¥öêëä¢ð Ýëñòä òàœº÷èí ïðàâèòåëüñòâèí ñ¢¢ðèí èê çàëä ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ê´äë³÷íðèí ñ³í ´äðò íåð³äãäñí áàéðèí õóðã áîëâ. Àâúÿñò òîõðñàð òåð¢íä òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà äåëãðëòä èê ò³âö³í îðóëñí âåòåðàíìóä, ýíäð ýìíëºí³ ó÷ðåæäåíüñò ¢íí-÷èê ñåäêëò³º³ð ê´äëš éîâõ ê´äë³÷íð îëàð îðëöâ. Áàéðèí õóðãò èðñí âåòåðàíìóäûã òàœº÷èí ýð¢ë-ìåíä õàðëºíà ìèíèñòåðñòâèí ê´äë³÷íð òîñàä, ê¢í áîëºíä áåëã á³ð¢ëš ´ãâ.

Ýíäð ²ð³ñ³ä ôóòáîëàð äåëê³í ÷åìïèîíàò ýêëš³í³. Ýíòí öóã îëí ³ìòí³ áàéð, ²ð³ñ³í àðâí íåãí áàëºñäò äàâõ. Ìàíà ò´ðñêí ºàçðóð äàëà íåðò³ ôóòáîëèñòíð èðâ. Àð áîëí ´ìí Àìåðèê³ñ, Àôðèê, Àâñòðàëèÿ òèâ³ñ àõðàð êåëõë³, äåëê³í ä´ðâí ¢çã³ñ èðöõ³â. Äåëê³í ÷åìïèîíàòä 32 êîìàíä îðëöšàíà, ôóòáîëèñòíð³í äàõàä äàëà ³ìòí èðõ ç´âò³. ¥äã³ öàãò õîéð ñàé áèëåò õóëäãäñí á³³í³, íóðºëš áèëåò àâñíü òàëäàí îðíà ³ìòí. Ìàíà Õàëüìã Òàœº÷àñ áàñ îëí ³ìòí éîâš ôóòáîë õ³ë³õ ñàíàòà, òåäí óõàí-òîîëâðàí êåëöõ³â.
Àðºëà÷ Ëèšèí Î÷ð:

Øèäð "Ëóêîéë-Íèæíåâîëæñêíåôòü" ÎÎÎ-í îëíëà çàëºëäà á³ðäã ³œãèí ºàðäà÷ Åâãåíèé Âîðîíèí áîëí ²ð³ñ³í Ôåäåðàöèí Îðí-íóòãèí Õ¢¢âèí äåïóòàò Ìàðèíà Ìóêàáåíîâà òàœº÷èí áè÷êä¢äèí ìåäèöèíñê Öóòõëœä øèøëœ îáîðóäîâàíü áåëãëâ.
Çóóðì ò´ðš ºàðñí íèëõäèí ýð¢ë-ìåíä øèíšëëºí³ áîëí ÷èíðò³ ìåäèöèíñê ýìíëº êåëºí³ ò´ë³ êåðãò³ îáîðóäîâàíü õóëäš àâëºíä 16 ñàé àðñëœ éèëºãäñìí. Ì.Ìóêàáåíîâàí òåìäãëñ³ð, îáîðóäîâàíü ÿïîí, íåìø, êèòä îðí-íóòãóäò êåš ºàðºãäñìí, òåã³ä ýäí îëí šèëä³í ñ³³í³ð îëçëãäõ. Óäë óãà Áðàçèëü îðí-íóòãàñ ä³ê³ä íåã îáîðóäîâàíü èðõ ç´âò³.

¥öêëä¢ð ìàíà îðí-íóòãò éèðòìš õàðëºíà ´äð òåìäãëãäâ. Ä´ðâí šèë äàðàíäàí Í.Ïàëüìîâèí íåðò³ Êåëí-óëñèí ìóçåé "Ìàíà ìóçåéí Ýêîäîì" ãèäã Öóã³ð³ñ³í áè÷êä¢äèí ýêîëîãè÷åñê ôåñòèâàëüä îðëöšàíà. Ýí êåðã-¢¢ëäâð "Õàëüìãèí áè÷êä¢ä - éèðòìš õàðëºíà ò´ë³" ãèäã äóóäâðòàºàð äàâíà.

¥äã³ öàãò õàëüìãóä èê-áຠóãà íóðºëšäàí îðñ êåë³ð ꢢíäí³. Òåã³ä ÷èãí õàëüìã êåëò³ óëñ õàðºõëà áàéðëíà÷. Òåäí³ íåãíü Ýëñòä á³³äã Äîðš Öåðåíîâ. Äîðš Èñàåâè÷ ñ³³õí õàëüìã êåëò³. Ýí õàìà éîââ ÷èãí ò´ðñêí êåë³ðí ꢢíäí³. Äîðš "Õàëüìã êåëí³ àñõí" ãèäã áàãèí øóíìºà îðëöà÷ ì´í. Äîëàí õîíã áîëºí áåìá³ ´äð áàãèí îðëöà÷íðèí õàðºëò áîëíà. Äîðš êëóáèí êåðã-¢¢ëäâðì¢äò àëäë óãà èðí³. Õàðºëòûí éîâóäò ýíòí äóðòà ø¢ëã¢ä³í óìøíà. Êåëõä, Êàëÿí Ñàíšèí "Õàëüìã êåëí" ãèäã ø¢ëãèã ´ðãìšò³º³ð óìøâ.
Øèäð áèäí ýí¢íë³ õàðºàä ꢢíäâèäí.
- Äîðš, òà àëüäàñâò?
- Áè Ê´ò÷íð³ ðàéîíà Ê´ê Áóëã ñåë³íä ´ñ÷-áîñëàâ. Ê´ê áóëãèí óñòà, øàâøàä óðºñí ´âñí-íîºàòà, îðàºàðí í³³õëñí ´íäð ìîäòà ìàíà ºàçð áàñë ñ³³õí. Öåã³í óñòà áóëãèí óñíü ºàœ õàëóíä óíä õ³ð¢ë³ä, ³ìò³-êèèò³ þìíä šèðºë ´ãí³.
- Õàëüìã êåëíòí ñ³í.
- ѳí ãèõë³ èê äóðí, ìó ãèõë³ êèëíö. Þœãàä êèëíö ãèõë³, ýýšì èèãš êåëäã áèë³. Ýâð³ àâúÿñàí ìàðòñí, ýâð³ êåë³ñí è÷ñí óëñò ñ³³º³í õ³³ñí öàãò Ýðëã Íîìèí õàí ñóðâð ò³âäã÷í: "Òàäíèã õàëüìã áîëòõà ã躳ä çàÿñí áîëäã. Òàäí äààëºâðàí ê¢ö³ñí óãàò, òåð ò´ë³ä òàäíèã ºàëëà õàðºóëõ ç´âò³â ãèäã÷í", - ã躳ä ìàäíèã îðñàð êåëõë³, ýýšì çàëàä ýâð³ êåëíä îðóëäã áèë³
- Òàíà ò´ðñêí ºàçðò öóºàð õàëüìãàºàð ꢢíäí¢?
- Ìàäí, ìèíè ¢¢ðèí ꢢêä-ê´â¢ä, øêîëä îðòëàí îðñ êåë ò´ð¢ö ìåääãî áèë³âèäí. Îäà áîëõëà ìàíà ꢢêä ýâð³ êåë³í ìåäí³, çóã õàëüìãàºàð ñóðâð ò³âõë³, îðñàð õ³ð¢º³í ´ãí³, ¢ðäò³º³í îðñàð ꢢíäí³. Òèèã³ä ìàíà à÷íð-çååíð õàëüìã êåë³í ìåäõø.
- Õàëüìã àâúÿñ-çàœøàëàí ìåäí³ò?

Èþíü ñàðèí 12-ò ìàíà îðí-íóòãò ²ð³ñ³í ¥äð òåìäãëãäš³í³. Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâ öóã óëñèã ýí áàéðëà öàºàí ñåäêë³ñí é´ð³š³í³. "²ð³ñ³í ¥äð - éîñíà èê ÷èíðò³ áàéð. Ýíòí àëäð îðí-íóòãèí òóóšëã÷, ñîéëûí, øàãøàâäûí ç´´ðèã ³ð¢í³ð õàäºëšàõ, éîñíà ê¢÷èã óëì áàòðóëšàõ, òåð¢ã òóóðóëšàõ óëñèã íåãä¢ëäã áàéð áîëšàíà. Áèäí öóºàð íèèò³º³ð á³³š, ò´ðñêí ºàçðàí ýä-áîä êåš, ÿñðóëš, øèí ¢éíðèí ò´ë³ ñîöèàëüí-ýêîíîìè÷åñê õàëõä áàò óë òîãòàíàâèäí. Ò´ðñêí³ ò´ë³ áèé³í ³ðâëëãî 㢚ðš ê´äëëºí, îëí êåëí-³ìòí³ ´â³ðö áàéí ç´´ðèã õàäºëëºí, îðí-íóòãèã óëì äåëãð¢ëëºí - ´äã³ öàãèí ºîë êåðã-ò´ð. Ýí áàéðëà öóã óëñèã õàëóíàð é´ð³š³í³â, öóãòàäíü áàò ýð¢ë-ìåíä, õ´â-êèøã, ýâèí á³³äë, öàºàí ñåäêëèí êåðã¢ä, àìóëœ šèðºë áîëí àëäð Ò´ðñêí³ ò´ë³ ê¢ö³ìšò³ ¢¢ëäâðì¢ä äóðäšàíàâ",- ãèš òàœº÷èí Òîëºà÷èí É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.

ÐÔ-í Ïðåçèäåíò Âëàäèìèð Ïóòèí Õàëüìã Òàœº÷èí Òîëºà÷ Àëåêñåé Îðëîâèã ê¢íäëš, ²ð³ñ³í ¥äðë³ õàëóíàð é´ð³â. "²ð³ñ³í ¥äð - îëí çóí šèëèí òóóšòà áàéð. ¡é³ñ ¢éä ê¢ð÷ éîâõ ñ³³õí çàœøàëìóäàð Ò´ðñêíä³í ¢íí-÷èê ñåäêë³ðí öåðãëõä, áè÷êä¢äò, áàº÷óäò ýí õàëõàð ñ³í ñóðºìš ´ãõä èê òóñòà áîëšàíà. Ò´ðñêíä³í äóðòà áîëëºí ìàíà ´âêíðò ê¢÷ð-ê¢íä, ³³ìøãò³ éîâäëìóäûã äààºàä ºàðõä, õîðòûã äèèë³ä, Àëäð Äèèëâð äåëõä èê íèë÷³í ê¢ðãñíü ëàâòà. ¥äã³ öàãò áîëõëà ìàíà îðí-íóòãèí óëñ íîìèí, ¢¢ä³ëòèí õàëõä èê ê¢ö³ìš á³ðš³í³. Àëäð îðí-íóòã òîñõšàíàâèäí. Áèäí ´âêíðèí ¢ëä³ñí áàéí ç´´ðèã ³ð¢í³ð õàäºëàä, ²ð³ñ³í ò´ë³ èê ò´ðì¢ä ò³â³ä, òåäíèã ÷àäìãàð õàºëàä, ìàíà èðãíì¢äèí ò´ë³ ñ³³õí èðã÷ òåòêõ ç´âò³âèäí. Òàíä èê ê¢ö³ìš áîëí öàºàí ñåäêëèí êåðã¢ä äóðäšàíàâ",- ãèš Ïðåçèäåíòèí É´ð³ëèí áè÷ãò êåëãäš³í³.

Óðí ¢ãä äóðãî ê¢í óãà áîëõ ãèš ñàíãäíà. Êåí ÷èãí ê¢í áè÷êíä³í íåã ¢ë¢ áàº-䢢âð öàãòàí ø¢ëã¢ä ¢¢ä³š éîâñí áîëõ ãèš ñàíãäíà. Òèèì óëñèí íåãíü ýì÷ Ëþáîâü Òàðíîâêèíà ì´í. Ëþáîâü Àíäðååâíà šèðºëä ó÷ðñí äóðàí öóãèíü ø¢ëãë³íä ´ãñìí.
Àõ ñóðºóëÿí ñ³³í³ð ò´ãñ³š, òàœº÷äàí çàëüòà áຠíàñàí íåð³äâ, ã¢í ìåäðë³í, óõàí-ñåäêë³í íåãä¢ëš, ê´äëìøò³í øèëòâ. Íèëõä ò´ðëºí³ Ýëñòèí ãåðò 16 šèëä ê´äëš, îëí ꢢêä óëñò áîëí áè÷êä¢äò òóñëâ. 1992 šèëä ꢢêä óëñèí êîíñóëüòàöä èðš, îäà ÷èãí òåíä ê´äëš³í³, ´äã³ öàãò ýíòí Ïåðèíàòàëüí öóòõëœ ãèš íåð³äãäí³. Ëþáîâü Òàðíîâêèíà êåç³ä ÷èãí äààâðòàºàð ê´äëäìí, êåñí ê´äëìøíü êåç³ä ÷èãí ¢çìšò³ áîëäìí. Ýâð³ííü êåðã³í ñ³³í³ð ìåääã, ´´ä³í ìåðãšëòò³, èê äàìøëòòà ýì÷ ýêë³ä ê´äëš³õ óëñò ¢ëã¢ð-¢çìš áîëš, îëí äóíä òîîìñð ýçëí³.

¥ðê-á¢ë íèèò³, òààðòà áîëõèí ò´ë³ä õàäì ýêò³º³í ¢¢ðëõë³ ñ³í áîëõìí. Êåìð õàäì ýêò³º³í ñ³í á³³š, õàäì ýê áåðèí ñåäêëèíü ñ³³õí ìåäš, ä´œí³ä á³³õë³, çàëóòí òàäíèã ê¢íäëõ. Þœãàä ãèõë³ ýê ãèñíòí õàìãèí ýœêð ê¢í. Õàäì ýê ÿìàðàí õîë á³³ââ÷í, ýíòí òàíà ´ðê-á¢ëä íèë÷³í ê¢ðãäãíü ìåäãä³ä á³³õ.
¡¢ðëí³ ãèäãòí ýíòí ê¢¢í³ óõàí-ñåäêëèã ñ³³í³ð ìåäëöäã éîâäë áîëšàíà. Íåã ñààš öàã îëàä, õàäì ýêò³º³í õàìäàí òàâàðí ñóóºàä, ö³ óóºàä, ꢢíä³ä, ýí¢í³ á³³äë-šèðºë³ðíü ñîíüìñòí. Áèéíü áààõí öàãòàí õàäì ýêò³º³í ÿºš á³³ñí³ òóñêàð ñóðòí. Õàäì ýêòí áààõí öàãàí òîäëàä, îäà áèéíü ÿìàðàí äóòó-äóíä òîîòûã ºàðºäãèí òóñêàð ñàíõ.
Çàëóºèííü ´´ð ýêèíü ìóóðóëàä áè÷³ þì êåëòí. Ýê ê´â¢í õîéðèí õîîðíä îðàä, òåäíèã êåðëä¢ëõìí áèø. ßìð íåã ÷èíðò³ ò´ð³ð õàäì ýê³ñí äàœãèí ñåëâãèíü ñóðòí. Ýííü òà ýí¢í³ òîîëâðèíü, äàìøëòûíü, óõàºèíü ´´ä³í³ð ¢íëš³õèíü ìåä¢ëõ. Õàäì ýêä³í äàðó-äàðóíü šèœí¢ëš, ìåíäèíü ñóðš, ýí¢í³ ´äð-á¢ðèí êåðã-ò´ð³ð ñîíüìñòí. Ýâð³ííü ´ðê-á¢ëèí òóñêàð êåëš ´ã³ä, ìóóºèíü äàðàä, ñ³³íèíü ´ðã³ä êåëòí. Õàäì ýêä³í ê´â¢ºèíü ìàãòš áóóëüòí, çóã ýí¢í³ ê¢ö³ìšèí òóñêàð êåëòí. Ê¢¢êä³í ñóðºìšëõëà, õàäì ýê³í áàñ îðëöóëõ êåðãò³. Þœãàä ãèõë³ ýýšíü à÷íðòàí éèð ýœêð áîëíà.

Ìàé ñàðèí 31-ä "¥´ðä-Àðåíà" ãèäã ñïîðòèâí êîìïëåêñò "Óðàëàí" ãèäã òàœº÷èí áàº÷óäûí ñïîðòèâí íààää áîëâ. Ýí¢íä ãåì-øàëòãòà, ýðìäãò³ áè÷êä¢ä îðëöâ. "Áèäí ÷àäõâèäí!" ¢ãì¢ä ýí êåðã-¢¢ëäâðèí äåâèç áîëâ. Ýíòí šèë áîëºí áè÷êä¢äèã õàðñëºíà ¥äðò íåð³äãäí³. Ãåìò³ áè÷êä¢äèí öîãö-ìàõìóäûã áàòðóëëºí, òåäíèã ñïîðòàð ñîíüìñóëëºí, ãîñóäàðñòâåíí îðãàíìóäûí áîëí íàíü ÷èãí îëíà îðãàíèçàöñ ýðìäãò³ áè÷êä¢äèí ò´ðì¢äò îíüãàí ´ãòõ³ ãèñí ê¢ñëò³º³ð ýí êåðã-¢¢ëäâð á¢ðä³ãäâ. Òàœº÷èí ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí ïîëèòèêèí ìèíèñòåðñòâèí, "ÐÖÀÔÊèÑ" øèøëœ ó÷ðåæäåíÿ ä´œã³ð ýí ä´ðëä³í äàââ. Äàðòñ, áî÷÷à, àðìðåñòëèíã, ä´´â, øàòð, ìèíè-ôóòáîë, ãèèãí àòëåòèê ãèäã ñïîðòûí ÿíçìóäàð áîëâ. Òàœº÷èí ñïîðòûí áîëí áàº÷óäûí ïîëèòèêèí ìèíèñòðèí äàðóê Àëåêñàíäð Óòÿåâ ä´ðëä³íä îðëöñí áè÷êä¢äèã é´ð³º³ä, õ´â-êèøã, ê¢ö³ìš áîëí öàºàí õààëº äóðäâ.