Ýíäð, äåêàáðèí 18-ä, ìàíà òàœº÷ä áîëí á¢êë îðí-íóòãò ²ð³ñ³í ÇÀÃÑ-èí ê´äë³÷íðèí ´äð òåìäãëí³. Ýí ñ³í ´äðë³ îëí ³ìòèã áîëí ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â. "Ýíäð ÇÀÃÑ-èí îðãàíìóäûí ñèñòåì ê¢í áîëºíà èðãí³ á³³äëèí ñîëüëºèã òîîä àâäã õàìãèí òîãòóðòà ñèñòåì áîëšàíà. Õàëüìã Òàœº÷èí ÇÀÃÑ-èí îðãàíìóäûí ê´äë³÷íð ñåäêë³í ´ã÷ êåðãò³í áîëí ò´ðñêí òàœº÷äàí èòêëò³º³ð ê´äëš áàº÷óäûí øàãøàâäûí ñóðºìšä áîëí àõ ¢éèí ³ìòèã ä´œíëºíä ýâð³ ò³âö³í îðóëš, ´ðê-á¢ëèí ¢íò³ òîîòûã òàðõàëºíà, ýê ꢢêí³ áîëí áè÷êä¢äèã ´ñêëºí³ òîîìñðèíü áàòðóëëºíà õàìãèí ñ³í àâúÿñèã õàäºëš õîëâšóëšàíà.
Áàéðèí ýí ´äðë³ õàíëòûí îíö ¢ã³í Õàëüìã Òàœº÷èí ÇÀÃÑ-èí îðãàíìóäûã òîãòàëºíà áîëí äåëãð¢ëëºí³ êåðãèã ýêëš éîâñí âåòåðàíìóäò íåð³äš êåëõ³ð ñåäë³â: òàäí ýíäðê ê´äë³÷íðò ´´ä³í ìåðãšëòèí, ê¢öëä³í ê¢ðäã áàò ñåäêëèí ¢ëã¢ð áîëšàíàò. Õàëüìã Òàœº÷èí ÇÀÃÑ-èí îðãàíìóäûí ê´äë³÷íð öààðàíäíü ÷èãí òåäíä ´ãñí äààëºâðèã íåðò³º³ð ê¢ö³º³ä, ò´ðñêí òàœº÷èí äåëãðëòä èê ò³âö³í îðóëàä éîâõ ãèš áàò èöãò³ á³³í³â",-ãèš É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.
Òåð ìåò òàœº÷èí Óëñèí Õóðàëûí (Ïàðëàìåíòèí) Àõëà÷ Àíàòîëèé Êîçà÷êî áîëí ïðàâèòåëüñòâèí Àõëà÷ Èãîðü Çîòîâ ñàëâðèí ê´äë³÷íðèã ÇÀÃÑ-èí îðãàíìóäûí ñ³í ´äðë³ é´ð³š, áàò ýð¢ë-ìåíä ýäëš, ꢢêäò³í ñ³í ñóðºìš ´ã÷ á³³òí ãèõèã äóðäâ.
Ìàíà 糜ã÷

Äàâñí àìðëºíà áåìá ´äðë³ Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ Òðîèöêîå ñåë³íä ê´äëìøèí êåðã³ð îäâ. Öåëèíí ÐÌÎ-í òîëºà÷ Åâãåíèé Ìàìóòîâëà áîëí Òðîèöêîå ñåë³í³ ìóíèöèïàëüí á¢ðä³öèí òîëºà÷ Ñàíë Áþð÷èåâëà õàìäàí Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ öóòõëœ ñåë³íä ýäëâðò îðóëãäñí áîëí îäà òîñõãäšàõ îáúåêòñ á¢ðòêš õ³ë³â.
Õàìãèí ò¢ð¢íä ýäí ðàéîíà àäìèíèñòðàöàñ õîë áèø òîñõãäñí "Áóðàòèíî" ãèäã áè÷êä¢äèí òàë✠îäš õ³ë³â. Ýí îáúåêò òîñõëºíä áîëí ýðãíäê ºàçðò ñ³í òààë òîãòàëºíä 7264 ì蜺í àðñëœ îëçëãäâ. Ýíä áè÷êä¢ä íààäàä öàãàí ñåðãìšò³º³ð äàâóëõèí ò´ë³ ñ³í òààë òîãòàãäâ, ´äã³ öàãà îáîðóäîâàíü óãëš ò³âãäâ. Ýíä ãåìò³-øàëòãà áè÷êä¢äèí ò´ë³ øèøëœ îðì éèëºãäñèã òåìäãëõ êåðãò³. Ýí òàëâœãèí ´´ð èðã÷ä³í áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèê ñåêãäõìí ãèš çóðàëãäšàíà, òåã³ä ýííü ýê-ýöêíðò áîëí ꢢêä-ê´â¢äò òààñãäõíü ìàºä óãà.
Äàðóíü À.Îðëîâ "Ñàéãà÷îíîê" ëàãåðüò ò¢ð¢í áîëš ê¢ö³ãäš³õ ÿñâðèí ê´äëìø õ³ë³õ³ð îäâ. Ýí ëàãåðüò êàïèòàëüí ÿñâð êåëºíä òàœº÷èí áþäæåò³ñ 2900,0 ì蜺í àðñëœ áîëí ðàéîíà áþäæåò³ñ 322,3 ì蜺í àðñëœ éèëºãäâ. Ýí ì´œã³ð "Ïèê Ñòðîé" ãèäã ÎÎÎ ìåäèöèíñê áîëí õîò áîëºäã áëîêìóäûí îðàºèíü ñîëüâ, øèí òåðçì¢ä óãëš ò³ââ, òåð ìåò øèí îáîðóäîâàíü õóëäš àâãäâ. Èðõ šèëä ºîëëã÷ êîðïóñò ÿñâð êåõìí,òåð¢íä òàœº÷èí áþäæåò³ñ 4 ñàé àðñëœ éèëºõìí. Ýí ëàãåðüò Öåëèíí ðàéîíà á³³òõ³, òàëäàí ðàéîäûí áè÷êä¢ä àìðíà, òàœº÷èí êåðã-¢¢ëäâðì¢ä áîëíà. Òåã³ä íààðàí ãàç îðóëš, ñ³í ÿñâð ê庳ä, šèëèí ýðãöä ¢¢ëäõèí ò´ë³ öóã òààë òîãòàõ êåðãò³ ãèš òàœº÷èí Òîëºà÷ óõàí-òîîëâðàðí õóâàëöâ. Ýðãíäê ºàçðò øèí ìîää ñóó뺚, àìðëºíà áåñåäêñ, ´´ìäã áàññåéí, ºàð÷ èðäã îðì òîñõš, õàøà-õààöèíü øèíð¢ë³ä, öóã íåêâðë³ èðëö¢ëõ êåðãò³ ãèš À.Îðëîâ íåêâð ò³ââ. "Ýíä ñ³í ÷èíðò³ ÿñâðèí ê´äëìø êåõ ê¢ñë á³³í³", - ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ êåëâ.
"Ñåë³í ºàçðèí äåëãðëò" ãèäã ôåäåðàëüí ïðîãðàììàð Òðîèöêîå ñåë³í³ Ðåñïóáëèêàíñêàÿ, Êîëõîçíàÿ, Ïàðòèçàíñêàÿ, àõíð Àëåõèíèõí³, Ïåñ÷àíàÿ, Êàìåííàÿ áîëí Îêòÿáðèí 40 šèëèí íåðò³ óóëüíöñèã óóäã óñàð òåòêëºí³ ò´ñâ ê¢ö³ãäš³í³. Óò òîîäàí 4,2 êèëîìåòð óñíà ñóðâëší òîñõãäõìí. Òîñõëòûí ê´äëìø ýí šèë èþëü ñàðä ýêë³ä, îêòÿáðü ñàðä ò´ãñâ. Îäà "Òðîèöêèé ãðóïïîâîé âîäîïðîâîä" ãèäã íèèö³í ³ìòí³ ãåðì¢äò óñ îðóëëºíà êåðã ê¢ö³š³í³. Ýí šèë öóòõëœ ñåë³í³ ×àâû÷àëîâèí íåðò³ óóëüíöä õàòó äåâñêðò³ õààëº òîñõãäâ. Øèí õààëº òîñõëºíä òàœº÷èí áþäæåò³ñ 10 ñàé àðñëœ éèëºãäñí áèë³, ðàéîíà áþäæåò 4611,6 ì蜺í àðñëœ íåìâ. Ýí óóëüíöä Ã.Æóêîâèí íåðò³ øêîë, áè÷êä¢äèí ¢¢ä³ëòèí Öóòõëœ, ñåë³í³ ñîéëûí Ãåð á³³í³, òåã³ä ýíä õàòó äåâñêðò³ õààëº áîëí òðîòóàð òîñõëºí ýðêí ÷èíðò³ áèë³.
Ýí ´äð òàœº÷èí Òîëºà÷ ä³ê³ä õîéð îáúåêòèí òîñõëò á¢ðòêš õ³ë³â. Ýííü ñïîðòèâí öóòõëœãèí áîëí "Õàðàäà" áè÷êä¢äèí ñàäò íåìð êîðïóñèí òîñõëò. Ñïîðòèâí öóòõëœãèí òîñõëò 2019 šèëä ýêëõ³ð çóðàëãäšàäã áîëõëà, áè÷êä¢äèí ñàäò øèí êîðïóñèí òîñõëò ýêëñí á³³í³. Ýíäð Òðîèöêîå ñåë³íä ê¢ñäóíäóð šèë³ñ àâí ºóíí íàñ ê¢ðòë áè÷êä¢äèã ÿñëüä îðìàð òåòêõèí ò´ë³ íåìð êîðïóñ òîñõõ êåðãò³ áîëšàíà. Òåã³ä 40 îðìòà øèí êîðïóñèí òîñõëò ýêëñìí, ýí îáúåêò 2019 šèëä ýäëâðò îðóëãäõ ç´âò³. Ôåäåðàëüí áþäæåò³ñ ýí òîñõëòä 24398,2 ì蜺í àðñëœ, òàœº÷èí - 1556,8 ì蜺í àðñëœ éèëºãäš³í³. "Ïèê Ñòðîé" ÎÎÎ-í ãåíåðàëüí äèðåêòîð Ðóñëàí Èñìàèëîâèí êåëñ³ð, ýäí êðàñíîäàðñê ñ³í ÷èíðò³ îëí ç¢ñí ´œãò³ òîîñõ îëçëõàð çóðàëšàíà, òåã³ä áè÷êä¢äèí êîðïóñ ºàçàºàñí êå-ñ³³õí áîëõ. Ðàéîíà òîëºà÷ Å.Ìàìóòîâèí êåëñ³ð, Òðîèöêîå ñåë³íä "Ïàðòèçàí" ãèäã æèëìàññèâä áè÷êä¢äèí ñàä òîñõõ çóðà á³³í³. Þœãàä ãèõë³ ñ¢ë öàãò íèëõä ò´ðëºí ´ñ÷³í³, òàëäàí ºàçðàñ íààðàí ³ìòí í¢¢š èðí³, òåã³ä ä³ê³ä íåã äîøêîëüí ó÷ðåæäåíü êåðãò³ áîëšàíà.
Ê´äëìø÷ õàðºëòûã òîâ÷ëš Àëåêñåé Îðëîâ Åâãåíèé Ìàìóòîâëà ðàéîíà áîëüíèöèí ¢¢ëäâðèí, ³ìòèã ç´´ëºí³, îëíà ìàëûí ¢âëçëëºí³ ò´ðì¢ä³ð ꢢíäâ. "Îäàõí áîëñí "Ãëàâà îíëàéí" ò´ñâèí éîâóäò ðàéîíà ³ìòí³ñ îðš èðñí ñóðâðìóä äóíä ýí ò´ðì¢ä áîñõãäñí áèë³. ÐÌÎ-í á³³ðèã ðàéîíà ïîëèêëèíèêä ´ãñí øèèäâðèã ÷èê ãèš òîîëšàíàâ. 2019 šèëä ýíä ´äã³ öàãà îáîðóäîâàíü óãëš ò³âãäõ, ðàéîíà áîëüíèöä ê´äëš³õ ìåäèöèíñê ê´äë³÷íðèí òî õàñãäøãî, á³³ðí ³ìòí ÷èíðò³ ýìíëº àâõèí ò´ë³ íàíü ÷èãí ò´ðì¢ä õàºëãäõ. Áè÷êä¢äèí ïîëèêëèíèêèí ò´ë³ "Áóðàòèíî" òàëâœãèí ´´ð á³³õ íåã á³³ðí õóëäš àâãäõ. Öóã ýí ò´ðì¢äèí òóñêàð á³³ðí ³ìòí äóíä ö³³ëºâðèí ê´äëìø ê¢ö³õ êåðãò³. Ýäëâðò á³³ñí ê´ëã ýñ àâñí øèèäâðèòí áè ê¢íäëš ÷èê ãèš áàñ òîîëšàíàâ. "Ëóêîéë" áîëí ÊÒÊ-Ð êîìïàíüñèí áóéí÷ ñåäêëèí ïðîãðàììàð øèí àâòîáóñìóä èðõìí, òåäí³ñíü õîéð ê´ëãí-ê¢÷í òàíà ðàéîíä éèëºãäõ. Òåäíèã õîòë áàëºñí Òðîèöêîå õîîðíä ³ìòèã ç´´ëºíä îëçëõò. "Ñàéãà÷îíîê" ëàãåðüò ÷èíðò³ áîëí àºó èê ÿñâðèí ê´äëìø êåõ çóðà á³³í³, ýí òàœº÷èí àìðëºíà öóòõëœ áîëš ¢¢ëäõìí. Äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñò øèí îðì òîãòàëºíà ò´ð áàñ èðõ šèëä õàºëãäõ,- ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ êåëâ.
Å.Ìàìóòîâèí 糜ãëñ³ð, îëíà ìàëä êåðãò³ õîò 100 ïðîöåíòä áåëäãäñí áèë³, äààâðòà êåì äèãò³-äàðàòàºàð äàâšàíà. Ýí íàìðàð 12 ì蜺í ãåêòàðò ò³ð³í ò³ðãäâ, òåã³ä èðã÷ä³í ñ³í óðºö àâõ ñàíàí á³³í³. Òåð ìåò îëíà ìàë á¢ðí-á¢òí ¢âëç³ä, ñ³í ò´ë ´ãõ ãèñí èöë á³³í³. Äååä ßøêóëüä ¢¢ëäš³ñí äàìøëòûí ýäë-àõóí îðìä øèí ïðåäïðèÿòü ñåêëºí³ ò´ð õàºëãäšàíà, ôåäåðàëüí ÷èíðò³ ºàçð ´´ðõí èðã÷ä³í òàœº÷ä í³³ì³äëºíä ´ããäõìí, á³³ðí ³ìòí ê´äëìø³ð òåòêãäõìí ãèš Åâãåíèé Ìàìóòîâ êåëâ.
Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
ÇÓÐÃÒ: Òàœº÷èí Òîëºà÷
Àëåêñåé Îðëîâ Òðîèöêîå ñåë³íä
îäñí êåì
È.Ìóçðàåâàí öîêñí çóðã

Äåêàáðèí 13-ä Õàëüìã Òàœº÷ä Òåàòðèí šèë èê áàéðèí á³³äëä Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí òåàòðò ýêëâ. Õàëüìãèí òåàòðèí ¢¢ëä³÷íðèã é´ð³õ³ð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ èðâ.
²ð³ñ³í ñîéëûí ìèíèñòð Â. Ìåäèíñêèé, ²ð³ñ³í ÑÒÄ-í àõëà÷ À. Êàëÿãèí Òåàòðèí šèë ýêëš³õ èê ÷èíðò³ éîâäëëà é´ð³ñèã ñîœñš, çààëä ñóóñí ³ìòí ýí àñõí áàéðèí ¢¢ëäâðò îðâ.
Áàéðèí ¢¢ëäâðèã ýêëõèí ´ìí Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ Õàëüìãèí óëñèí àðòèñò Èâàí Óëàíîâèã "Çîëîòàÿ ìàñêà" ì´ð³ àâñíëàíü ¢íí ñåäêë³ñí é´ð³â. Õàëüìãèí áèëãò³ ¢ðí òåàòðèí õàëõèí èèì ´´ä³í à÷ëâð àâñíü öóã õàëüìãóäò èê ´ðãìšò³ éîâäë áîëšàíà. Èâàí Àëåêñååâè÷ á¢ðä³ñí îëí ä¢ðì¢äèã õ³ë³š êåñã ¢éèí ³ìòí ´ññìí. Òåàòðò ¢íí ñåäêë³ðí öåðãëëºí³ ¢ëã¢ð áîëšàõ àõ ¢éèí àðòèñò áèëã-ýðäì³ðí íåð ºàð÷, ´´ä³í à÷ëâð àâñìí. Òàœº÷èí Òîëºà÷ íåðò³ àðòèñòèí èê à÷-òóñèíü ¢íë³ä, Èâàí Óëàíîâ àâàëüòàºàí äóðòà öàãòàí àìðõ ïóòåâê éè뺚 ´ã÷³õèí òóñêàð êåëâ.
Òåàòð óëñèí šèðºëä èê îðì ýçëš, îþíè áîëí ñîéëûí šèðºëä èê ÷èíð 碢äãèíü òåìäãë³ä, Òàœº÷èí Òîëºà÷ òåàòðò ê´äëš³õ öóã óëñò áàò ýð¢ë-ìåíä áîëí àìóëœòà šèðºë ì´ð³äâ. Òåàòðèí šèëä ãàñòðîëüí ¢¢ëäâðíü óëì øóíìºà áîëš, ìàòåðèàëüí-òåõíè÷åñê ê´ðœíü áàòðš, øèí íààää ò³âãäš, ³ìòíä òóñòà ¢¢ëäâðíü îíüäèí ê¢ö³ìšò³ áîëòõà ãèš Àëåêñåé Îðëîâ é´ð³â.
Òåàòðèí šèëèí ýêëöë³ öóãëðñí àðòèñòíðèã, òåàòðèí ê´äë³÷íðèã òàœº÷èí ñîéëûí áîëí òóðèçìèí ìèíèñòðèí äàðóê Íèêîëàé Ñàíäæèåâ, ÑÒÄ-í Õàëüìã ðåãèîíàëüí ³œãèí àõëà÷ Òàòüÿíà Ìèõååâà, Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí òåàòðèí ãåíåðàëüí äèðåêòîð Ãàëèíà Øóðàåâà é´ð³â.
Ò³³ç äååð íààääã óëñèí šèðºëä ó÷ðäã éîâäëìóäûã øîãòàºàð ¢ç¢ëš, õîéð òåàòðèí àðòèñòíð áàéðèí ¢¢ëäâðèã äàâóëâ. Áàñœãà Áààòðèí íåðò³ Êåëí-óëñèí äðàìàòè÷åñê òåàòðèí áàº÷óä Àëåêñåé Ñàðàíãîâèí ºàðäâðò øîãòà êåñã çóðö ¢ç¢ëš ñåðãìš ¢¢ä³â. Ðåñïóáëèêàíñê îðñ äðàìèí áîëí êîìåäèí òåàòðèí àðòèñòíð ÷èãí àõð ñîíüí íààääàðí ³ìòí³ îíüãèã àâëâ. ¡¢ä³ã÷ ýí êîëëåêòèâñèí ýë÷íð áåëäñí òîîòûã õîîðíäíü íåãä¢ëñí èê áèëãò³ êîìïîçèöñ íåã ¢ë¢ ñåðãìšò³ áîëâ. "¥´ðäíð" áèèºèí ãîñóäàðñòâåíí òåàòðèí ¢ç¢ëñí áèèºèí êîìïîçèöñ ýí êåðã-¢¢ëäâðò éîñòà áàéðèí á³³äë òîãòàâ. Áè áîëºí éîñòà õîðåîãðàôè÷åñê íààäí áîëã÷ ¢¢ëäâð³ðí òàœº÷ä äðàìàòè÷åñê òåàòðàñ íàíü áèèºèí òåàòð á³³õèíü ñ³³õí ¢ç¢ëâ. Áèèëš³õ Ïóøêèí, äàëà ºàòö ³ìòí àìðäã íåã á³³ðíä áîëñí øóóãàòà éîâäë, õàëüìã áàº÷óä õîîðíäàí ä´ðëäš ñåðãìšò³ áè áèèëš³õèíü ¢çõä éèð èê òààñòà áîëâ.
Õàëüìãò Òåàòðèí šèë ýêëâ. Îëí õ³ë³º³÷íðèã øèí íààää ê¢ë³š³í³. Òåàòðèí ¢¢ëä³÷íðèã áîëí ê´äë³÷íðèã øèí ¢¢ä³ã÷ õ³³âð óðàëàí ê´òëõìí áîëšàíà.
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí

Øèäð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ ¡ñòèí ðàéîíà Ýðäíèõí ñåë³íä á³³äã Ãåðëÿ Âàñèëüåâíà Àíãèðîâëà õàðºâ. Ýí õàâðàð ꢢêä ê¢í Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷èã Ýðäíè ê´â¢íäíü ä´œ áîëõèã ñóðñí áèë³. Ýðäíè Àíãèðîâ øêîëàí ò´ãñ³ñí³ õ´´í Êèòä îðí-íóòãò Ïåêèí áàëºñíä ïåäàãîãè÷åñê óíèâåðñèòåòä ýêîíîìèêèí áîëí áèçíåñèí ôàêóëüòåòä ñóð÷àíà. Ò¢ð¢í õîéð šèëä³í ýí ì´œã³í ´ã³ä ñóðëà. Êåëõä, íåã ñåìåñòð, ýííü ä´ðâí ñàðà ñóðºóëü, 250 ì蜺í àðñëœ ê¢ðäã á³³ñìí. ijê³ä á³³äã ãåð í³³ì³äëºíä, õîò-õîîëä, ãåð¢ðí àìðëºíä õ³ðš èðõ áèëåò õóëäš àâëºíä áຠáèø ì´œãí êåðãò³ á³³ñí³ òóñêàð ýêíü êåëâ. ¥ðê-á¢ëäíü ýí ºàðó äààõä ê¢íä áîëàä, Ãåðëÿ Âàñèëüåâíà ê´â¢ã áþäæåòí ñóðºóëüä îðóëõ àðº õ³³õèã òàœº÷èí Òîëºà÷àñ ñóðñìí.
Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ Êèòäèí ïîñîëüñòâä áè÷ã áè÷³ä, Ýðäíè Àíãèðîâèã ´œã³ð ñóðäã îþòíðèí òîîä îðóëõèã ñóðàä, ñåíòÿáðü ñàðèí ýêëö³ñ àâí 3-÷ êóðñèí îþòí Ý.Àíãèðîâ áàêàëàâðèàòä ´œã³ð ñóðäã áîëâ. Õàðºëòä òàœº÷èí Òîëºà÷ ê´â¢í³ á³³äë-šèðºë³ð ñîíüìñâ.
Ê´â¢í³ííü ò´ðò îðëöàä, ä´œ ê¢ðãñí ó÷ðàð Ãåðëÿ Âàñèëüåâíà ç¢ðêíè õàíëòàí ´ðã³ä, òàœº÷èí Òîëºà÷ä ê¢ö³ìš áîëí õ´â-êèøã äóðäâ.
***
¥öêëä¢ð Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ Ýëñò áàëºñíä á³³äã Ãàëèíà Ìåíêååâàëà õàðºâ. Ê¢¢êä ê¢í íîÿáðü ñàðèí ÷èëã÷³ð òàœº÷èí Òîëºà÷èí ýëåêòðîíí ïîøòä áè÷ã áè÷³ä, áè÷êí ꢢêíäíü Ìîñêâàä Ä.Ðîãà÷åâèí íåðò³ áè÷êä¢äèí ìåäèöèíñê öóòõëœä øèøëœ ýìíëº àâõèí ò´ë³ 2019 šèëèí èþëü ñàð ê¢ðòë õ´ðí íåãí ´äð äàâóëàä, ñàìîëåòàð íèñõ êåðãò³ ãèš ìåä¢ëñìí. Òåã³ä òèèì äàðóíü ñàìîëåòàð íèñõèí áèëåò õóëäš àâäã à𺠴ðê-á¢ëä óãà áîëàä, Ã.Ìåíêååâà Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷èã ä´œ áîëõèíü ñóðâ.
- Òà ìèíè ïîøòä áè÷ã áè÷ñíü éèð ñ³í. Õàðì ò´ðõä, ç³ðì ìåäèöèíñê ä´œ ìàíà òàœº÷ä ê¢ðãäã àðº óãà áîëšàíà, òåã³ä òàäí Ìîñêâàä ýìíëº àâ÷àíàò. "Àçèìóò" êîìïàíÿ ºàðäâð òàíèã ´œã³ð ê¢ðãõä³í ç´â ´ãâ, òàíà ´ðê-á¢ëä ä´œ áîëñíäàí áàéðëšàíàâ. Âèêà îäà ÿìàðàí á³³í³? Òàíà ꢢêí ýðê áèø ýäã³ä, ñ³í ¢ðí áîëš ´ñõ,- ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ êåëâ.
Îëí ¢ðò³ ýê òàœº÷èí Òîëºà÷ä õàíëòàí ´ðãš, ýí¢í³ áè÷ã³ð äàðóíü ýäíèã ¢¢ì¢ëš³õ ò´ð õàºëãäàä, öóã õàëõàðí ä´œ ê¢ðããäâ ãèâ.
Áè÷êä¢ä öèðêä îäõ
Òåð ´äðèí áèéäíü Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ òàœº÷èí ñîöèàëüí äåëãðëòèí, ê¢÷-ê´ëñí³ áîëí ê´äëìø³ð òåòêëºí³ ìèíèñòð Ìàðèíà Îëüçÿòèåâàëà õàðºâ.
- Ýí ´äðì¢äò Ýëñòä Ñàíêò-Ïåòåðáóðã áàëºñíàñ öèðê èðñí á³³í³. Òàœº÷èí ñîöèàëüí ó÷ðåæäåíüñò á³³äã ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢ä òåð ïðîãðàììèã õ³ë³º³ä, ñåðãìšò³º³ð àìðõëà ñ³í áîëõìí áèë³ ãèš òîîëàä, ìàíà ïàðòíåðìóäûã ñóðàä, 65 áèëåò éè뺚 ´ã÷³í³â. Íåã ¢ë¢ Øèí šèëèí áàéðèí ´ìí ´ðãíä ꢢêä-ê´â¢äò öèðêä îäñíü òîäëãäõ. Áè÷êä¢äèã òèèã³ð³í ê¢ðãš, ³³ìøã óãà á³³äë òåòêëºí³ áîëí ìåäèöèíñê ä´œ ê¢ðãëºí³ ò´ðì¢äèã òàëäàí ìèíèñòåðñòâëà õàìöó õàºëõ êåðãò³,- ãèš Àëåêñåé Ìàðàòîâè÷ êåëâ.
Ñîöèàëüí ó÷ðåæäåíüñèí áè÷êä¢äèã òàœº÷èí Òîëºà÷èí ¸ëêä îðëöõ áèëåòì¢ä³ð òåòêëºí³ ò´ð áàñ ꢢíäâðò áîñõãäâ.
ÄÎΊÀÍ Íàòàëüÿ

- Ýí ê´ðñò³ ºàçð äååð ò´ðš ºàðàä, îëíà õîðìàä áàãòš, áè÷êí áîëâ ÷èãí ê¢ö³ìšä ê¢ðñíäì ìèíè ýê-ýöêèí, Àíàòîëèé áîëí Ëþáîâü Ó÷àåâèõí³, à÷-òóñ á³³í³. Ìèíè áè÷êíäê öàã õ´âò³, áàéðòà áèë³, ýê-ýöêì íàìàã àëüõí äååð³í á³ðš ´ê³ðëš, òààëš ´ñêâ. Òåð öàãèã òîäëõäàí áè éèð äóðòàâ. Áè÷êíä³í áè ýê³í ê´äëìø³ñí èðõèíü ê¢ë³š, ààøõèíü ¢çõë³ðí ´ìí³ñíü 㢢š òîñäã áèë³â. Ýöêò³º³í õàìäàí ì´ðí³ óðëäàíä îäš õóðäí àðíçëìóäûã õ³ë³š, îëí ³ìòí³ í³³ðò îðëöäã á³³ñ³í îäà ÷èãí òîäëíàâ. Ýê-ýöêì íàíä ÷èê ñóðºìš ´ãâ, ýäí ìèíè ò¢ð¢í ñåëâã÷ áîëí èöëò³ ò¢øã áîëíà, òåð ò´ë³ä ÿìàðàí ÷èãí ò´ð ó÷ðâ ÷èãí õàìãèí ò¢ð¢íä ýäí³ ñ¢â-ñåëâã àâõàð ç¢òêí³â. Áè÷êíä³í áè àðòèñò áîëíàâ ãèš ñàíäã áèë³â. Áîëâ øêîëàí ò´ãñ³ñí³ õ´´í ôèíàíñèí àêàäåìüä îðâ. Êåëõä, Õ.Êîñèåâèí íåðò³ ãèìíàçüä ã¢í ìåäðë àâñí ò´ë³ä³í äååä ñóðºóëüä ñóðõä ê¢íä áîëñí óãà, - ãèš Ãåðë êåëâ.
Ê¢¢í³ çàœ, àâã-á³ðö áè÷êíäê öàãòíü ìåäãäí³ ãèš êåëäãíü õàðà áèø. Øóëóí-øóäðìã, ÷àœº, êåðñ¢ óõàòà Ãåðë ꢢêí 5-÷ êëàññò ñóð÷àºàä, êàðàòý-äî øîòîêàí ñåêöä îðñíü ýí¢í³ àðº-÷èäëèíü äåëãð¢ëâ. Íåðò³ òðåíåð Âèòàëèé Ñêëÿðîâèí ÷àäìã ºàðäâðò ꢢêí èê ê¢ö³ìšä ê¢ð³ä, ê¢ðœ á¢ñò³ áîëàä, Õàëüìãèí ÷åìïèîíêèí íåð 碢ñìí. Ñïîðò ýí¢í³ šèðºëä îí÷òà îðì ýçëš, öîãö-ìàõìóäàí áàòðóëëºíä òóñëñí äååð³í îëí ç¢ñí ê¢÷ð-ê¢íäèã äèèëõä, áèé³í ÷èê³ð á³ðõä, äàðóíü ÷èê øèèäâð àâõä ä´œ áîëâ. Äååä ñóðºóëüä ñóð÷àºàä, Ãåðë óíèâåðñèòåòèí íåð õàðñàä ñïîðòèâí ìàðºàñò áîëí êåðã-¢¢ëäâðì¢äò îðëöäã á³³ñìí. Îëíà í¢¢ðò îíüäèí éîâäã, øàìäºà, ñåäâ³ðò³ ꢢêí òàëäàí ÷èãí êåðã-¢¢ëäâðì¢äò îðëöš éîâñèã áàñ çààõ êåðãò³. Òèèã³ä, 2017 šèëä ýí "Àâòî-ìèññ" ãèäã ñ³³õë³ñèí Öóã³ð³ñ³í ìàðºàíä îðëöàä, êàðàòýºàð ýâ-äîâàí ¢ç¢ë³ä, "Ìèññ òàëàíò" ãèäã íîìèíàöä îí÷ðñìí. Äååä ñóðºóëüä ñóð÷àõäàí áàíêèí õàëõä äàìøëò õîðøàºàä ê´äëäã á³³ñí ó÷ðàð ñïîðòàð ñîíüìñõ öàã õîâð áîëàä á³³â.
- Áîëâ óäàí öàãòàí ñïîðò óãàºàð áè á³³š ÷àäñí óãàâ. Òèèã³ä íåã ä³êš "Ïàíòåîí" ãèäã ꢢêä óëñèí ôóòáîëüí ëèãèí òóñêàð ñîœñàä, òåð¢í³ ìåäëä "Asia Gold" êîìàíä á³³äãèí òóñêàð ìåä¢â. Ýí êîìàíäûí õàíüä îëí êåëí-óëñèí, òåð òîîä õàëüìãóäûí ýë÷íð ôóòáîë íààääãíü íàíä ´âðìšò³ áîëâ. Õîéð šèëä³í áè ýí êîìàíää îðíàâ, îëí ç¢ñí ÷åìïèîíàòä îðëöš ìó áèø ê¢ö³ìšä ê¢ðâèäí. Ýí šèëèí õàâðàð áèäí ïëåé-îôô, äàðóíü ïîëóôèíàëä áîëí ôèíàëä ºàðàä, öàºàí ì´œãí êóáîê àââèäí. Áîëâ ýðê áèø äèèëâð àâõàð ç¢òêäã ò´ë³ä³í áèäí ýí šèë Ìîñêâà áàëºñíà ÷åìïèîíìóä áîëñíäàí éèð áàéðòà á³³í³âèäí. Ìàíà òðåíåðèí áîëí îëí õ³ë³º³÷íðèí ä´œ-òóñàð áèäí äèèëâð á³ðš ÷àäâèäí. ijê³ä ìàíà êîìàíäûí ãåø¢ä õîîðíäàí éèð íèèò³, íåã ´ðê-á¢ë êåâò³ íè-íåãí,- ãèš Ãåðåë êåëâ.
Ôóòáîë íààääã äååð³í ꢢêä õîîðíäàí ¢¢ðëš, öàãàí õàìäàí äàâóëõäàí äóðòà. Ýäí äóíä õàëüìã, áóðÿò, òûâà, õàñã, êèðãèç áîëí íàíü ÷èãí êåëí-óëñèí ýë÷íð á³³í³, ýäí íåã-íåãí³ííü ñîéëàð áîëí òóóšàð ñîíüìñíà. Õàìäàí êåëí-óëñèí ñ³í ´äðì¢ä òåìäãëí³, êîìàíäûí êàïèòàí Åëåíà Ìàðäàåâàí ãåðòíü öóãëðàä, õàìäàí áóðÿò áîëí òûâàí áóóç ãèäã õîò êåõä³í äóðòà. Ò´ãðã øèð³ ýðã³ä ñóóºàä, ýäí ê¢í áîëºí ò´ðñêí êåë³ðí é´ð³ë ò³âí³. Ýäí³ êîìàíäûí ꢢêäò êåëí-óëñèí õóâö-õóíðèí ïðåçåíòàöä îðëöõ ¢ðâð êåí³. Ýí ñ³³õí ÷èð³-ç¢ñò³ ꢢêä ôóòáîë íààääã êîìàíäûí ýë÷íð áîëšàõèã ìåäñí óëñ àëœ áîëíà. Áààõí ꢢêä ôóòáîëä äóðòà áîëšàõíü öóºàðàäíü ´âðìšò³ áîëí ´â³ðö éîâäë áîëíà.
Ã.Ó÷àåâàí êåëñ³ð, ýí ôóòáîëä éèð äóðòà. Áè÷êíä³í "Ðîäíè÷îê" ëàãåðüò àìðñí öàãòàí ê´â¢äë³ ôóòáîë íààäàä, áèé³í ´ãäãî á³³ñìí. Ýí šèë çóíàð ôóòáîëàð íàðò-äåëê³í ÷åìïèîíàò áîëõä ꢢêí Ôðàíöèí, Áåëüãèí áîëí Õîðâàòèí êîìàíäñèí íààää îíüãàí ´ã÷ õ³ë³â, ²ð³ñ³í áîëí Èñïàíÿ êîìàíäò áàñ çîâñàí çààíà. "Õàðºëò áîëºí ç¢òê³ò³ áîëâ, öóºàð ÷åìïèîíà íåð 碢õ³ð àðº-÷èäë³í ¢ç¢ëâ. Íåðò³ ôóòáîëèñòíðèí íààä õ³ë³õä ñîíüí áîëñí äååð³í ìàäíä òóñòà áîëíà", - ãèš ê¢¢êí êåëâ.
Êåëõä, Ãåðë Ó÷àåâà 9-÷ òîéãòà, ýí êîìàíäûí ä³âð³÷ áîëíà. Èèì òîéãòà áîëñíü õàðà áèø, ýíòí ýí¢í³ äóðòà Ôåðíàíäî Òîððåñ ôóòáîëèñòèí òîéã áîëšàíà. Óðäíü ýí "Àòëåòèêî Ìàäðèä" êëóáä íààääã á³³ñìí, îäà ßïîíüä "Ñàãàí Òîñó" êîìàíää íàà÷àíà. ×åìïèîíàòûí íààää îäš õ³ë³õ àðº ó÷ðñí óãà, áîëâ äèãò³ ýí ´äðì¢äò "Asia Gold" êîìàíä Ìîñêâà áàëºñíä Óëàí òàëâœä ꢢêä óëñèí êîìàíäñ äóíä áîëñí ìàðºàíä îðëöâ. "Äèíàìî" êîìàíäëà ¢ð-èíüãëëòèí ìàò÷ä ýäí 1:0 òîîòàºàð äèèëâð á³ðñíü ýäíä èê áàéð-áàõìš ¢¢ä³â.
Ñóðºóëü ñóð÷àñí öàãòàí Ãåðë áàíêèí õàëõàð öàã çóóð ê´äëñí áèë³. Áîëâ íåã îðìäàí óäàí ñóóš ê´äëš ÷àäøãîºàí ýí ìåä³ä, ñîíüí áîëí ´âðìšò³ êåðã ê¢ö³äã îðì õ³³õ³ð øèèäâ. Òèèã³ä ýí "Àýðîôëîò" êîìïàíüä äîêóìåíòñ³í îðóëàä, òåäí³ öóã íåêâðë³ èðëöš³õ ò´ë³ä³í áîðòïðîâîäíèöèí ê´äëìøò îðâ. Ê´äëìøíü Ãåðëä éèð òààñãäíà. "dzðì óëñ íèñõä³í ³³í³, òåã³ä òåäíë³ ê¢¢íä³ä, ä´œ-òóñàí ê¢ðãš ´ãí³âèäí. ²ìòíä êèëìš³í òóñõàš, ñ³í òààë òîãòàš, ýäíä ³³ìøã óãà á³³äë òåòêí³âèäí. Áè çóóëü÷ëõäàí äóðòàâ, òåã³ä ìèíè òààñëò áîëí ê´äëìø äèãò³ òóññíü éèð ñ³í áîëâ. Áè êåñã ºàçàäûí îðí-íóòãò îäâ, ìàíà èê îðí-íóòãèí êåñã áàëºñäò áàñ ê¢ð¢â. Áè êèøãò³ ê¢ìáâ, òààñòà ê´äëìøò³â, ´´ðõí ýëãí-ñàäì öóºàð ýð¢ë-ìåíä, äóðòà ñïîðòàð ñîíüìñš ê¢ö³ìš á³ðí³â", - ãèš Ãåðë ñàíàí-ñåäêë³í êåëâ.
Ãåðë Ó÷àåâà îäà ê¢÷-ê´ëñí³ õààëºèííü ýêëöä á³³í³. ²ìòíë³ ýýëò³, òåâ÷œã¢, ´ð-´â÷ ñåäêëò³, îíüäèí øèí ìåäðë õîðøàõàð ç¢òêäã ꢢêí ýðê áèø èê ê¢ö³ìš á³ðš, ýê-ýöêèííü íåð äóóäóëõ ãèš ñàíãäíà. ßìàðàí ÷èãí êåðãèã ê¢öäíü ê¢ö³õ, ê´äëìø³í ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð áîëí äààâðòàºàð êåõ, ³ìòíä òóñòà áîëõ êåðãò³ ãèñí ýê-ýöêèííü ñóðºìšèã ꢢêíü ãåð³ñíä òîîëíà. Ñàíñí ñàíàíü ê¢öš, õààëºíü öàºàí áîëòõà, ãèš áèäí äóðäšàíàâèäí.

Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
ÇÓÐÃÓÄÒ:
"Àýðîôëîò - ²ð³ñ³í àâèàëèíèéñ" ÏÀÎ-í áîðòïðîâîäíèö
Ãåðåë Ó÷àåâà;
"Asia Gold" êîìàíä Ìîñêâàä Óëàí òàëâœä;
õàñã êåëí-óëñèí õóâö
¢ç¢ëëºí³ ïðåçåíòàöä

Øèäð Ýëñòä áîëñí âîñòîêîâåäåíÿ íàðò - äåëê³í ôîðóìèí éîâóäò ÷èíðò³ éîâäë ó÷ðâ: Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòèí, ²ð³ñ³í Íîìèí Àêàäåìèí èíñòèòóòìóäûí áîëí ºàçàäûí îðíà âóçìóäûí íîìòíð 2019 šèëä øèíšëëòèí ê´äëìø õàìöó ê¢ö³õ êîëëåêòèâñ á¢ðä³ëºí³ áîëí âîñòîêîâåäåíÿ îíö ÷èíðò³ ò´ðì¢ä³ð í´êöëòëºí³ òóñê áîîöà áàòëãäâ.
Ýëñòä 2017 šèë Õàëüìã ÃÓ-í óë äååð "Îëí õàëõèí õàìöó ýêñïåäèö êåëºí³ Íàðò - äåëê³í íîìèí öóòõëœ" òîãòàãäëà, òåð êåìä õàìöó ê´äëìøèí òóñê ò¢ð¢í òèèì áîîöàñ áàòëãäëà. Öóã òåð äîêóìåíòñ íîìèí øèíšëëòèã óëì ´´ä³í êåìš³íä ê¢ö³š, õàìöó øèíšëëò³í 㢢ä¢ëš, íîìòíð õîîðíä çàëºëäàã áàòðóëëºíà ñ³í òààë òîãòàëºíä èê íèë÷³í ê¢ðãë³. Òèèì ñ³í àøò ýäí ê¢ðõ ãèš íîìòíð ýâð³í ÷èãí ê¢ë³š³ñí óãà áîëõ, áîëâ øèíšëõ ñîíüí ò´ð, í´êöëòõ ñåäêë, ñ³í òààë á³³õë³, ê¢ö³ìš á³ðš áîëšàíà ãèš ò¢ð¢í õàìöó ¢¢ëäâðèí àøèíü äèãëš ôîðóìä îðëöà÷íð òîîëâðàí êåëâ.
Òåð¢í³ òóñêàð ÐÀÍ-à äåëê³í ëèòåðàòóðèí èíñòèòóòûí ³œãèí ºàðäà÷, íåðò³ íîìò Âëàäèìèð Êëÿóñ èèãš êåëâ: "Øèíšëòòèí àêàäåìè÷åñê êåìš³í êåñã õîëâàíä ´ñâ. Òåð ìåò óëëã÷, äåëê³í íîìëà èðëö³ò³ öóã õàìöó òîñâèí ÷èíðíü ´´äëâ. Òåã³ä ÐÀÍ-à èíñòèòóòìóäûí, Õàëüìã ãîñóíèâåðñèòåòèí áîëí ºàçàäûí îðíà âóçìóäûí, íîìòíðèí í´êöëò òèèì ´´ä³í àøò ê¢ðñí éîâäë ýí ìàíà õàìöó ¢¢ëäâð èê òóñòà áîëšàõèíü ìåä¢ëš³í³.
Òåð ìåò ÐÀÍ-à Ìîñêâàí áîëí Ñàíêò-Ïåòåðáóðãèí èíñòèòóòìóäûí áîëí ðåãèîíìóäûí âóçìóäûí, ºàçàäûí îðíà íîìòíð àðº-÷èäë³í õàìöóëàä, õîîðíäàí óëì ´ðã³ð äàìøëòàðí, íîìèí ê´ðœã³ðí õóâàëöš èê ê¢ö³ìšä á³ðâ.
Áຠíàñòà íîìòíð âîñòîêîâåäåíÿ ò´ð³ð óëì ñîíüìñäã áîëâ. Õàìöó øèíšëëò, éîâëº, ýêñïåäèö ê庳ä, äîðä ¢çãèí êåñã êåë, òóóš, òåäí³ õîîðíäê çàëºëäà øèíšëš áèäí íîìèí óëì èê èëäêë êåš ÷àäõâèäí. 2017 šèëä Ýëñòä áàò óë ò³âãäâ, õàìöó ýêñïåäèö êåëºí³ íàðò - äåëê³í öóòõëœ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí óë äååð òîãòàãäëà, òåðíü õàìãèí ñ³í óë-ñ¢¢ðèã ìàíà í´êöëòèí ò´ë³ ¢¢ä³ñìí, îäà ìàäíä òåð ñ³í òààëûã îëçëš óëì ã¢í, ´ðãí øèíšëëò êåõ êåðãò³".
Èèã³ä ýí ´äð Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí, Ìëûí Õîâäñê óíèâåðñèòåòèí, Âàðøàâñê óíèâåðñèòåòèí, Êèòäèí ¥âð Ìëûí óíèâåðñèòåòèí áîëí Õàêàññê óíèâåðñèòåòèí õîîðíä äîðä ¢çãèí êåëí-óëñèí ôîíåòèêèí ò´ð³ð õàìöó øèíšëëò³í 2019 šèëä öààðàíäíü êåõ áîîöàí áàòëãäâ. Æèë áîëºí òèèì áîîöàí øèíð¢ëãä³ä, áàòëãäàä á³³õ, êåñã îðí-íóòãèí íîìòíð áîëõëà Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí óë äååð á¢ðä³ñí êîìïëåêñí ýêñïåäèö êåëºí³ íàðò - äåëê³í öóòõëœãèí òóñê áîîöàºàð ò¢øã êåš õàìöó êîëëåêòèâñ á¢ð䳚 ¢¢ëäõ.
Òåð ìåò õàëüìã óëñèí í¢¢äëèí ýäë-àõóí ò´ð³ð øèíšëëò êåõèí ò´ë³ Õàëüìã óíèâåðñèòåòèí, Ìëûí áîëí Êèòäèí âóçìóäûí íîìòíð áîîöà áàòëâ. Ìàíà êåëí-óëñèí òóóšèí áîëí ýòíîãðàôèí òóñê êåñã òîîòûã èëäêõ àðº ýí ´ðãí í´êöëò ´ãõíü ëàâòà.
ijê³ä äîðä ¢çãèí êåëí-óëñèí ôèëîñîôèí, ´´ðä áîëí íàíü ÷èãí êåëí-óëñèí áè÷ìðèã, ãðàììàòèêèã øèíšëëºí³ ò´ð³ð íîìòíð áîîöàºàí áàòëàä, í´êöëòèí ýâ-àðºàí, ç´ð¢ëëò³í èëäêâ. Øèí á¢ðäñí õàìöó êîëëåêòèâñèí íîìòíðò, ºàðäà÷íðò Õàëüìã ÃÓ-í ðåêòîð Áàäì Ñàëàåâ õàíëòàí ´ðãâ. Õàìöó ê´äëìø ñ³í àøòà áîëâ, öààðàíäíü ´ðã³ð í´êöëòš, óëì ´´ä³í ê¢ö³ìš á³ðòí. Òàíà õàìöó ¢¢ëäâðèã Õàëüìã ÃÓ-í ºàðäâð ôèíàíñèí õàëõàð ä´œíõ ãèš ðåêòîð òîâ÷ëâ. Òèèì êåâ³ð íîìòíðèí îëí õàëõèí í´êöëò øèí êåìš³íä ºàð÷, óëì ñ³í àøòà áîëõíü ëàâòà.
Ò¡ÐÂ²Í ªóíà

Àþêà õààíà ¢¢ëäâðò Ïåòð I éîñ çàëšàñí öàã îí÷òà á³³ñìí. ªó÷í šèëèí ýðãöä Àþêà õàí ýí¢íä èòêëò³º³ð öåðãëë³. Öåðãíü êðûìñê ìàœºäûí ä³âðëòèã ÷àäìãàð õ³ð¢ öîêäã á³³š. Îðñ õààíà Àçîâñê éîâëºíä êåñã ì蜺 ê¢ èëã³ñìí. Àþêà õàí Òàãàíðîã áàëºñíä øèí øèâ³ óë ò³âëºí³ êåðãò îðëöëà. Ïåòð I õàëüìãóäûí ç´ðìã áîëí áààòð éîâäëìóäûã øèøëœ òåìäãëë³.
Ïåòð I Ãîëëàíäèé îðí-íóòãàð çóóëü÷ëñí öàãòàí Àþêà õààíä ²ð³ñ³í ´ìí áîëí äîðä ¢çã¢äèí ìåš³ñèã õàðëºèã èòêš äààëºñìí.
Õ´´ííü õàëüìã öåðã¢ä ²ð³ñ³í áàðóí ¢çãò á¢ðä³ãäñí á³ðëä³íä îðëöš, øâåäì¢äèã êåñã ä³êš äèèëë³. Õàëüìã ì´ðí öåðãèí çàëó-ç´ðã, áàò ¢íäñí à÷òà òóóóðìš äåëäñìí. ²ð³ñ³í íåã ê¢ñëò³ óëñ äóíä ÷èãí ýäí îí÷ðñìí.
Ïîëüøèí êîðîëü Àâãóñò II îðñ õààíä "8 ì´ðò³ öåðãèí ïîëê áîëí 4000 õàëüìãóäûã èëã³òí" ãèñí 糜ãò³ áè÷ã ýë÷ò³º³í éîâóëñìí.
1708 šèëèí ñåíòÿáðü ñàðèí 22-ò Áåðëèí áàëºñíàñ õîë áèø øâåäì¢äë³ áîëñí ä³³ëä³íä õàëüìã öåðã÷íð ä³êí áààòð éîâäëìóä ¢ç¢ëñìí.
Àþêà õàí 45 šèëèí òóðøàðò øóíìºà ãîñóäàðñòâåíí ¢¢ëäâð ê¢ö³š éîâëà. Ïåòð I ïåðñèäñê éîâëºíà öàãò õîéð ä³êš Àþêà õààíëà õàðºñìí. 1722 šèëèí ìàé ñàðèí 13-ä Ïåòð I Ìîñêâàºàñ ²³äðõí áàëºñ îðñìí, òåíä öåðã÷íð õîë çóóëü÷ëºíä áåëäš³ñìí. Èþíü ñàðèí 20-ä îðñ õàí çóóðàí Ñàðàòîâ áàëºñíä çîãññìí, þíãàä ãèõë³ ýí ìàíà õààíëà õà𺚠ꢢíäõ³ð ñåäë³.
Òèèãõä Àþêà õàí Èšë ºîëûí ç¢í ê´â³º³ð í¢¢äë³ä á³³ðøëñìí. Èþíü ñàðèí 23-ä Ïåòð I Àþêà õààíëà õàðºëà. Ýíòí èê òóóšëã÷ éîâäë áîëñìí. Õàëüìã çóðà÷íð Î. Êèêååâ, Ì. Ìîøóëäàåâ ýí îí÷òà éîâäëûã ¢¢ä³âðì¢äò³í ì´œêð¢ëñìí. Òèèãõä Ïåòð I Àþêà õààíàñ 10 ì蜺í ê¢ ñóðñìí. Ìàíà õàí Ïåðñèäñê éîâëºíä (ïîõîä) 5 ì蜺í õàëüìã îðëöõ, þíãàä ãèõë³ ç´ðìã öåðã÷íð õîðòûã ꢢ÷š ÷àäõ ãèâ.
Èìïåðàòîð ýí¢íä èòêëò³º³ð öåðãëš³õ õààíä èê õàíëòàí ´ðã³ä, òåð¢íä áîëí ´ðê-á¢ëäíü ¢íò³ áåëã¢ä íåð³äñìí. Ïåòð I Àþêà õààíä àëòí ¢ëä áåëãëë³. "Ýí ¢ëä áîëí õàäãóä ²ð³ñ³í õîðòíûã ä³³ëõä³í îíüäèí áåëí á³³í³", - ãèš Àþêà õàí èìïåðàòîðò êåëñìí.
Ìàíà õàëüìã õààíà öåðã³-ïîëèòè÷åñê ¢¢ëäâð ò´ðñêí ºàçðèí ìåš³ ºàòö òåìäãò³ áèë³. Òåã³ä ÷èãí äîðä ¢çãèí îðí-íóòãóäûí òîëºà÷íð õààíûã òåâ÷äã á³³ñìí. 1690 šèëä Äàëà ëàì Àþêàä õààíà éîñíà òåìäã¢ä - ºàøã áîëí áàð èëã³ñìí. Ýí õàí öåðã³ òóóðìšàðí äåëê³ä îí÷ðñìí.
Àþêà õàí 84 íàñòàäàí 1724 šèëä ñ³³º³í õ³³ñìí. Öîãöèíü øàòàñìí, ¢ìñèíü Ò´âä îðí-íóòãò àâ÷ îäëà. Òóóðìšòà Àþêà õààíûã ê¢íäë³ä, òåíä ñóâðº áîñõñìí.

Äàëí òàâí šèë õîîðàí öóã õàëüìã óëñèã îëí ³ìòí³ õîðòíä òîîëàä, õàð ã´ð³ð öààšëà õàðºóëàä, ò´ðñêí ºàçð-óñíàñíü õîë Ñèâðèí ºàçðóð í¢¢ëºñìí. Àðâí ºóðâí šèëèí òóðøàðò ìàíà ààâ-ýýšíð áîëí ýê-ýöêíð ê¢¢í³ ºàçðò ´ëñ³ä-ò¢ð³ä, ê¢íä õàð ê´äëìøò ê´äë³ä, êåñã çîâëœ äààš ºàðñìí. ªóíäë ò´ðõä, êåñãíü òåð öàãò ê¢÷ð-ê¢íäèã äààš ÷àäñí óãà, ´ëñ³ä-çîâàä, ãåìí³ä-äààðàä õààëºäàí ´œãðñìí. Ìèíè íàºö ýýš Õààëº áàñ õîë õààëºèã äààš ÷àäñí óãà, çóóðàí ´œãð³ä, ê¢¢í³ ºàçðò ì´œêèíä ¢ëäâ. Ýí ºàøóòà 75 šèëèí ´´íèí ´ìí ´ðãíä ä³ê³ä íåã ýœêð ýýš³í òîäëš, ýí¢í³ ÷èð³ä ê¢¢í³ ºàçðò ¢ëäñí öóã õàëüìã óëñò íåð³äš áè÷ã³í áè÷š³í³â. Ê¢íäò³ ýœêð íàºö ýýš Õààëº!
“Äàëí òàâí šèë³ óóšìàñ òàíä äóóäâð êåš óóºí Ñâåòëàíà çå ꢢêíòí ýí áè÷ã áè÷š³í³. "Ìåíäâò!" ãèš òàíä áè÷š ÷àäšàõøâ, þœãàä ãèõë³ òà íàðòà ñ³³õí îð÷ëœãàñ õîëüšàä ñ³³íè îðíä éîâíàò. Áèäí íåã-íåã³í òàíüš ìåäñí óãàâèäí, òåð áèéíü öóñàðí áîëí ³ìí-ñóäöàðí îíüäèíä õîëâàòàâèäí. Êðàñíîÿðñê êðàé òàë òåìöš éîâñí âàãîíä ¢âëèí šèœãë êèèòíä ãåìèí 碢ë³ð, ñåäêëèí ç´â¢ð³ñ ê´ëò³ ºóðâí àëòí áîëñí ꢢê³í ´í÷ð¢ë³ä ¢ëä³ââò. Àêàä þìí, éîðòà Õààëº ãèš íåð òàíä ýê-ýöêòí ´ã÷.
Ìàäíèã áè÷êí öàãò ýê-ýöêíð áîëí õàì-õîøà á³³äã ìåä³òíð òóóâðèí òóñêàð íóóâ÷èí³ð ꢢíääã áèë³. ¥äã³ öàãà á³³äë òàëäàí, áèäí òåð ºàøóòà öàãèã òîäëš, äåêàáðü ñàðèí 28-ä ñàíëûí ¥äð òåìäãëí³âèäí. Òàíà òóñêàð áè ýìã ýê³ñí áîëí ýê³ñí ñîœñš-ìåäš éîâëàâ. Õàëüìãóäûã öààšëà õàðºóëõä òà õ´ðí í³³ìò³ á³³šèò. Áè îäà òàíàñ íàñàðí õîéð õîëâàí àõâ. Èèì áຠ䢢âð, ºàë-º³³çœ, ³ìäèí šèðºëä áàéðëõ öàãòàí ´œãðšò. Òàíüš-ìåäš éîâñí óëñèí òîäëâðàð òà ê´äëìø÷, ê¢ö³œã¢, öàºàí ñàíàòà, ò´ðñêí÷ ñåäêëò³ ê¢í á³³šò. Ìîõëàí Áååâ³ ãèäã ê¢¢í³ îòõí ꢢêíü áèë³ò. Èê ×îíñà àäºóä àâðíà ìàíà íàºö ààâëà ͳäâä³ Ëàðèë³ šèðºëèí íåã šèñ³íä õàðºàä, ´ðê-á¢ë³í ´íä³ëº³ä, ꢢêä³í ´ñê³ä Àðºìšèí áåë÷ð ãèäã õîòíä á³³ðøëšèò. Íàºö ààâ ì´ðä ´ñêš ñóðºäã ýâò³-äîâòà, êåëíè áèëãò³ ê¢í á³³š. Ò´ðñê³í õàðñã÷ Àëäð ä³³í³ öàãò Òåœ ºîë äååð áîëñí á³ðëä³íä ç´ðìã êåâ³ð õîðòíëà íîîëäš éîâàä, ͳäâä³ Ëàðè ³ìí³ñí õàºöš. Àâàëüíü ´œãðñí³ òóñê èòêë öààñ àâ÷êàä, òà éèð èê³ð óðóäš çîâšèò. ²³ìøãò³ ä³³í³ öàãò ÿºš ºóðâí ꢢê³í ´ñêš ºàðèíü ºàíçºä, ê´ëèíü ä´ð³ä ê¢ðãõ¢â ãèñí ñàíàí òàíèã ¢¢ì¢ëñíü ìàºä óãà. Íåâ÷ê ç¢ðê³í áàòëàä, ꢢêä³í àñðõ-ñóðºõ àðº õ³³š³ñí öàãëà öóã õàëüìãóäûã öààšëà õàðºóëâ. Ìèíè ýê, Áîîâà ꢢêíòí í³³ìò³, Äóäëàí çóðºàòà áîëí îòõí Áîëõà ꢢêíòí ä´íò³ á³³ñìí. Àðºìšèí áåë÷ð õîòíä äàëà ñàëäñ ìàø躳ð èðš ´äðèí ´ð³ëä öóãòàºèíü Äèâíîå ñòàíöàñ ìàë ç´´äã óëàí òàñìòà âàãîäò ñóóëºàä, Êðàñíîÿðñê êðàé òàë àâàä ºàðâ.
Íàºö ýýš ìèíü, òà õóó÷òà áîëñí áèéíü ýâð³í õîò óãà ¢ëä³ä, ꢢêä³í õ³ë³º³ä, äóëàëàä êèëìš³í ´ã³ä, êèèòí âàãîíä èê³ð ãåìí³ä õààëºäàí ñ³³º³í õ³³šèò. Ìàíà ýê Áîîâà í³³ìò³ ꢢêí á³³â÷í, òåð ºàøóòà ´äðèã îäà÷í òîäëš ãåé¢ðí³. Òàíà öîãöèã íåã çîãñàëä ñàëäñìóä àâàä éîâš îäñí á³³š. Õ´´ííü ê¢¢í³ ê¢ø öóãëóëäã âàãîí á³³ñíü ìåäãäâ. ªóíäë ò´ðõä, òàíèã îðøàñí ºàçð àëüä á³³õèíü ìåääã àðº óãà, òàíà ¢ê³ðò ì´ðãš ÷àäšàõøâèäí. ¥í÷ð³ä ¢ëäñí ꢢêäèí õàäì ýã÷ ßòàí Êóóêà ´ñê³ä àââ. ªóðâí ꢢêä³ñ îòõí Áîëõà õààëºäàí áàñ ãåìí³ä Êðàñíîÿðñê êðàéèí Òþõòåñê ðàéîíà íåã ñåë³íä ´œãðâ. Áîîâà Äóäëàí õîéð óéí áຠíàñàí Ñèâðò äàâóëàä, îëíà õîðìàä áàãòš ò´ðñêí ºàçðòàí õ³ðš èðâ. Öàºàí ñåäêëò³ á³³ðí ³ìòí, à⺠×îãëîœã ãåëœ, Êóóêà ºàºà ýäí³ ò´ëšëòä èê íèë÷³í ê¢ðãñìí. Õîéð ꢢêíòí àðâòàºàñí àâí ãåñ³í òåš³õèí ò´ë³ õàð ê´äëìøò éîâñìí. Õàð ñàíàòà Ñòàëèí³ çàêâðàñ èøò³ ñóðºóëü ñóðäã à𺠢ëäâ÷í õîéð ꢢêíòí ¢ðäò³í ýðê áèø ñóðºóëü ´ãõ³ð øóíš ç¢òêš éîâñìí. "Îëí ³ìòíë³ íè-íåãí á³³òí, íåã-íåã³í õ³ë³º³ä, ÷àäñàðí í´êä áîëòí. Ñóðºóëü òàíà àëòí èðã÷ áîëõ. Èèì ´ëç³ò³ öàãëà á³³ñíä³í áàéðëõ êåðãò³" ,-ãèš ìàíà ýê Áîîâà ìàäíä áîëí à÷íð-çååíðò³í îíüäèí êåëš ñåëâã ´ãäã áèë³.
Áè áîëõëà 1957 šèëä Õàëüìã Òàœº÷ ä³êí³ñ ´ðãšš áîñõãäšàñí šèëä ò´ðš ºàðëàâ. Õàëüìã óëñèã öààšëà ýñ õàðºóëñí áîëõëà,òà íàìàã òààëš ´ñêš, ìèíè ê¢ö³ìšä áàéðëõ áèë³ò. Íàìàã ýìã ýê Õð ýœêðëš ´ñêâ, ýýšèí ñóðºìš ´ãñìí. Áຠöàãòàí òà Õðëà ¢¢ðëš éîâñí á³³šèò. Õ´´ííü Áîîâà ꢢêíòí Õðèí áåð áîëâ. Èèì ñ³³õí šèðºëèã òà ýñ ¢çñèã ñàíõëà õàðì áîëíà. Áîîâà ꢢêíòí ò´ðñêí ºàçðóðí õ³ðš èð³ä, Öåëèíí ðàéîíà "Ñòðàíà Ñîâåòîâ" ñîâõîçä ä´÷í šèëä³í ñààëü÷àð ê´äëâ. Îëí šèëä³í ¢íí êåâ³ð ê´äëñí ò´ë³ä³í êåñã à÷ëâðàð à÷ëãäš, òîîìñðòà ê¢í áîëñìí. Äóäëàòí àâàëüòàºàí "Ðîäèíà" ýäë-àõóä õ´´÷íð áîëš ê´äë³ä, áàñ ê¢íäò³ áîëš éîâñìí. Áîîâà Äóäëàí õîéðòí ýê-ýöêèííü íåðèã ºóòàëãî šèðºëèí ÿìàðàí÷í àäðóä òåñ³ä 9 çå, 14 çååíöð òàäíäàí áåëãëâ.
Ýœêð íàºö ýýšì! Òà õ´ðí í³³ìí šèë ³ìä éîâñíòí òàñ ê´ñð³ áèø. Òà ýñ ¢çñèã, ýñ ìåäñèã, ýñ áàéðëñèã òåœãð-áóðõí ìàäíä çàÿâ. Ìàäíä ê¢ðñí áàò çàœ, ó ñåäêë-³ìäðëèí öîë✠áîëš ¢çãäí³. ¥äã³ öàãò õàëüìãóä ²ð³ñ³í õàíüä íèèò³ ñ³³õí á³³í³. Òàíà îëí çååíð äååä ñóðºóëüòà, áàãøèí, ýì÷èí, ñåë³í³ ýäë-àõóí õàëõèí ýðäìò³. Îäà òàíà ꢢêäòí áèéñíü à÷íð-çååíðò³ ýýšíð áîëíà. Òà ìàíà ³ìäðëèí ýêí-ýêëö áîëí áàò óë áîëšàíàò. Šèë áîëºí äåêàáðü ñàðèí 28-ä áèäí ààâ-ýýšíðèííü áîëí ýëãí-ñàäíàííü ñàíë òåâ÷š óð-äååš³í íåð³äí³âèäí. ѳ³íè îðíä ò´ðš ìàäíäàí šèðºë çàÿõ áîëõèòí îëí Äååäñ Áóðõä ´ðø³òõ³!”
Ñâåòëàíà ÑÓÊÒÓÅÂÀ

Õàëüìãóäûã Ñèâð¢ð òóóëºñí öàãò Àëòàéñê, Êðàñíîÿðñê êðàéä, Íîâîñèáèðñê, Îìñê îáëàñòüä òåäí òóññí áèë³. Íîâîñèáèðñê îáëàñòüä 20 ì蜺í õàëüìãóä òóññíà òóñê òî-äèã á³³í³.
Íîâîñèáèðñê îáëàñòèí Óáèíñêîå ñåë³íä á³³õ êðàåâåä÷åñê ìóçåéä äåïîðòàöèí 75 šèëä íåð³ä³ä, ñïåöïîñåëåíüä á³³ñí õàëüìãóäûí òóñê ýêñïîçèö áåëäãäš³õèí òóñêàð ðåäàêöä Þðèé Ìàçóðîâ 糜ãëâ. Óáèíñêîå ðàéîíà öóòõëœ ñåë³í áîëšàíà. Ìóçåéèí äèðåêòîð Íàòàëüÿ Âàëåðüåâíà Ñîêîëîâàí êåëñ³ð, ºàøóòà òåð öàãèã ìàðòàä óãà àõ ¢éèí óëñëà õàðºàä, òåäí³ òîäëâð áè÷š àâãäšàíà. Òóóâðèí šèëì¢äò òåíä òóññí õàëüìãóä ÷èãí 糜ã³í ´ã³ä, ìóçåéèí õàéãàð áè÷ñí áîëõëà ñ³í áîëõ.
Êåëõ³ñ, Óáèíñêîå ñåë³íä íåðò³ æóðíàëèñò Íàðí Óëàíîâè÷ Èëèøêèí, ãåíåðàë Âëàäèìèð Óëàíîâè÷ Èëèøêèí, íîìò, ÊÍÈßËÈ-í äèðåêòîð Èâàí Êóçíåöîâè÷ Èëèøêèí á³³ñìí. Òàœº÷ä ýäí³ íåðäèã ñ³í ìåäí³, êåš-ê¢ö³š éîâñèíü ´´ä³í ¢íëí³. Ìóçåéä òåäí³ òóñê òîäëâð, çóðãóä, íàíü ÷èãí òîîò êåðãò³ áîëšàíà.
Èíòåðíåòä Óáèíñêîå ñåë³í³ ³ìòí³ ç³ðì òîäëâð îëíà îíüãò òóñõàãäñí á³³í³. Ãàëèíà Êîæóáàðàí òîäëñàð, ñåë³íä òèèãõä òóóâðò èðñí õàëüìãóä íîìºí, ò´âø¢í á³³ñí³, øóóãà-íèðã³ òàòëãî, çààñí ê´äëìøèã ê庳ä òîãòóí á³³ñìí. Õîë áèø á³³ñí íåã ´ðê-á¢ëèã òîäëàä, ýìãí-´âãí, áåðíü õîéð ¢ðò³º³í á³³ñèíü òåð çààš êåëí³. Ò¢ð¢í àâãòàí ꢢí³ø³ä, õîëàºóð õîîðíäàí õàðºëãî á³³ñí óëñ öàã äàâàä, íåã-íåã³í ìåä³ä, íåã ê´äëìø ê庳ä èšëä³ä, çàœ-àâöàí ìåäš àâñìí. Òèèã³ä á³³ñ³ðí õóâàëöàä, ä³³í³ áîëí ä³³í³ õ´´òê ê¢÷ð-ê¢íä šèëì¢äèã õàìäàí äààš ºàðñí áîëäã. Íåã ä³êš òåð ´ðê-á¢ë òàíüë-¢çëíü ´ãñí ìàõíàñí õóâàëöñèã òåð ꢢêä ê¢í òîäëâ.
Íèíà Ãðèãîðüåâíà Àíòóøèíàí òîäëñàð, ýäí³ñ ´´ðõíä Ìàíæèêîâèõí³ ´ðê-á¢ë á³³š. Ãåðèí ýçí Ãîñáàíêä ê´äëäã, ýã÷íü õóâö óéäã áèë³. Ê´ãøí ýêíü áàñ ºàðòàí ´´ò³ á³³ñí, õóó÷í ºîñíàñ òàïî÷ê óéñèíü òîäëíà. ij³í³ ´ëí öàã á³³ñí, ´ñ÷-áîññí ºàçðàñí ê´íäðñí, á¢òí õóâö-õóíð, õîò-õîë óãà èðñí óëñò ÿìàðàí ê¢÷ð-ê¢íä á³³ñíü ìåäãäš³í³. Êåñã õàëüìãóä çîâàä ò¢ð³ä ´œãðñí áèë³. Òåäíèã õóó÷í îðøàâðò îðøàñìí. Öàã äàâàä, 1979 šèëä ö´´êí õàëüìãóä èð³ä, òåð îðìäíü òîîñõàñ ýðñ ò³â³ä, íåðäèíü áè÷³ä, çóë ´ðã³ä, ñàíëûíü òîäëñíà òóñêàð ꢢêä ê¢í òîäëš êåëš ´ãâ. Õàëüìã àâòîíîìü øèí³ñ á¢ðä³ãäñí³ äàðó õàëüìãóä ò´ðñêí ºàçðóðí í¢¢š îäâ. Ìàíà ñåë³íä àõ ýì÷ áîëš Òèìóð Àíäðååâè÷ Áîñõîìäæèåâ ê´äëš³ë³. Îðñ ãåðãò³ ýí ê¢í Õàëüìãèí ºàçðóðí í¢¢ñí óãà áèë³. Ñåë³í³ íàíü ÷èãí ê´ãøä ýì÷ Áîñõîìäæèåâèí òóñêàð á¢ë³í ¢ãì¢ä³ð òîäëíà.
Õàëüìãóäûã Ñèâð¢ð ÿºš òóóëºñíà òóñêàð, òåäíèã òîâàðí âàãîäò à÷àä éîâóëñíà òóñêàð, õ´´ííü òåäíèã Ñèâðèí ñåë³ä³ð òàðàñíà òóñê ç´â³ð ìàòåðèàë öóãëóëñí á³³í³. "Óëóñû" îïåðàöèí òóñêàð, òóóšèí òåð öàãèí á³³äëèã, ä³³íä êåñã ì蜺í õàëüìãóä ç´ðãò³º³ð ä³³ëäš éîâñèíü ¢ç¢ëã÷ ìàòåðèàëìóä áàñ á³³í³. Ñèâðò õàëüìãóä ÿºš á³³ñí³ òóñêàð, ÿìàðàí ê¢÷ð çîâëœ ¢çñèíü ìåä¢ëš³õ òîäëâðìóä öóãëóëãäâ. Òåð öàãèí òóñê äåãòðì¢ä, ãàçåòèí ìàòåðèàëìóä ºàøóòà öàãèã òîäëóëšàíà. Òåð ìàòåðèàëìóäûã õ³³ñí ê¢í èèì íåã òîîëâðàðí õóâàëöâ. Òåð öàãà ãàçåòì¢äèã øèíšëš õ³ë³º³ä, õàëüìãóäûí òóñêàð íåã ÷èãí ¢çã ýñ îëñíäàí àëœ áîëíà. Òèèì îëí ê¢í - 20 ì蜺í ê¢í îáëàñòèí ýäë-àõóä ç´âò³ ò³âö³í îðóëš ê´äëñí³ òóñêàð ò´ð¢ö þìí óãà. Õàëüìãóä ê´äëìø÷ óëñ á³³ñìí. Íåã ¢ë¢ ìàë ´ñêëºíä, çàºñ àœíëºíä ýäí öóã óëñëà çåðãä³í ê´ëñ³í àñõàä ê´äëš éîâñíü èë þìí.
Ê¢íäò³ óìøà÷íð, Óáèíñêîå ñåë³íä òàíà ýê-ýöêíð éîâñí áîëõëà, òàäí òåð ìóçåéèí õàéãàð áè÷š ÷àäšàíàò. Íîâîñèáèðñê îáëàñòèí Óáèíñêîå ðàéîíà öóòõëœ, êðàåâåä÷åñê ìóçåéèí ºàðäà÷. Ñîêîëîâà Íàòàëüÿ Âàëåðüåâíà. Ýëåêòðîíí õàéãíü: ubinmuseum@yandex.ru
ŠÈЪËÈÍ Êåðìí

Ñ¢ë öàãò ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢äèí ñóðºóëü-ýðäìèí ò´ðò èê îíüã ´ããäí³. Øàëòãòà áè÷êä¢ä ýð¢ë-ìåíä ꢢêä-ê´â¢äë³ õàìäàí äîøêîëüí ó÷ðåæäåíüñò áîëí øêîëä ñóðõèí ò´ë³ öóã êåðãò³ òààë òîãòàãäíà. Èíêëþçèâí ñóðºóëü-ýðäìèí ïðîãðàììñ òîãòàãäš, øàëòãòà áè÷êä¢äèí áèëã-ýðäì äåëãð¢ëëºí³, ýäíä ìåäðë çààš ´ãëºí³ òóñò àºó èê ê´äëìø ê¢ö³ãäš³í³. Ìàíà òàœº÷ä ýí ò´ðò áàñ èê îíüã ´ããäí³ ãèš òåìäãëõ êåðãò³. "Äîñòóïíàÿ ñðåäà" ïðîãðàììàð ñóðºóëü-ýðäìèí ó÷ðåæäåíüñò ñ³í òààë òîãòàãäš, øèøëœ áàãìóä ñåêãäš³í³. ¡ëã¢ðíü, Ýëñò áàëºñíà 12-÷ òîéãòà "Áóëã" áè÷êä¢äèí ñàäò "Íàðí" ãèäã áàãä ä¢ë³ áîëí ñîœñëºíà ì´÷ì¢äèí îëí ç¢ñí ãåìò³ áè÷êä¢äèí ò´ë³ áàã ¢¢ëäí³. Îäà òåð¢íä 16 ꢢêí-ê´â¢í îðíà, òåäí³ñíü çóðºàíü ãåìò³-øàëòãòà áè÷êä¢ä áîëíà.
Ýí áàãèí ñóðºìšëà÷ Òàòüÿíà Ãîëîâàòåíêîí êåëñ³ð, ýíä íóðºëš ºóíòà-ä´íò³ áè÷êä¢ä îðíà. Áîëâ øàëòãòà áè÷êä¢ä òàëäàí íàñòà ÷èãí áîëíà. Ýí áàã íèäí íîÿáðü ñàðä ñåêãäâ, òåã³ä ò¢ð¢í šèëèí àø äèãëš áîëšàíà. Õàìãèí ò¢ð¢íä ýíä øàëòãòà áè÷ê¢äèí ò´ë³ êåðãò³ òààë òîãòàãäñìí. "Ìàíà áè÷êä¢äèí ñàä "Äîñòóïíàÿ ñðåäà" ïðîãðàììä îðëöàä, 2 ñàé àðñëœãà ãðàíò ø¢¢š àâñí áèë³. Òåð ì´œã³ð áèäí âåðáîòîí ãèäã øèøëœ àïïàðàò õóëäš àâñí áèë³âèäí, þœãàä ãèõë³ ýí ýðêí êåðãò³ áîëšàíà. Òåð ìåò èíòåðàêòèâí ñàìáð áîëí íàíü ÷èãí îáîðóäîâàíü õóëäš àâãäâ, ïàíäóñ òîñõãäâ, øàëòãòà áè÷êä¢äèí ò´ë³ øèøëœ òààë òîãòàãäâ. Áè÷êä¢äèí ñàäûí ºàðäà÷ Âàëåíòèíà Ëîáîäèíàí ÷àäìã ºàðäâðò ó÷ðåæäåí³ ê´äë³÷íð äàìøëòàí ´´äë¢ë³ä, èêëþçèâí ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõàð ìåðãšëò ´´äë¢ëëºí³ ò´ð õàºëâ. Òèèã³ä, ñóðºìšëà÷íð Êèñëîâîäñê áàëºñíä ÷èêí³ áîëí êåëí³ Öóòõëœä îäàä, ñïåöèàëèñòíðèí êóðñò îðëöâ. Òàœº÷èí áàãøíðèí ìåðãšëëò ´´äë¢ëºí³ èíñòèòóòëà áîëí Ñòàâðîïîëü áàëºñíä á³³äã ä¢ë³ áè÷êä¢äèí èíòåðíàòëà ýäí áàò çàëºëäà á³ðš õàìöó ¢¢ëäí³. Èíêëþçèâí ñóðºóëü-ýðäìèí õàëõàð á³³õ ïðîãðàììñèí áîëí øèí ýâ-àðºñèí òóñêàð ýäí ñïåöèàëèñòíðë³ ñåëâëöš, òåäí³ ñ¢â-ñåëâã ê´äëìøò³í ´ðã³ð îëçëíà.
- Øèøëœ áàã ñåêõèí ´ìí áèäí ìåðãšëò³í ´´äë¢ëñí äååð³í âåðáîòîí àïïàðàòûã îëçëëºíà òóñò äàìøëò õîðøàâèäí. Ìàíà áè÷êä¢äë³ ñóðäîïåäàãîã Îêñàíà Ìàíäæèåâà, ëîãîïåä Äèàíà Áàðàåâà, ïåäàãîã-ïñèõîëîã Îêñàíà Âåñåëåâà, òüþòîð Âàëåíòèíà Øàíõàåâà çàíÿòüñ äàâóëíà. Ñïåöèàëèñòíð ê¢í áîëºíà îíöèã ó÷ðòàí àâ÷ áè÷êä¢äèã ñóðºíà, ýäí³ àâã-á³ðö äåëãð¢ëí³. Áîëâ ç³ðì çàíÿòüñò ýð¢ë-ìåíä áè÷êä¢ä øàëòãòà áè÷êä¢äë³ õàìäàí ìåäðë õîðøàíà, þœãàä ãèõë³ ýäí íåã-íåã³í äàõàä øèí òîîò ìåäš àâíà. Ýð¢ë-ìåíä áè÷êä¢ä òåñâðò³ áîëí ´ð-´â÷ ñåäêëò³ áîëš, øàëòãòà ꢢêä-ê´â¢äò ä´œ áîëõàð øóííà. Ãåìò³ áè÷êä¢ä áîëõëà òåäíèã äàõàä ¢ãì¢äèã ÷èê³ð êåëäã äàñíà, õàìäàí íààäàä, èšëä³ä, šèðºëèí äàìøëò õîðøàíà, - ãèš Òàòüÿíà Âàñèëüåâíà êåëí³.
Ò.Ãîëîâàòåíêî ñóðºìšëà÷àð àðâí šèëä³í ê´äëš³í³. Ýí šèëì¢äèí òóðøàðò ýí áàéí äàìøëò õîðøàâ. Õàìäàí íåã áàãä ñóðºìšëà÷ Îëüãà Êèñëèöûíëà ê´äëí³, ýäí áè÷êä¢äò³í êèëìš³í òóñõàš, àðäíü îðš ñ³³í³ð ýäíèã õ³ë³í³. Ýí šèë ñóðºìšëà÷íð äóíä áîëñí ìàðºàíä "Ïåäàãîãè÷åñê äóýò" ãèäã íîìèíàöä îí÷ðñíü ýäí íèèò³ êåâ³ð ê´äëäãèã èë ¢ç¢ëâ. Áè÷êä¢äèííü òóñêàð êåëñí öàãò Òàòüÿíà Âàñèëüåâíàí ÷èð³íü ñ³³õð³ä, í¢äíü ãèëâê³ä îäíà. Òåä¢ ä¢œã³ ýí ꢢêä-ê´â¢äò³í äóðòà áîëí ýœêð. Íåã ¢ë¢ øàëòãòà áè÷êä¢ä ýäí³ ä´œã³ð ÷èê³ð ¢ã êåëäã, áèé³í õóâöëäã, õîò óóäã, ºàðèí êåãäëì¢ä êåäã äàñõëà ýäí áàéðëš, ýäí³ ê´äëìø òóñòà áîëí êåðãò³ áîëšàõèã ìåäí³.

Íàòàëüÿ ÄÀÂÀÅÂÀ
ÇÓÐÃÒ: "Íàðí" áàãèí áè÷êä¢ä çàíÿòüäàí