä õàìãèí ´´ðõí ê¢í áîëâ. Š´´ëí ¢ã³ðí, á¢ë³í õ³ë³ö³ðí, öàºàí ñåäêë³ðí áàãø éîñíäàí ìàíà ñåäêë àâëâ.

Ñåë³í³ òóóšàñ
Ê´ò÷íð³ ðàéîíà ªîîšóð ñåë³í öåã³í óñòà áóëãòà Åðãåíèíñê ´´äì ºàçðò á³³ðøëí³. Ñåë³í áàéí òóóšòà, ýí ºàçðàñ êåñã íåðò³ óëñ ºàðñìí. Êåç³ ýí á¢ðäñíü ìåäãäš³õø, áîëâ 1909 šèëèí õàëüìã òååãèí êàðòä ýí ºàçðò ö´´êí ãåð, áîîäã, õîéð ñàä áîëí ò³ìêèí ò³ð³í á³³ñíü òîäëãäñìí. Õàëüìã óëñ í¢¢äëèí á³³äë-šèðºë³ð á³³äã³í óóðàä ýí ºàçðò á³³ðøëñí³ õ´´í äàâñí çóí šèëèí 20-30-÷ šèëì¢äò ýíä êîëõîç òîãòàãäñìí. Ò¢ð¢ë³ä ýí À.×àï÷àåâèí íåð 碢äã áèë³, áîëâ öààšëà õàðºóëñíà õ´´í êîëõîç Ëåíèí³ íåð 碢äã áîëâ. Öàãòàí ýí îëçòà-îðóòàºàð ¢¢ëääã, êîëõîç-ìèëëèîíåð á³³ñìí ãèš ñåë³í³ ìåä³òíð êåëí³.
ij³í³ ´ìí êîëõîç ò³ð³ ò³ð³ä, áàéí óðºö õóðàš, îëí ç¢ñí ò³ð³-òåìñ óðºàäã áèë³. Áóëãèí óñòà ºàçðò óðºñí çåð-çåìøèí ñàäûí òóñêàð êåñã ³ìòí ñîœñš-ìåäš éîâñìí. Êîëõîçä ¢ñí³, ºàõà ´ñêäã, òîñ öîêäã ôåðìñ, ñàëüêíà òååðì á³³ñìí, ê´äë³÷íðíü ìàõàð, òîñàð, ýä-òàâðàð òåòêãääã áèë³. Ýí ýäë-àõóä 2 ì蜺í áîä ìàë, 10 ì蜺í õ´í, 300 ì´ðí áîëí 100 øàõó òåì³í àñðäãäš, íåð òóóðš éîâëà. 1940 šèëä êîëõîçèí ñààëü÷ Óðóáäæóð Áîñõîìäæèåâà Ìîñêâà áàëºñíä áîëñí Öóãñîþçí ñåë³í³ ýäë-àõóí º³³õ¢ëä öàºàí ì´œãí ìåäàëÿð à÷ëãäñìí.
ªîîšóð ñåë³íä ´ñ³ä-áîññí óëñ äóíä òîîìñðòà, íåðò³, îòã-³³ìãò³í ê¢íäò³ óëñ îëí. Íåðò³ á´ê Áàëòã Èíäæèåâ, ª³ðÿ (ª³ð³ ëàì) áîëí Ê¢¢ê³ Êîâûíêàåâèõí, ³ìòèã îëí ç¢ñí ãåì³ñ ýä㳚 éîâñí Ìîäëà áîëí Áàëòûê Öàãàíêàåâèõí, Õàëüìã óëñèí áè÷³÷ Èíšèí Ëèš, ºàçàäûí îðí-íóòãò áèëã-ýðäì³ðí íåð ºàðñí ø¢ëã÷ ª³ð³ Ìóøàåâ áîëí íàíü ÷èãí êåñã óëñ ýí ºàçðèã òóóðóëñìí. Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³í ýêëõë³, ýí ºàçðàñ 180 çàëó îëíà çåðãë³íä çîãñš, õîðòíëà çàëó-ç´ðìã êåâ³ð ä³³ëäñìí. ªóíäë ò´ðõä, ýäí³ñ çóã 30 ê¢í ãåð¢ðí õ³ðš èðñìí, íààäêñíü 糜ã-ç³ óãà ãååäðâ, àຠöóñàí àñõš, ò´ðñêí ºàçð-óñàí õîðòíàñ ñóëäõõèí ò´ë³ ³ì³í ´ãâ. ªîîšóð ñåë³íä ºàðñí Ìèõàèë Ñåëüãèêîâ Ñîâåòñê Ñîþçèí Ãåðîé áîëâ, Ëèäæè Èíäæèåâ Ìîçäîê, Ðîñòîâ, Êðàñíîäàð, Ñòàëèíãðàä áàëºñäûã õîðòíàñ ñóëäõñìí, "Çà Îòå÷åñòâî" ãèäã ãàçåòèí 糜ã÷ áèë³. Ìåíêåíîâèõí³ ´ðê-á¢ë³ñ ºóðâí àõ ª³ð³, Çóëà áîëí Àíè ä³³í³ ºàëä òóñàä, ³ìä-ìåíä õ³ðš èðâ. ª³ð³ Ãàêîâè÷ Ìåíêåíîâ ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëš, òàœº÷èí ñåë³í³ ýäë-àõóí äåëãðëòä èê òóñàí ê¢ðãñí ò´ë³ä³í Ñîöèàëèñòè÷åñê Ê¢÷-ê´ëñí³ Ãåðîé áîëñìí. Ãðàæäàíñê áîëí Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³íä Êîíñòàíòèí Äîëãèí îðëöñìí. ij³í³ ´ìí ýí òàœº÷èí öåðã³ êîìèññàð áèë³, øèøëœ ³œãèí îòðÿäûã (×ÎÍ) ºàðäš éîâñìí. Ìóòà Ìàíäæèåâ, ª³ð³ áîëí Íèêîëàé Áàòûðåâèõí, ª³ð³ Ëåäæèíîâ, Ëÿëÿ, Áååâ³ áîëí Î÷èð Ñàíäæèåâèõí, Ìóóòë Çóëàåâ, Äîðš Îâêàäæèåâ, Áóëóêòà Ýðìÿëèåâ, Ñàíš Ýðäíèåâ, Áóëã Ãîäæóðîâ, Äîðš áîëí Áààòð Ñîñàåâèõí, Äîðš Ýðåíäæåíîâ, Íèêîëàé Î÷èðîâ, Àëåêñåé ßøëàåâ, Íèì³ Ýðäíèåâ, Íîõà Î÷èðîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ ò´ðñêí ºàçð-óñàí õîðòíàñ ñóëäõš, çàëó-ç´ðìã éîâäëìóä ¢ç¢ëš, êåñã à÷ëâðàð à÷ëãäñìí. Ýäí³ íåðäèã ªîîšóð ñåë³í³ ³ìòí ³ð¢í³ð õàäºëš éîâíà.
Ìàë àñðõëà,
àìí òîñòà
Ýíäð ñåë³íä ºó÷ øàõó ´ðê á³³í³. Õàðì ò´ðõä, ñåë³íä øêîë, áè÷êä¢äèí ñàä, ÔÀÏ, ëàâê, ïîøò, ñîéëûí ãåð óãà, òåã³ä íóðºëš ýíä ìåä³ò³ óëñ ¢ëäâ. Áàº÷óä ꢢêä³í äàõóëàä, øêîëä îðóëõèí ò´ë³ ýíä³ñ í¢¢š ºàðâ. Õ³ðíü, ñåë³íä 1973 šèë³ñ àâí óñí á³³í³, òåã³ä ³ìòí ãåð äîòðàí óñ îðóëàä, áàëºñíà ³ìòí³ñ äîð áèø òààëòà á³³í³. Òàâí šèë õîîðàí ãàç îðâ, òåã³ä ãåðì¢äòíü ¢âëä äóëàí.
Îäà ñåë³íä á³³õ óëñ ãåð äååð³í ìàëàí á³ðš, òåð¢ã³ðí òåš³ë êåš, ꢢêäò³í áîëí à÷íð-çååíðò³í í´êä áîëíà. ²ìòí áèéñíü ìàëäàí õîò, ´âñ áåëäš àâíà. Íåã ðóëîí ´âñí 1300 àðñëœ ê¢ðí³. Õ´ðí áîä ìàë á¢ðí-á¢òí ¢âëç³ä ºàðõèí ò´ë³ 30-40 ðóëîí ´âñí êåðãò³ áîëíà ãèš á³³ðí óëñ õóâàëöâ. Áèäí Ñàäêî Ýðåíöåíîâëà ºàçà òàíüëäàä, á³³äë-šèðºë³ðíü ñîíüìñâèäí. Çàëó ê¢¢í³ êåëñ³ð, ýí àâàëüòàºàí ýíä á³³í³, õîéð ê´â¢íü ´ñ³ä-áîñàä, ýðäì³ðí áàëºñíä ê´äëš³í³. Äþãðìÿ Çóëàåâíà ºó÷ øàõó šèëä³í ñåë³í³ ëàâêä ê´äëš éîâëà, áèéíü ýí òðàêòîðèñò áîëí áðèãàäèð áèë³, ê¢÷-ê´ëñí³ âåòåðàí áîëíà. Ýäí ãåðò³í ìàë àñðàä, òåð¢ã³ðí á³³í³, ê´â¢äò³í áîëí õîéð à÷äàí í´êä áîëíà. Ýí ¢âëä 150 ðóëîí ´âñ áåëäâ. Ýäí îäà ºóðâí ¢êð ñààšàíà, òåã³ä šèëèí ä´ðâí öàãò ¢ñò³, òîñòà, ìàõòà, ýýçã³ò³.
Ñåë³íä á³³õ óëñ íóðºëš šèð ºàðñí óëñ áîëíà. Ê´ãøä³ñ îäà Ìàíš Êåêååâè÷ áîëí ²œãð ßøêàåâíà Ñóìüÿíîâèõí á³³í³. Àâãóñò ñàðä ìåä³òíð ´ðê-á¢ë³í ´íä³ëº³ä õàìäàí á³³õ 63 šèë³ ´´í òåìäãëâ. Ààâ-ýýš õîéð îòõí Çóëà ê´â¢ò³º³í áîëí Åëåíà áåðò³º³í á³³í³. ͳ³ìí ¢ðí³ñíü îäà ä´ðâíü ¢ëäâ, àðâí íåãí à÷-çåíü, 10 šè÷íü ààâ-ýýš õîéðòàí õàâðèí íàðí ìåò áîëíà. Ìàíš Êåêååâè÷ íàñí-šèðºëèííü òóðøàðò ìàëä ê´äëš éîâëà, ²œãð ßøêàåâíà øàëäà÷, ñåë³í³ áîëüíèöèí ñàíèòàðê áèë³. Ìåä³òíðèí òîäëñàð, ä³³í³ ´ìí ýí ºàçðò á³³õ ºîëûí óñí øóóãàä - íèðã³ä á³³äã á³³ñìí. "ªîîšàä á³³äã áóëãòà ªîîšóð ºîë" ãèš êåëäã á³³ñìí. Ýí ºîëä áóëüãëàä á³³äã óñí éèð ³ìò³õí.
¥âêíðèííü ñàíë
òåâ÷äã àñìóäàõí
ªîîšóð ñåë³í³ ³ìòí ò´ðñêí ºàçð-óñíäàí ýœêð óëñ. Ýäí Øîðâèí êåöèí ä´ðâä òàâí àâºíðà àñìóä áîëíà. ¥âêíðèííü ñàíë òåâ÷š, ºàçðèííü çàÿí-ñ³ê¢ñíä ì´ðãš, ÷èê³ð á³³õ³ð ç¢òêí³. Êåëõä, á³³ðí óëñèí òåìäãëñ³ð, ýäí Çóëûí ´äðë³ ³ðê-÷àºð óóõø, ýí ´äð ýäí çóëàí ´ðã³ä, íàñàí àâíà. Çóã ìàœºäóðòíü ýäí í³³ðëí³. Èèì àâúÿñ èê êåç³í³ñ àâí ýíä áàòðâ. Àñìóäà àðºòà çàëó Àëèê Äîëãèíà ñåäâ³ð³ð áîëí ä´œã³ð ñåë³íä áîäü ñóâðºí áîñõãäâ áîëí ì´ðã¢ëèí ãåð òîñõãäâ. Ýí íààðàí ëàìíðèã àâ÷ èðš, á³³ðí óëñèí ò´ë³ ì´ðã¢ë äàâóëõä òóñëíà. Ì´ðã¢ëèí ãåðèã á³³ðí ê¢í Âèêòîð Êîâûíêàåâ õ³ë³í³, ñåë³í³ ꢢêä óëñ ºàçàíü öåöã¢ä óðºàíà. Ýöêíü Ê¢¢êí Òþëþìäæèåâè÷ õàëüìã óëñèí àìí-¢ãèí ç´´ð ñ³³í³ð ìåääã, àâúÿñ-çàœøàë õàäºëäã ê¢í á³³ñìí. 1992 šèëä Äàëà ëàìèí ãåã³í ìàíà òàœº÷óð áàðàëõš èðñí êåìä Ê´ò÷íðò ì´ðã¢ë äàâóëõäíü ýöêíü èê öîëòà ãèè÷ä öàºàí õàäã òàòñìí. Àâºíü ª³ð³ Êîâûíêàåâ ä³³í³ ´ìí ëàì á³³ñìí. Òåã³ä Âèêòîð Êþêèíîâè÷ ì´ðã¢ëèí ãåðèã õ³ë³š³õíü õàðà áèø ãèš ñàíãäíà.
Ýí ñåë³íä ´ñ³ä-áîññí óëñ ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ áîëšàõèã, ýäí³ êåðã¢ä èë ¢ç¢ëí³. Àëüä éîââ ÷èãí ýäí ò´ðñêí ñåë³íä³í í´êä áîëíà. Àëèê Äîëãèí, Íèêîëàé Áîñõîìäæèåâ, Íèìãèð Äîðäæèåâ, Âèêòîð Ëåäæèíîâ, Ìèõàèë ßøëàåâ, Àëåêñàíäð Îâêàäæèåâ, Âëàäèìèð áîëí Áàäì Áàëòûêîâèõí, Öåäÿ áîëí Íèìÿ Ñàíäæèåâèõí, Âëàäèìèð Ýðåíöåíîâ áîëí íàíü ÷èãí óëñ îëí ç¢ñí êåðã-¢¢ëäâð äàâóëëºíä äåì³í ê¢ðãí³. ªîîšóð ñåë³íä ´ññí óëñ äóíä îòã-³³ìãò³í òîîìñðòà, áèëã-ýðäì³ðí íåð ºàð÷ éîâõ, šèðºëèí õààëºä ê¢ö³ìš á³ðñí óëñ áàñ á³³í³. Ýäí äóíä ýì÷íð, áàãøíð, àðõèòåêòîð, æóðíàëèñòíð áîëí íàíü ÷èãí ýðäìò³ óëñ ñåë³í³ íåðèã òóóðóëš éîâíà. Òåäí äóíä Ýëñò áàëºñíà àõ àðõèòåêòîðàð îëí šèëä³í ê´äëš éîâñí Íèêîëàé Áàðàåâ, ýì÷íð Âèêòîð Î÷èðîâ, Âèêòîð Õàðêèáåíîâ, Íàäåæäà Êîâûíêàåâà áîëí Òàìàðà Ñóìüÿíîâà, Êåëí-óëñèí áàíêèã ºàðäš éîâñí Ñåðãåé Áàëòûêîâ, íåðò³ æóðíàëèñò áîëí Õàëüìã äåãòð ºàðºà÷èã (èçäàòåëüñòâ) ºàðäš éîâñí Âàñèëèé Êèðþõàåâ, Õàëüìã òåëå¢çëèí îïåðàòîð Ýëâã Ñóìüÿíîâ áîëí íàíü êåñã óëñ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðãóä