Хальмг Таңһч эврә сән дурар Әрәсән ханьд орад, ноха сарин 20-д дигтә 417 җил болв.

Тывад шар шаҗна нарт-делкән IV ик хургт орлцад, Хальмгин Толһач Хаска Бату Әрәсәд бәәдг «Тубтен Шедруб Линг» хамгин ик хурлд одв. Терүнә эрсмүдт бәәсн зургудын болн көшәсин түүрвәчнь Әрәсән ачта зурач Даши Намдаков болна. Түүрвәч эврә көдлмшиннь тускар гиичнрт цәәлһҗ өгв.
Тер мет Бату Сергеевич «Бамб цецг» ансамблин болн «Өөрднр» театрин артистнрла хурлд харһв. Эдн «Нүүдл улсин делкән дүүҗң» нертә наадмд орлцад, билг-эрдмән олнд үзүлсн болдг.

Эн долан хонгт Тыва Республикин Кызыл хотл балһснд шар шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән IV ик хургин гиичнр цуглрв. Бурхн Багшин номд шүтдг делкән элчнр нааран ирсн болдг.
Ноха сарин 17-д ик хург көдлмшән эклв. Шар шаҗна делкән үүлдәчнр, номтнр, һардачнр бүрдәгдсн олн зүсн харһлтст, «төгрг ширән» сүүрмүдт орлцад нөкцлт болн иньгллт батруллһна төрмүдәр күүндвр болв.
Хальмгин Толһач Хаска Батун һардврт мана таңһчин делегац терүнд бас орлцснь темдгтә гиҗ келх кергтә. Хургин түрүн өдрмүдтнь ахнр-дүүнр болҗадг Хальмг Таңһчин, Тыван болн Бурятин Толһачнр (зургт) харһад, шар шаҗна сурһалин, номин, сойлын, зуульчллһна болн талдан халхар нөкцлтән цааранднь делгрүлхәр күүндв.

Тыван хотл балһснд шар шаҗна үүлдәчнрин нарт-делкән IV хург ноха сарин 17-д эклв. Бурхн Багшин номин делгрлтин өдгә цагин бачм төрмүдәр, шаҗна сойлын тускар күүндвр болҗана.
Ик чинртә эн хургин бүрдәһәчнр болҗахнь шар шаҗнд шүтдг улсин Әрәсән ниицән, Бурятин, Хальмг Таңһчин болн Тыван залвр, шар шаҗна сурһуль-эрдм бүрдәлһнд болн номин шинҗллт келһнд дөң болдг Саң мөн.

Ноха сарин 8-д Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату Лаганя районд одад, тенд тосхгдҗадг болн ясгдҗадг бүрдәцсиг бүрткв. Залврин Ахлач Босхмҗин Гилән болн залврин гешүд терүнд бас орлцв.

Давсн амрлһна өдрмүдт Лаганя районд бадм цецгин наадм болв. Җил ирвәс әрүн чинртә бадм цецг һәәххәр Әрәсән регионмудас ирдг зуульчнрин то өсәд йовна. Байрин керг-үүлдврмүд бембә өдрлә өрүн эрт Җалһа селәнд болн Лагань балһснд болв. Галсан хурлд ирсн улсин төлә һәәхүл болн экскурсь бүрдәгдсн билә. Терүнәс нань гиичнр оңһцар йовад, усн дотр болсн экскурсьт орлцв.

Таңһчин дунд сурһульмудт болн бичкдүдин садмудт бат ясврин көдлмш цаарандан күцәгдҗәнә. Эн җил мана таңһчд 21 сурһуль болн бичкдүдин 6 сад шинрүлгдҗәнә.
- Ясврин көдлмш «Баһчуд болн бичкдүд» гидг келн-улсин төсвин «Хамгин сәнь бичкдүдт» гидг таңһчин көтлврин йовудт күцәгдҗәнә. Тер мет таңһчин сурһуль-эрдмин бүрдәцин бат ясвр «Негдсн Әрәсә» партин улсин көтлврин һоллгч зөрүллтсин негнь мөн. Эн көтлвр Әрәсән гегәрлтин Министерствлә хамдан күцәгдҗәнә.

Цергә шишлң керг-үүлдвр давҗадг һазрас бахмҗта зәңг ирв. «Хазар» дуудврта хальмг командирин һардврин нилчәр Белый Колодезь селән хортнас сулдхгдв. Тер мет Әрәсән дәәчнр цаарандан үүлдврән күцәх хаалһ секгдв.

Хальмг Таңһчин Толһач Хаска Бату Элстд Иисус бууҗ ирснә 80 җилин өөнд белдлһнә йовудт, давулгдҗадг тосхлтын болн ясврин көдлмшин төрәр селвлцә давулв.
Терүнд Сергий Радонежскийин нертә келн-улсин Орс гимназин бат ясврин төр босхгдв. Көдлмш цаг-болзгтан күцәгдәд, сурһуль-эрдмин бүрдәц һаха сарин 1-д секгдх зөвтә.

1941 җилин мөчн сарин 22-т өрүн дөрвн часла фашистнр генткн Советин Союзин меҗә һатцад, дән эклсиг олн-әмтн медв. Найн тавн җил хооран эн өдр нертә диктор Юрий Левитан Цугсоюзин радиоһар Германя орн-нутг Советин Союз тал дәврәд орсна тускар олнд зәңглсн билә. Тиигхд мана орн-нутгин тууҗд хамгин әәмшгтә, догшн дән эклсн болдг. Тер цагас авн дигтә 85 җил давв.